Nr. 311
Martin Luther an Andreas Karlstadt: Antwort auf Karlstadts Artikel zur Abendmahlslehre
[Wittenberg] , [1528, 29. Januar?]

fehlt

Gratiam et pacem in Christo. Speraveram te producturum
argumenta^f, mi Carolostadi^g, quae te moverent aut movissent
ad tuam opinionem. Sed ex^h istoⁱ commentario^j tuo super verbo^k (de-
dit) intelligo, te argumenta potius exquirere, et omni arte ac^l
vi^m extorquere ex syllabis et literis.¹ Quod aliud nihil esse potest〈,〉
quam quod data opera lucem fugias. Nam quis ⁿerit finisⁿ disputandi,
si^o sic pergas^p syllabas^q violenter mungere² et pungere? Cur non
potius ad rem accedis?^r3 Breviter me accipe, clarissime
enim dicam.

Duo sunt in ista causa proposita, nempe verba et res.
De verbis est quaestio, An demonstrari possit, ea debere^s aliter^t
accipi^u, quam sonant? De re est^v quaestio, An corpus Christi in coe-
na^wcorporaliter^x detur^w et edatur^y.⁴ Nos igitur per verba^z vobis
rem extorquere nitimur^aa, sicuti^ab vos^ac per rem nobis verba extor-
quere nitimini. Quia, si verba accipienda sunt, ut sonant, absque
dubio^ad nos vicimus, et rem vobis^ae extorsimus. Contra,^af
si ^agrem^ah vos ^ag demonstraveritis, absque dubio verba nobis extor-
sistis, ^aiesse scilicet^ai aliter intelligenda, quam sonant^aj.

Nunc^ak sine controversia prior quaestio de verbis est tractan-
da, ^alHoc^am est,^al primum videndum, quid nominis. Deinde, quid rei.^an5
Hic nos stamus et dicimus (quandoquidem neque tu, neque ullus ve-
fehlt strum hactenus demonstravit hec verba, Hoc est corpus meum,^ao aliter^ap
accipienda esse, quam sonant) simpliciter ^aqesse eis^aq herendum^ar, ut
sonant. Nam neque tu unum iota ex scripturis produxisti, quo pro-
bares to=uto^as ad corpus sedentis Christi^at spectare, sed ex
capite tuo, id^au fingis,⁶ sicut nec Zwingel^av nec Oecolampadius^aw
probant ulla ex scripturis syllaba, Est, pro Significat, aut,
Corpus, pro figura corporis accipi.⁷ Sed et ipsi^ax talia e capi-
te suo fingunt. ¶ Cum igitur hic vos^ay palam teneamus fi-
ctores arbitrarios verborum^az, contra usum et naturam omnium lingua-
rum,⁸ quomodo^ba possumus^bb moveri in vestram sententiam? Imo quomo-
do vos non movet conscientia, quae aculeum^bc hunc sentit, et vos^bd incla-
mat^be dicens, Verba sic sonant, et vos non probatis aliter accipi de-
bere^bf? Nam ut demus per impossibile, vos rem^bg demonstrare,
scilicet^bh Corpus Christi non dari in cena, Quid facietis cum conscientia,
quae^bi verba opponit Hoc est corpus meum?⁹ ¶ Aliter accipien-
da sunt inquies. Quomodo?¹⁰ Hic^bj omnes cogimini ob-
mutescere, cum neque tu probes tuum to=uto^bk, nec illi suum^bl si-
gnificat aut figuram.¹¹ Et sic prorsus nullum textum nobis^bm
relinquitis, quia^bn nihil aliud concluditis^bo, quam ^bpesse verba^bp aliter
accipienda^bq, quam sonant. Quomodo autem sint accipienda, pror-
sus docere^br non possitis^bs. Atque sic conscientiae clamorem fortiter^bt tran-
sitis, quae verbis, ut sonant, mordetur, cum^bu numquam ea aliter accipi
audierit, quam sonant. Qualis autem sit ille spiritus,¹² qui solum hoc^bv
efficit, ut nullus^bw textus sit^bx in coena domini, deinde aliter acci-
pienda verba quam^by sonant contendit contra omnem linguarum
usum, nec vult nec potest probare id ipsum, facile est iudicare.

fehlt

Cum igitur perverso ordine vos transiliatis Quid no-
minis, Deinde,^bz Quid rei, sive^ca Quid^cb nominis^cc quaeratis,
stamus contra vos invicti^cd dicentes: Verba sic sonant, nec con-
trarie vel aliter accipienda esse ulla syllaba^ce probatis, imo contemptim^cf
transilitis, ^cgideo certum est vos errare. Praesertim in sacris literis^cg
necesse est, Quid nominis primum et certissimum habere, quia^ch
de rebus incognitis et tantum fide perceptis^ci agitur. Haec pro
nobis.

Nunc ad tuum perversum ordinem venio, qui contempto Quid
nominis, sudas in Quid rei.¹³ Ac primum valde vellem^cj
ckomisisse te ^ck plurima^cl, quae absque dubio^cm me et nosse et concede-
re nosti, ne tempus et verba perdere opus esset. Sed quia
id forte non potes, novellus, ut video, rhetor ex libellis
absque praeceptore factus^cn,¹⁴ donandum est hoc tibi et ferendum.

Primum^co, quod doces me, Esse locos scripturae per collatio-
nem aliorum^cp locorum exponendos,¹⁵ et hac regula fretus^cq inci-
pis et^crIoh: 6¹⁶ velut lucem in verba coenae domini^cs affer-
re. Hic, quaeso, me patienter audi. Si omnis locus
scripturae per locum^ct alium^cu est exponendus, quis erit finis con-
ferendi locos scripturae? Quia hac ratione fiet, ut nullus locus
sit in scriptura certus et clarus, et erit^cv quaedam mutua colla-
tio in infinitum^cw loci ad locum^cx. Sic alius ^cyper coenam^cy praesu-
met exponere sextum caput Iohannis^cz, sicut tu contra^dadbper
sextum^dc caput Ioh:^db praesumis^dddecoenam^df exponere^de, et utetur tua
regula, scilicet^dg locum^dh per locum esse exponendum^di. ¶ Sentisne hic
te^dj satis infidele fundamentum iecisse, et ex particulari ad
fehlt universalem procedere?¹⁷ Nam ista regula, Locus per locum exponi debet,¹⁸
absque dubio particularis est, scilicet^dk locus ambiguus et obscurus de-
bet^dl per locum clarum ^dmet certum^dm exponi^dn. Nam claros et certos
locos velle per collationem aliorum locorum exponere, est ^donequiter
veritatem illudere, et nebulas in lucem vehere.¹⁹ Similiter omnes
locos^dp per aliorum collationem exponere velle^dq, esset^do totam scripturam
in ^drquoddam infinitum^dr et incertum cahos^ds20 confundere. Suntne hec
satis clara? Absque dubio intelliges pulchre hec ita^dt habere.

Quando igitur^dudvregula hac^dv conferendi voluisti uti ceu
fundamento, primum erat^dw tibi certum (et demonstratum^dx) faciendum,^dy
locum coenae esse ambiguum et obscurum, Hoc^dz est, qui^ea egeret^eb conferen-
di^ec ista^ed regula ad caput Ioh: sextum.²¹ Tu vero neutrum^ee istorum^ef
facis, nec demonstras, ^egesse ambiguum locum coenae^eheg, nec probas,
esse^ei cum Iohannis 6 capite²² conferendum^ej, sed utrumque fortiter transis
et utrumque fortiter indemonstratum^ek et incertum apprehendis, sup-
ponens^el tanquam certum et demonstratum.^em Quid mirum, si nihil ni-
si monstra disputes et concludas?²³ ¶ Ambiguitatem autem coenae sic
aut simili modo docuisses^en dicendo^eo, Quia vocabula ista, Corpus
Meum etc.²⁴ Vel ista oratio, Hoc est corpus meum, in ^epsacris scriptu-
ris^ep varie^eq et ambigue accipitur, ideo aliunde petenda est certa in-
telligentia^er. Hoc modo si processisses, occurrisset tibi veritas
et dixisset, Parce, frater, locus cenae^es non est ambiguus, aut
demonstra ambiguitatem, Quia verba ista, Hoc est corpus meum,^et
omnium linguarum usu^eu sunt clara, et nusquam^ev in Scripturis aliter^ew
accepta aut intellecta, quam ut sonant, nisi tu contrarium probave-
ris. Quare tibi non potest concedi, ut ea ad caput Iohannis sextum^ex25
fehlt conferas iuxta regulam praedictam. Nam ^eyregula haec^ey non habet ^ezhic locum^ez,
nisi probaveris ambiguitatem, ambiguitatem inquam^fa26 sive in vocabulis
sive in syntaxi〈.〉²⁷

Secundo^fb, quod^fc multis^fd contendis, Christum Iohannis 6²⁸ definivisse,^fe
ubi, quomodo, quibus, quando, quoties, quo consilio, quibus instru-
mentis, corpus suum datum sit in cibum,²⁹ Laudo^ff conatum tuum
rhetoricandi. Sed, mi vir, hoc^fg nosti a me non negari, nec^fh
erat opus ea produci. Iohannis caput^fi sextum³⁰ mihi satis no-
tum est, ac scio ibi^fj doceri corpus Christi seu potius carnem Christi
esse animarum cibum. ¶ Iterum agis, quod agendum^fk non est^fl, et non
agis, quod agendum est.^fm Ex particulari infers exclusivam,³¹ scilicet^fn
Christi^fo caro docetur Ioh:^fp sexto ^fqmanducari spiritualiter,^fq
frergo Christi caro docetur^fsftmanducari tantum spiritualiter.^ft Ubi didi-
cisti^fu hanc dialecticam. Manducari spiritualiter est^fv idem quod mandu-
cari tantum^fw spiritualiter. Vel quod Christi caro spiritualiter comeditur^fx, ergo
non potest etiam^fy corporaliter comedi^fz. Ostende locum Ioh: 6³², qui hanc^ga
consequentiam^gb probet, quam tu hic fingis. Quomodo^gc possum crede-
re te isto^gd syllogismo³³ moveri. Certe illo^ge nos^gf non posse^gg moveri
arbitror te plane videre. Nam eadem consequentia dixeris^gh Gal. 4^gi34
Christus spiritualiter paritur^gj in^gk Galatis, ergo non potest corporaliter pa-
ri de Maria.³⁵ Christus habitat spiritualiter in credentibus Eph:^gl
2³⁶, ergo non potest corporaliter habitare Capernaum aut^gm in coelo.
Christus crucifigitur spiritualiter Gal: 3^gn37, ergo non potest corporaliter^go cruci-
figi^gpa Iudaeis^gp in cruce. Et huius generis infinita adduci^gq possunt^gr,
ut^gs de tactu,^gt visu, auditu spiritualibus, ut negentur^gu corporaliter
fieri potuisse^gv. ¶ Vides igitur^gw, in quantis^gx deficiat hoc tuum argu-
mentum, scilicet quod ex definita^gy facis exclusivam. Deinde, quod locum
fehlt Ioh. 6³⁸ ad locum cenae^gz per vim torques, et nihil^ha probas.
Tertio, quod^hb satis longa et paene^hc obscura verbositate urges,
pugnantiam^hd esse in nostra sententia, videlicet^he quod verbum, Dedit, quia^hf poni-
tur ante hunc textum, Hoc est corpus meum, id efficere, ut datio
iam facta sit antequam Christus dixit, Hoc est corpus meum,³⁹ Ergo^hg
discipulos^hh necesse esse^hi panem accepisse a Christo datum, et sic, fini-
ta datione et acceptione^hj, tum^hk Christum dixisse, Hoc est corpus
meum,^hl Quo fit, ut aut otiosa sit haec oratio,^hm Hoc est corpus
meum, aut necessario ad Christi ^hncorpus ibi sedentis^hn, pertineat,
cum iam ante panis^ho sit datus et acceptus, Haec, nisi fallor,
est vis et lux illa^hp verbi,⁴⁰ Dedit^hq, tam magnifice a te iactata.

Ego vero te per Christum oro, ut te^hr tamen^hs ipse^ht consyderes ^huet
observes^hu, si potes, quam insigni caecitate⁴¹ hic labores. Timeo, ne
sic in poenam tam^hv sacrilegi dogmatis percussus sis.⁴² Age, loqua-
mur crasse. Verborum quaedam sunt Evangelistae hystoriam re-
citantis, puta haec, Accepit panem, gratias egit, fregit^hw deditque^hx
discipulis suis dicens.^hy43 Quaedam sunt Christi loquentis, puta^hz
haec, Accipite,^ia et^ib comedite, hoc est corpus meum.⁴⁴ Iam
tu inter^ic verba Evangelistae recitantis hystoriam, et inter ver-
ba Christi loquentis, aliquod^id ponis intervallum temporis, in quo
Christus dederit^ie, et discipuli acceperint, ac^if vorarint panem,
Vorato autem pane, tum^ig sequatur^ih Christus dicens, Hoc est corpus
meum, ubi necessario, Hoc, demonstretⁱⁱ corpus Christi^ij, quia pa-
nis iam abest^ik, puta datus et acceptus, forte et comestus,
ut per Hoc, demonstrari non possit. Quis hic non videat^il
ridiculam tuam cogitationem, vel studium potius volentis et que-
rentis errare^im?

fehlt

Cur non observasti hanc Evangelistae vocem, Dicens, qua clareⁱⁿ
significat^io, inter^ip dicendum^iq datum esse panem^ir, Et quid^is dixerit, addit,^it
Accipite et comedite, Hoc est corpus meum. Ex quo perspicuum est,^iu da-
tionem panis esse factam simul ^ivsub dictione ^iv, vel cum dictione, id est^iw so-
nantibus et^ix prolatis^iy istis verbis Christi, Hoc est corpus meum, ut tua co-
gitatio prorsus nihil sit, qui^izjadatum panem^ja imaginaris ante prola-
tionem verborum, sicut in libro vel papyro, Dedit, ante hanc ora-
tionem, Hoc est corpus meum, ponitur. Igitur iuxta tuum sensum
augendus^jb esset textus, hoc modo. Christus fregit deditque discipulis,
Et illi acceperunt et comederunt, Tunc dixit Jesus^jc, Hoc est corpus me-
um. Sic enim tu cogitas mox esse factum, ubi^jd Evangelista verbum^je (De-
dit) legendum descripsit. Et non vides factum ab Evangelista repraesenta-
ri his verbis, Accipite et comedite, Hoc est corpus meum.⁴⁵

Nam finge, te adesse coenae illi primae Christi, spectareque^jf et obser-
vare^jg Christum agentem et loquentem. Hic vide manus eius, quibus acci-
pit^jh panem, nihil dicens de dando, sed retento^ji in manibus pane^jj
profert gratias, gratiis actis, iterum tacet, et nihil de dando dicit, sed^jk
profert hec verba, Accipite, comedite, hoc est corpus meum.⁴⁶ Sub
his igitur verbis, vel mox post^jl ipsa, aut cum ipsis, et^jm non neces-
sario ante ipsa fit^jn datio, ut cogit natura facti et hystoriae^jo
sentire^jp, ut nemo possit negare panem^jq datum esse corpus suum, ut quod
dando appellat corpus suum. ¶ Proinde cum tu intervallum ponens^jr inter datio-
nem et appellationem⁴⁷ fingis, contra naturam facti, certe^js ad impossibile
te^jt obligas, hoc est, ad probandum istud intervallum, cum Evangelista
per participium^ju illud, Dicens, ^jvprorsus tollat^jv intervallum, et inter
dicendum, vel cum dicendo, fractum panem ^jwesse datum^jw, et^jxjycorpus Christi^jy appel-
latum testetur. Ita remanet nuda et inutilis cogitatio tua de in-
fehlt tervallo temporis et dationis, quam in ipso^jz factam fingis.

Nam quod postulas tibi^ka responderi, an Christus corpus suum dederit,
antequam primam literam ^kbeloqueretur huius orationis^kb, Hoc est corpus meum,
quid est nisi mera captio et insidiosa verborum^kc Christi cavillatio?⁴⁸ Nam
finge panem esse datum, vel post orationem completam vel ante^kd inceptam, quid
hoc, quaeso, ad rem? aut quid hoc te iuvat, cum participium, Dicens, de-
monstret^kekfdantem Christum^kf dixisse, Hoc est corpus meum. Certe^kg si
tibi 100 florenos darem, nihil referret sive post sive ante da-
tionem sic dicerem, Hic sunt 100 floreni. Quamquam natura facti et nar-
ratio^kh hystoriae^ki persuadeat, dare et dicere simul fuisse⁴⁹, ut simul
dederit panem, et simul dixerit, Hoc est corpus meum. Nam sic
solet in omni actione fieri, ut dator simul det, et^kj dicat, seu
appellet id quod dat^kk. Nisi forte nobis^kl illam^km vetulam quaestionem
revocas, de^kn instanti^ko consecrationis,⁵⁰ ubi papistae docent, post ultimam
syllabam adesse corpus Christi, et non ante^kp. Nos istas cogitationes
contemnimus, et deo non^kq designamus^kr instantia^ks aut tempora, con-
tenti simpliciter credere^kt, id fieri certo^ku, quicquid deus fieri aut esse dix-
erit. Neque enim nos contendimus quo instanti leprosus sit mundatus^kv
quando^kw Christus^kx Matth: 8 dixit^ky, Volo, mundus esto.⁵¹ Sed^kz satis est nos
ceredere illum fuisse^la mundum factum^lb, sicut Christus dixerat. Sic fili-
um reguli Ioh: 4 credimus sanatum^lc, sicut Christus dixerat,^ld
Vade, filius tuus vivit,⁵² non^le curiosi, quo syllabarum tempore aut instanti
factum sit. Et Lasarum^lf revixisse, sicut verbum Christi sonat, Lasare^lg
veni foras,⁵³ otiosis et vaniloquis relinguimus, an sub voce^lh
Veni vel foras, vel Lasare^li, revixerit^lj. Et^lk talia multa. ¶ Sic
fehlt et hic panem esse^ll corpus Christi dicimus, quia Christus dicit, Hoc est
corpus meum, aliis odiosis^lm logom'aqoic^ln54 concedentes, ut de instan-
tibus et^lo syllabis disputent. Nobis enim^lp praeceptum est^lq, verba
dei ^lrvera esse^lr credere, non autem disquirere, quo instanti aut quo-
modo vera sint et impleantur.⁵⁵

Ex istis^ls puto satis clarum esse, quod verbum^lt Dedit^lu, male
trahas^lv ad actionem coenae, cum sit verbum Evangelistae praeteritam coenam
narrantis, Ideo coactus^lw est verbo praeteriti^lx temporis^ly uti. At ipsa actio
verbis praesentibus ^lzimperativi et indicativi^lz modi repraesentatur,⁵⁶
puta, Accipite, Comedite, Hoc est corpus meum, Quae non sinunt
intervallum aut praeteritam dationem^ma imaginari, sed obiiciunt prae-
sentem dationem a Christo fieri, eo ipso^mb quo^mc dicit, Hoc est corpus meum.

Quod vero panem^md appellari iactas 1 Cor: 10 Panis quem^me
frangimus⁵⁷ etc. quis negat? Sed quod solum panem facis, quomodo
probabis? Sed de his in novissimo meo libello⁵⁸ leges. Nam con-
tra tuum to=uto^mf fortis est ille^mg idem^mh locus, Panis^mi, quem frangimus
est (non solum panis, sed) communio^mj seu participatio^mk
corporis Christi. Et hae sunt scripturae, quas flagitas, quibus cor-
pus datum discipulis probamus, nec possunt a te subverti, quod
scimus〈.〉

Equidem admiror, cur dicas, frustra tibi^ml obiici^mm haec verba
Hoc est corpus meum, nulla^mn causa, nisi quod dicis, hic de dandi ver-
bo controverti^mo. Deinde aliud significare verbum Dedit, et aliud
verbum Est, ut autem diversa significant, ita diversa probant.^mp
Quid hic velis, non intelligo, nisi quod contemni^mq a te credo^mr ista
fehlt verba^ms, Hoc est corpus meum, et tamen nihil affers, quam quod aliud si-
gnificet (Dedit) aliud (Est). Quasi vero^mt et nos non^mu similiter
possimus^mv tuum (Dedit) contemnere et dicere, Aliud ^mwsignificat^mx
Corpus^mw, aliud Meum. Imo quodlibet vocabulum^my
suum significatum significat, Numquid recte hinc sequitur, oratio-
nem ex talibus constitutam esse falsam aut contemnendam?

De translatitia significatione⁵⁹, qua datum corpus et^mz fractum^na
pro nobis disputas, permittimus, ut dicas, quantum voles. Nam
et nos asserimus Christum in cruce datum pro nobis, quamvis
fractum esse^nb in cruce negemus^nc, nec tu id probabis, nec pro-
basti hactenus.⁶⁰Sed esse in coena translatitiam dationem
non est verum, quamvis^nd verum sit, corporalem ibi^ne dationem figurare
spiritualem dationem, qua spiritussanctus nobis in cor donat
Christi carnem credere, sicut idem dat in coena corporaliter co-
medere eandem carnem. ⁶¹ Nec duae^nf istae dationes sese mutuo
impugnant aut vicissim excludunt, sed pulchre conveniunt,
sicut cum sese dedit ministrum corporaliter discipulis lavando pedes
et ministrando mensae^ng, non impedit, quo minus spiritualiter^nh
sese detⁿⁱ credendum. ¶ Tu consequentias facis pessimas, scilicet, Est spiritu-
alis datio, ergo^nj non est corporalis^nk in cena^nl. Consequentias inquam^nm
eiusmodi probare deberesⁿⁿ, quod^no transis semper, et probas no-
bis antecedens, quod nos tamen concedimus, nec opus habet tua^np
probatione. In summa petis, ut scripturam apertam profe-
ram, quae dicat, Christum accepisse et dedisse corpus suum, sicut tu
probaveris, Christum^nq accepisse et dedisse panem. Bene, si huc^nr
vis urgere, ut^ns nolis^nt cedere^nu, nisi istas syllabas ^nvet literas^nv produxe-
fehlt ro^nw,⁶² Christus accepit corpus suum et fregit et dedit suis discipu-
lis^nx, victor esto et sequare^nynzcaput tuum^nz. Ego tales syllabas non
possum producere. Sed simul vide tamen, si talem possem^oa textum^ob
producere, Christus accepit corpus suum et^oc fregit et dedit
discipulis suis, Quid opus esset, ipsum appellare et dicere
Hoc est corpus meum. An ociosum batalogum^od63 cupis fieri tantum,
ut loquatur verbis a te sibi^oe praescriptis, potius quam credas verbis
ab ipso tibi praescriptis.^of ¶ Nos scimus in his verbis, Accipite
et comedite, ipso^og gestu significari^oh praesentem dationem, quod^oi ne-
gare nemo^oj potest, ita ut, si quis glosam super illis verbis
velit^ok ponere, sic scribere posset^ol super verbum Accipite, Ecce hic
fit datio quaedam praesens. Habita autem datione ista praesenti sub
verbo Accipite, cogit appellatio statim sequens sine intervallo,
sine personae mutatione, scilicet Hoc est corpus meum, qua^om appellat pa-
nem, vere dari corpus Christi. Nam contra omnem sensum est,
aliud datum intelligi, quam id, quod appellatur a dante, eo facto et
tempore, quo datur et appellatur ab ipso, ut etiam^on in primo libro^oo
contra te vernaculo^op64 declaravi. ¶ Ideo tuum praeteritum verbum^oq (Dedit) prorsus
corruit, et tollitur per verbum praesens Accipite, in quo non
Dedit, sed Dat, necessario intelligitur, et relinquitur (Dedit)
in ore Evangelistae praeterita narrantis, et Dat, in ore praesenter^or
astantis^os, et Christum praesenter dantem et loquentem panemque acceptum
corpus suum appellantem audientis et videntis. Et quantum tu
urges verbum (Dedit), quod est Evangelistae praeterita narrantis, tantum
nos urgemus verbum (Accipite), quod est Christi praesenter agentis.
Cum autem ex Christo agente pendeat intelligentia coenae,^ot
fehlt manifeste patet^ou viciosa tua^ov disputatio, dum de actione Christi insti-
tuisti loqui, et ea obmissa^ow apprehendis narrationem Evangelistae, imo
non narrationem, sed tempus narrationis, scilicet^ox, quia Evangelista
longe post coenam narrat, cogitur propter elapsum tempus, ver-
bo praeteriti uti,⁶⁵ Quod tu^oy paralogista⁶⁶ confundis in ipsam actionem
Christi, ante tantum^oz tempus ^papraesenter^pb factum^pa. Nec cogitas, si^pc Evan-
gelista potuisset praesens praesentem actionem scribere^pd, non fuisset
dicturus Dedit, sed sic, Jesus^pe accipit^pf et dat, dicens Acci-
pite etc. ¶ Tu igitur vide tuum^pg syllogismum, qui a tempore ar-
guis ad opus, ac si dicas: Evangelista diu post ita scripsit〈.〉
Ergo Christus ^phtunc sic^ph non fecit, quia ille in praeterito scripsit
Dedit, igitur Christus praesenter non dat. Mirum, quomodo possint^pi
tam nihili cogitationes tibi^pj occurrere. Magis mirum, te illis^pk sic^pl in-
niti. ¶ Fusius ista^pm dixi, quia^pn video te^po fidere et multa
^pphic iactare^pp, quae tamen solo verbo Accipite statim confutassem
sed volui late loqui, ne putares te contemptum in tuo multiloquio⁶⁷.

Post haec de persona dantis disputas, multis verbis agens,
Christum esse unicum et insignem illum, qui corpus suum det.⁶⁸ Quasi
hoc ullus aut^pq ignoret aut dubitet, cum satis scias, nos plane
sentire et docere, Christum solum ipsum esse datorem sui corporis
in coena. Neque enim ullus nostrum dicit in ^prpersona sua^pr, Accipite,
hoc est corpus meum, imo nullus dicit, Accipite,^ps hoc est corpus
Christi. Sed Christus loquitur, et Corpus meum,^pt dicit,^pu mandans^pv nobis
sic^pw dicere. Quid est igitur^px, quod ita^py copiose argutaris^pz, a
nobis dari corpus Christi, cum tibi potius probandum fuerit, Chri-
fehlt stum non dare corpus suum per nos, tanquam organa sua. Nonne et
baptisma suum dat ipse solus et unicus, sed per nos? Nonne ^qaremit-
tit peccata^qa solus ipse et unicus, sed per nos? Nonne solus docet Evan-
gelium et^qb praedicat et exhortatur (ut ^qcait Paulus^qc),⁶⁹ sed per nos?
Nonne solus ipse dat cibum et vestem^qd, uxorem, domum^qe et omnia, sed
tamen per alios tanquam instrumenta. ¶ Quare non opus erat do-
cere, ^qfChristum solum^qf esse, qui det corpus suum. Hoc enim nemo ne-
gat. Sed istam consequentiam debebas probare, quam praesuppo-
nis et non^qg probas, scilicet quod per homines^qh non possit dare^qi
corpus suum, cum ^qjomnia alia^qj det per homines^qk, et^ql ipsum filium dede-
rit^qm per virginem matrem, et ipsam^qn divinitatem dederit per humani-
tatem. Vere ^qoargumenta tua^qo sunt quaesita potius ^qpstudio resisten-
di^qp, quam oblata aut^qq moventia affectum discendi. Eadem ratione negares,
spiritum sanctum esse datum per apostolos, imo ne Christus^qr quidem sufflatu
suo corporali⁷⁰ dedisse^qs spiritum sanctum^qt dicetur^qu,^qv cum solus^qw ipse^qx deus^qy
spiritum^qz dare possit.

Si istis argumentis^ra praescivissem^rb te^rc moveri, non fuissem ^rdtecum
pactus,⁷¹ de hac re ^rd disputare. Quid enim obstat, quo minus
usque ad finem mundi omnibus horis^re talium argumentorum multa plau-
stra producas, quae scias nihil^rf ad rem^rg facere, et tempus et opus
melius interim impedire^rh. Speraveram argumenta audire, quae
te moverent, nunc mihi^ri satis alias occupato^rj audire da-
tur, quam^rk varia et impertinentia tu fingere aut^rl cogitare possis^rm,
^rnquasi hoc nemo alius possit quam tu solus^ro.

Quare te iterum^rp oro, ut deinceps, si argumentari voles,
fehlt mihi parcas, et hac molestia leves, ne me doceas, quae nosse me et
concedere nosti. Hoc est, ne assumpta⁷² proponas tantum, sed^rq subsumpta⁷³
et consequentias discutias et probes. Assumpta tua fere omnia
concedo, sed subsumpta et consequentias nego.^rr74 His probandis velim
te insudare. Sed perpetuo his neglectis insudas in probandis
assumptis, quae nemo negat. Ut hic. Christus solus dat suum corpus,
ergo nos^rs non damus, probari debet^rt consequentia^ru, nam assum-
ptum^rv conceditur, Christum ^rwesse solum^rxrw datorem sui corporis, sed consequens,
nos non dare, hic^ry probari debet. Nam etiamsi^rz nos non damus,
tamen quia Christus per nos dat, recte et nos dare dicimur tanquam mi-
nistri, sicut eleemosyna^sa75, quam dat herus recte et servus dare di-
citur heri sui iussu et mandato〈.〉 Cum et Paulus Evangelium su-
um⁷⁶ dicat, cum tamen sit Dei. Et Christus doctrinam suam non suam
dicat,⁷⁷ atque maiora^sb facturum promittit eum, qui credit,⁷⁸ quam ipse fe-
cerit, cum ^sctamen^sd ipse^sc faciat^se in nobis^sf omnia. Haec, inquam, dilue-
re et consequentias tuas contra talia stabilire oportuit.
Cogor hic sistere calamum, nam cum^sg ista interruptis vicibus
^shscribere vix potuerim^sh, tum aliis^si occupationibus^sj impeditus^sk,
tum quod tercio^sl Torgam vocatus et in aulam profectus sum, ^smet
iam quarto vocatus sum.^sm79Volo interim ista legi a te, et vi-
deri ^sn institutam responsionem, plura ubi rediero, et quam primum
potero ^so responsurus. Vale.^sp