1^v

^bAd requisitionem^cAr-
chiepiscopi Mag-
denburgensis^d,¹ super re uxoria, Barpto-
lomei Bernardi, pastoris Ecclesiae
Cembergensis² Responsio. ^b

Eximii Domi-
ni Doctores³, quia ad vos vo-
catus^e sum, ad reddendam^f fa-
cti mei rationem, breviter sub-
iiciam, quae in hac re, mea ^gsen-
tit conscientia^g, et quaeso per
Christianam charitatem, ita
non sit molestum^h, diligenter
audire et cognoscere hanc caussamⁱ, ut ego^j simpli-
citer ac^k candide proponam.

Principio negare non^l possum,^m uxorem virgi-
nem me duxisse.⁴ id enim si negarem, impie falle-
remⁿ meam ecclesiam.^o Quae cum hactenus persua-
sum habeat, legitimas^p nuptias^q meas esse^r, nunc pia
ratione offenderetur, si ipse vocarem scortationem,
vitae^s meae genus. Decet episcopum, ^tsine crimine^t esse,
ut apostolus Paulus^u non semel ait.⁵ Ego crimen agno-
scam, ecclesiae praefectus^v? Paulus ne gentibus qui-
dem vult^w vitam Christianorum scandalo esse.⁶ ego
2^r etiam^x fratribus offendiculum ponam^y,⁷ si agnovero^z
scortationem? Fateor itaque^aa ductam, et fatebor nu-
ptias esse legitimas donec mihi hunc spiritum Chri-
stus dederit〈.〉⁸

Coegerunt^ab meam^ac ut ducerem, conscientiam^ad,
huiusmodi^ae rationes, quae omnes pias mentes me-
rito^af movere^ag debent^ah, quantumvis obstent, Vulga-
ta opinio, Consuetudo, Ius^ai pontificium, et tot se-
culorum consensus. At Christianae mentis est, specta-
re potius, quid Christus postulet^aj, quam quid probent^ak
homines, ut Paulus ait ^al ad Galatas^al. Si adhuc homini-
bus placerem, Christi servus non essem.⁹ Et^am Matthaei^an
viii.^aoapSinite mortuos sepelire^ap mortuos suos.^aq10

Quod meum factum non modo inopinum^ar, et alie-
num a religione, iureiurando^as, et obedientia^at, dicitur,
sed et temerarium, et^au nequam.^av facile excusabitur
temeritas, ubi excusavero impietatem, et periurium〈.〉
Atque utinam viderent^aw spiritualibus oculis, consilii
mei rationes, hii^ax qui sic causantur^ay temeritatem.^az
Ecce autem facti mei rationes.

Nunquam^ba damnavit aut lex aut Evangelium
nuptias, nec ulli statui hominum, sive clericorum,
sive laicorum, interdixit Christus. Sic^bb enim scriptum
est^bc Matthaei^bd .xix.^be Non omnes capiunt verbum istud,
^bfsed quibus datum est. Et postea,^bf Qui potest cape-
re capiat.¹¹ ubi Christus non modo non praecepit
2^v coelibatum, sed significavit etiam, non posse continge-
re^bg, nisi^bh quibus datum est.¹² Hac voce merito terreri de-
beant,^bi qui se promiscue addicunt coelibatui, quan-
do non omnium, sed paucorum donum perpetuae conti-
nentiae esse, Christus significat. Paulus velut expo-
nens^bj Christi sententiam. ^bk i. Corinth. vii.^bk eadem pro-
lixius et copiosius docet. notus ^bllocus est.^bl Unus-
quisque proprium donum habet ex deo, unus qui-
dem sic, alius vero sic.^13bmet paulo post,^bm Si acceperis uxo-
rem, non peccasti.¹⁴ Et tandem, quasi mire solicitus,^bn
ne videretur exigere coelibatum, subiicit, Hic totus
sermo^bo meus ad utilitatem^bp vestram scriptus est^bq, non
ut vobis laqueum^br iniiciam¹⁵ id est ne captivos faciam ulli
generi vitae. Vide, Paulus veretur, ne si exigat coeliba-
tum, laqueum iniiciat. Quomodo igitur pontificum
de coelibatu traditiones vocabimus?^bs si non laque-
os, iuxta morem Pauli.^bt Iam^bu in his verbis, melius est
nubere quam uri.¹⁶ exigit Apostolus, ut nubant, qui
uruntur, ^bvid est,^bv qui furorem carnis sentiscunt. Nam^bw
id vocat uri. Docet autem duo^bx genera esse^by castitatis.
Alterum, ubi cum^bz flammis carnis simulatur castitas.
Alterum divinitus datur^ca, cui nihil^cb cum isto solito furo-
re. Quae, quid attinet ^ccverbis clarioribus^cc depinge-
re? prioribus nuptiae imperantur, posteriores sunt,
de quibus Christus, Non omnes capiunt, sed qui-
bus datum est.¹⁷ O utinam ista^cd considerassent, qui ab-
ominabilem^ce legem de coelibatu sanxerunt, qui pel-
3^r lexerunt ad sacerdotia, ad monasteria, imbecillem iu-
ventutem. Nec^cf permittemus, hec a Christo et Pau-
lo, laicis tamen^cg dicta esse, sed ad sacerdotes etiam perti-
nere, satis arguunt loci^ch illi, in epistola priori^ci ad Ti-
motheum,^cj et in ea, quae ad Titum scripta est, Ubi
Paulus vult, Episcopum, unius uxoris ^ckvirum esse,^ck
filios habentem subditos, cum omni castitate.^cl18

Ex^cm his satis apparet,^cn nuptias non esse prohibitas^co
sacerdotibus,^cp iure divino. Et constat ex historiis ^cqfi-
de dignis,^cq sub auspiciis^cr ecclesiae, non fuisse a connu-
bio^cs alienos. Quis^ct enim nescit, in actis apostolicis^cu
Philipp'um'^cv quem scriptura ^cwevangelistam^cx vocat,^cw19 ne ne-
sciremus sacerdotem fuisse?²⁰ Et^cy Eusebius de Petri
uxore multa.^cz21 Nota^da est^db Spiridonis^dc historia, qui fuit
Cypri, ni fallor, Episcopus.²² Habuit^dd uxorem Hilarius,^de
vir nulli^df Episcoporum occidentalis ecclesiae secundus.²³
duravitque^dg mos nubendi in graeca^dh ecclesia ad nostra
usque^di tempora.²⁴ Ec accepit ^djhoc iugum^dj infoelix^dk Ger-
mania, fero admondum, nec nisi coacta, ut docent mo-
numenta historiarum ecclesiae Coloniensis. Item
Constantiensis^dl.^{25 dm}Porro scripturae, quas citavimus,
pleraque^dn non solum^do volunt licere nuptias quibusvis,
sed imperant etiam his, qui sentiunt ^dpignes carnis.^dp Et
de iure divino hactenus, nunc de hominem traditionibus〈.〉^dm

At patrum constitutiones arcent a nutpiis. Pri-
mum^dq ipsi viderint, quam^dr rationem huius^ds constitutio-
3^v nis^dt deo sint reddituri, qui tantum onus imposuerunt
^dugeneri hominum,^du quos sacerdotes^dv vocamus. ^dw Certe ego
non^dw dubito, ^dx pseudo prophetas pronuntiare^dx, qui-
cunque tandem fuerint, huius legis authores. Dein-
de hoc addo, non esse obtemperandum traditionibus
humanis, sicubi ^dyper eas^dy periclitatur conscientia, ^dz Actuum
v. Oportet deo magis obedire, quam hominibus.^dz26 Et
^ea i. Cor. vii.^ea Pretio magno empti estis, nolite fieri^eb
ecservi hominum^ec.^ed27 Et iterum^eeef .i. Corin. iii.^ef Omnia vestra sunt,
sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas.^eg28 Et ad Colos-
sen'ses' ii.^eh Si una cum Christo intermortui^ei estis etc.²⁹
Quid adhuc ceu viventes, traditionibus vexami-
ni? Non his tantum, sed et plerisque aliis^ej docet^ek scriptura,
in nostra potestate^el esse, de hominem traditionibus^em dis-
pensare, pro nostro spiritu^en quoties per eas periclitamur.
Et periclitabar ego. Quid vero facerem,^eo num divi-
nam legem potius, quae scortationem vetat,^ep quem^eq pontifici-
as, quae nuptiis^er interdicunt, violarem? Quis hic tam du-
rus fuerit Episcopus, qui suam legem sic exigat, ut vio-
letur divina.^es aut qui volet fratris sui animam, propter
stultam ^etobservatiunculam hominem^et perire?^eu Si corpus
alicuius ieiunio parasceves periclitetur, nonne illi
etiam imperabitur, ut edat?³⁰ At quanto pluris ^ev esus
animae^ev, quam corporis^ew? an ^exnon turpe^ex, ^eycum animam Chri-
stus suam pro^ez ovibus suis dederit,^ey31 nolle cedere ^faChri-
stianum Episcopum frivolam traditiunculam?^fa Omnia fie-
4^r bat Paulus omnibus.^fb his^fc qui sine lege erant, tanquam^fd alienus
a lege. his^fe qui ^ffsub lege erant,^ff tanquam legis observans.³² hi
^fgcogunt in sua instituta,^fg in^fh suas traditiones transfor-
mari^fi gregem. tantum abest, ut gregis imbecillitati, ipsi se adtemperent.^fj

In^fk hoc quoque considerandum^fl, quod scri-
bit^fm ad Timo. iiii.^fn Paulus, fore ut spiritus mendaces
prohibeant nuptias.³³ Et^fo Daniel.^fp ii^fq vaticinatus est,
Antichristum^fr aversurum^fs uxores³⁴ (^ft Haec enim prophetae
verba ^fu sunt)^fu. Huiusmodi loci ^fvspiritum meum move-
runt^fv, ut crederem, spiritum dei, in sacris literis, in hoc
ista premonuisse, ut traditiones de coelibatu, piae men-
tes accurate caverent, et scientes a Satana^fw, nihil du-
bitarent violare. In hoc ^fxPauli loco^fy fx,³⁵ se ^fzpontifices Rho-
mani^fz contemplentur, qui tanta pertinacia exigunt coeliba-
tum, ut^ga negent, nuptias^gb posse^gc legitimas esse^gd ullas, con-
tra suos canones. Video, cum historias considero,
diu et constanter adversatos isti coelibatui sanctissi-
mos viros. In^ge comitiis apud Nicenam erant, qui vo-
lebant, coelibes degere presbyteros, diaconos, et hy-
podiaconos^gf, sed intercessit illi rogationi^gg martyr Pa-
phnutius, et in eius sententiam itum^gh est ab universo se-
natu Christianorum Episcoporum ^gipraemissaque ordini illi pristi-
na libertas,^gi36 addita est constitutio in sexta synodo, quae
Constantinopoli coiit. quae cavebat etiam, ne voveretur^gj
coelibatus, et ut^gk excomunicarentur, qui ^gl uxores abiice-
rent^gl propter ecclesiasticos ordines.³⁷ Eius^gm decreti^gn facta
mentio^go est, in distinctio'ne' 31.³⁸ Porro siquidem tanti sunt^gp ve-
4^v terums synodorum placita, siquidem^gq novis^gr praeferuntur
priscae illae, cur sanctiones earum ^gspassi sumus anti-
quari?^gs39 maxime cum evangelio propiores essent,
quam hae novae, de coelibatu. hactenus indicavi, non de-
buisse me parere, cum tanto animae periculo, ponti-
ficiis legibus, ^gteo quod nullae hominum^gt traditiones, ubi^gu
per eas conscientia periclitatur, observandae sunt.
nam hoc agit Paulus, cum vetat, nos hominum
servos fieri.^{40 gv}Restat ut^gw periurium excusemus.^gv

Non sum mihi conscius, aliter iurasse, quam in^gx haec
verba, facturum imperata ^gy traditionum patrum.^gy sum
autem ^gzdesignatus Brandenburgii^gz hypodiaconus^ha,
^hbHalberstadii diaconus,^hb in Curia Rhetiae presbyter.⁴¹
Vestro vero iudicio permitto, quae sit illius vulga-
ti moris, generalis iuramenti vis, nam si periuria sunt
singula delicta, quibus canones violantur, totiens^hc
peierant sacerdotes, quoties non ieiunant^hd, iuxta ca-
nones. Quoties aliter vestiunt, atque sanciunt cano-
nes.^he Breviter nusquam erit plus periuriorum, quam apud
eos, qui hoc^hf iusiurandum a nobis impie extorquent.

Nec praetereundum^hg est, voluntatem hanc esse ca-
nonum,^hh ne quis^hi obstringatur contra ius divinum, nec
aliud imperare velle, quam quod citra periculum consci-
entiarum, immo commode fieri possit.^hj Quod cum ita sit,
quoties de observandis canonibus iuratur, nihil
contra ius divinum promittitur,⁴² et illo ipso ^hkiure iuran-
5^r do^hk excipitur casus^hl necessitatis^hm, quae de traditioni-
bus dispenset.⁴³ Disserit ^hnhac de re^{hn ho}Gerson copiose^ho in
commentario de^hp vita spirituali.⁴⁴

Quid si iuratum est, cum particula adnexa^hq (quod
canones praecipiunt) quatenus humana^hr fragilitas
permittit.⁴⁵ Nam haec particula in multis ecclesiis
adiici solet. Tum enim ita iuratum est, tantisper coe-
libem fore, dum patitur imbecillitas carnis. Quid
autem carne infirmius? Non ^hspossumus enim^hs ex nobis
vel^ht cogitare^hu aliquid boni, teste Apostolo, in poste-
riori ad Corinthios.⁴⁶

Et ut maxime iuratum esset, conceptis verbis, de
coelibatu, si cogat animae periculum, rescindendum^hv erat
votum, quandoquidem sine peccato prestari non potest.
Primum eni〈m〉 non vult, ^hwquidvis sibi^hw promitti deus,
ut^hx testatur Hiere. iiii.^hy Nam eo loco ^hziubet prophe-
ta iurare^hz in virtute^ia, iudicio, et iustitia.⁴⁷ Hoc est, si re-
cte exponas, mentiri^ib vetat, et iurare indigna, seu
mala. Porro si dixissem^ic iureiurando coelibatum,
quandoquidem continere non potui,⁴⁸ quibus, quam
atrocibus ^idme flagitiis^id obstrinxissem. Erratum ^ieest se-
mel,^ie stulte promittendo,^if diutius me errare, immo
peccare volent Episcopi? an non licet, eiusmodi iu-
ramenta recantare, quae incautis exciderunt, quae
sine atrocissimis peccatis praestari^ig non possunt?⁴⁹ di-
spensant pontificum iura^ih, de regula'ribus' et ⁱⁱde transeunti-
5^v busⁱⁱ ad^ij religionem, de iureiurando impuberum^ik, quod, cum^il
ea aetas nondum^im intelligat coelibatus onus, incaute
se obstrinxerunt.ⁱⁿ⁵⁰ Laudo pontificum sententiam,^io quod ab-
solvunt a voto, non laudo quod istam tamen^ip aetatem absol-
vunt. Fieri enim^iq potest^ir, ut ne vir quidem satis ^is norit se.^is
Et cum eadem caussa dispensandi de voto impube-
ris ac puberis incidere^it possit, cur non similiter iudica-
tur? Videmus in sacris literis, quandam stulta iuramenta
sanctos^iu rescidisse. David plane iuraverat se necatu-
rum Nabal. occurrit illi Abigail, et intervertit consilium
Davidis. quo loco David^iv deo magnificas agita grati-
as,^iv quod a destinata caede revocasset, nimirum agnoscens
erorem, cum ait, Qui prohibuit me, ne malum facerem
tibi.⁵¹ Sic ego, cum^iw sine peccato praestare non possem
votum, an non debui etiam mutare propositum? Consu-
lite vestros canones, quae sit talis iuramenti vis.
nam in .xxii. quaestione .iii. et .iiii. quam multa sunt,^ix quae
meam sententiam confirmant.⁵² in Numeris, ca. xxx.^iy quae-
dam vota rescindit vox divina. ut si materfamilias
quippiam^iz devoverit, nec approbet votum maritus. et
pleraque eius generis.⁵³ Ea vota rescinduntur, quia nec sui
corporis, nec rerum, si qua devoventur^ja, potestatem mu-
lier habet.⁵⁴ Eadem me ratio a voto absolverit, quod non
sit in potestate humana, donum continentiae perpetuae.⁵⁵

Si Moses irritum esse iusiurandum, eius qui rem in^jb ali-
ena potestate positam devoverit pronuntiat,⁵⁶ cur exigitur^jc
6^r fides iusiurandi^jd, ab eo^je qui imprudens coelibatum vovit,^jf
rem adeo alienam^jg ab hominem natura, et^jh quam praestare
sine^ji horrendis flagitiis^jj non possis? Iam quis hoc non
miretur, eius^jk accusari fidem^jl, qui uxorem ducit, non
accusari fidem eorum, qui^jm per omnia genera libi-
dinum impurissime degrassantur?⁵⁷

In Deutoronomio, ^jn cap. xxiii.^jn mandatum est, ne
offeratur^jo merces prostibuli. quanto minus ^jpsibi of-
ferri^jp volet deus coelibatum impurum?⁵⁸

Quod si abominationem^jqjrvocat mercedem scorti, abomi-
natione esse^jr quis dubitet, illum male simulatum coelibatum?

Sic igitur excuso periurium. Primum^js, quod non sim^jt mihi con-
scius, iurasse de coelibatu, conceptis verbis. deinde^ju
iurari^jv non^jw debuisse. postremo^jx ut maxime ^jyiuratum sit^jy
prestandum non esse, quod sine peccato non possis. qua
in re Chistianarum mentium iudicium imploro.

Ex his^jz satis apparet, primum contra divinas leges ni-
hil esse admissum. Deinde debuisse violari humanas tra-
ditiones, in tam certo conscientiae periculo. Postremo ^kami-
hi frustra^ka votum obiici, quocumpque tandem modo sit iuratum.

Non est igitur, cur factum meum tanquam impium da-
mnetur.^kb atque^kc ita proposui, ut intelligeretis, constare ratio-
nem facti conscientiae meae ad quod me non libido, non
temeritas, sed communis infirmitas et necessitas plusquam
Diomedaea,⁵⁹ adegit. Quae sint^kd, et quam certa pericula,
quae vulgarem coelibatum sequuntur, non habeo ne-
6^v cesse, multis referre, rem minime obscuram, qua si ex-
penderint, qui me accusant, non modo non damna-
bunt meum exemplum, sed probabunt etiam, modo
Christiani sint. Iudicabit de nobis Christus,^ke illi ni-
hil^kf dubito, quin ^kgprobetur^60khmeum factum.^kh Idque unum ego
spectavi, ut Christo probaretur. neque nunc in hac apo-
logia hoc egi, ut adversus vim episcoporum me tue-
ar^ki his rationibus, sed ut ostenderem potius,^kj pia^kk
caussa, ^klme adductum ad nuptias esse, cum^kl ita deceat^km
reddere, ^knet viae, et fidei^kn rationem^kg Christianos. Opta-
rim equidem Episcopis satisfactum etiam his^ko argu-
mentis, ^kpoptarim illos infirmitatis meae^kq miseresce-
re,^kp optarim nihil^kr temere statui adversus pias ratio-
nes^ks. Ut quid enim iudicatur^kt libertas mea^ku ab^kv aliena con-
scientia.〈?〉⁶¹ tamen^kw si ita visum est illis, potius secundum
traditiones pontificum, quam divinas literas, et^kx veterum
synodos iudicare, non recuso,^ky iram domini porta-
re, cum^kz sciam, non defuturam lucem, ^lasedenti in tene-
bris^lb.^la Sic^lc enim me propheta Michaeas consolatur.⁶² Ipsi
viderint, ne ^ld〈[…]〉 impingant in^ld Christum et eius parvulos,
quos^le sicut^lf pupillam oculi curae habet.⁶³

Hanc meam^lg Apologiam, quaeso, eximii^lh Domini Doctores^li
boni consulite, proque^ljlkChristiana charitate^lk, caus-
sam piam adiuvate, et adversus vim defendite,^ll ne
de vobis ^lmvideri possit vaticinatus^lm propheta, cum^ln ait,
Princeps postulat, et iudex in reddendo est.⁶⁴

Dixi.^lo

7^r

^lpAlia defensio, ad
Fridericum du-
cem Saxoniae.^{65 lp}

Illustrissi-
me princeps, ac domine gra-
tiosiss'ime' Quod illustriss'imus' ac re-
verendiss'imus' dominus Cardi-
nalis⁶⁶ negat, meam apologi-
am esse sufficientem, et adhuc
meum factum accusatur im-
pietatis, non possum aliter
respondere, siquidem meae defensionis argumen-
ta non sunt refutata. Primum quod ad periurium at-
tinet, non mihi conscius sum, aliter iurasse, quam serva-
re canones patrum. quae forma generalis iuramenti
quid valeat, non ignorant ne fabri quidem. Deinde
ut maxime iuratum esset de coelibatu, non obstrin-
gunt iuramenta, quae sine peccato praestari non pos-
sunt, sicut ex Davidis exemplo probavi,⁶⁷ et docent
prophetarum exempla, quae foedera regum Iuda,
cum regibus impiis totiens damnant.⁶⁸ neque item li-
gat ulla humana traditio, quae observari sine pecca-
to non possit.⁶⁹ Matthaei .xv. Irritum fecistis man-
datum dei, propter traditionem vestram.⁷⁰ Atque haec
iam ante ita certis, ita appositis scripturis communii,
7^v ut sperem, neminem tam inverecundum^lq esse, qui il-
lis refragari possit. meae certae conscientiae ita satis-
faciunt,^lrlsut pro eis^ls mori non dubitem. Absit enim
a me ista impietas, quod verbo dei velim abuti,^lt ad fi-
ctitium praetextum mei facti. Et cum^lu ita sentiam, et
cum^lv conscientia⁷¹ mea sit ita confirmata, quae tan-
dem durities est, malle me oppressum, quam rectius in-
formatum? Quod autem accusor, quod ego unus velim
tollere et abiicere, quae a Rhomanis pontificibus,
et caesaribus constituta sunt. quis non videt, quam hoc
nec possim, nec velim. Non enim tollo legem. servet
qui potest, sed de lege hominum secundum Evangelium
dispenso, idque quatenus debeo. debeo enim maio-
rem salutis meae rationem habere, quam omnium, quae
sunt ab aliis hominibus posita. Actuum quinto,⁷²
Coegit me ergo, ut humanas traditiones violarem,
necessitas servandi iuris divini. Quanquam ipsos etiam
canones, ipsasque leges adeo benignas scio, ut nemi-
nem velint obligatum contra deum. Neque est, quod
caussari scandalum possint, non est enim habenda
scandali ratio, ^lwin coercendo^lw peccato. i. Corinth. x.
Ut quid iudicatur libertas mea, ab aliena conscien-
tia.⁷³ Et Christus Matthaei .xv. contempsit scanda-
lum, cum idem caussarentur apostoli. Pharisaei au-
dito hoc verbo scandalizati sunt. responditque, Si-
nite eos, Caeci sunt, et caecorum duces. Caecus autem,
8^r si caeco ducatum praestat, ambo in foveam cadunt.⁷⁴ Sic
contemnebat scandalum Christus, ut eos, qui prae-
tendebant, caecos vocaret. Et imitatores itidem cae-
ci fuere, qui de coelibatu statuerunt. attendebant
enim spiritibus erroris, et daemoniorum .i. Timo-
thei .iiii.⁷⁵ Sunt ergo secundum Christi verba, etiam cae-
ci, qui cum periculo suarum animarum, isti crude-
li traditioni paruerunt. Mitto quis sit author coeliba-
tus, caesar, an papa? Apostolum certe Paulum con-
stat spiritus mendaces vocare, qui prohibituri sint
nuptias.⁷⁶ Non volo reverendiss'imae' potestati derogari,
sed tamen iubet Paulus ad Roman'os', ne quis in illis,
quae sunt libertatis Evangelicae, alterum iudicet,⁷⁷ et
eiusmodi caussas censet solius dei iudicio relin-
quendas, qui cordium censuram gerit. Proinde etiam
atque etiam Reverendissimo cavendum est, ne impin-
gat in Apostolum, vetantem iudicare alienam li-
bertatem. Obsecro ergo per Iesum Christum, illu-
striss'ima' dominatio vestra velit miserescere meae ne-
cessitatis, et praestare, nequid patiar, praeter ea, ad
quae me obtuli. Quanquam, si aliquid aliter videbitur
deo, libenter omnia sum passurus. Dominus con-
servet celsitudinem vestram ad provectum Evan-
gelii. Wittembergae in Saxonibus. Anno do-
mini^lx M. D. XXI.