Nr. 328
Andreas Karlstadt an Ulrich Dornum.Widmungsbrief zur Ausgabe der Nachschrift Leo Juds von Zwinglis Erklärungen zum Philipperbrief
Zürich, 1530, 10. Dezember

Text
Bearbeitet von Stefania Salvadori
BuchsymbolA2r

Nobili vi-
ro
domino Huldricho de Dorn-
hum Esense Witemunda, dimicello in Olders-
zum Patrono charissimo,1 Andreas
Botenstein Carolstadius.

Gracia tibi et pax a Deo patre et
domino nostro Jesu Christo. Postea-
quam
vir strenue domino libuit, ut ope-
ras
meas provido Christophero Frosch-
over2 locarem, donec ei commodus emendator3 contin-
gat
, meo officio commissum ratus sum ut libros eccle-
siae
Christi non solum emendatos, sed etiam utiles edat.4
Non quod pro imperio conari vel possim aut velim quicquam,
verum ne desim neque consilio neque suasu. Itaque Leonem
Iudae virum cum linguarum tum rerum noticia eximie
praeditum, tibi neutiquam ignotum, convenio et efflagito,
ut tradat quae ex ore prudentissimi Huldrichi Zwinglij
excepisset.5 Verum ille cunctabundus, reluctatur quod
omnia temere congessisset. Ego autem malim, aio, quae
illius extemporalis facultas peperit, quaeque tu temere
ut inquis, congessisti, quam aliquorum domi meditata et
a suis Climonibus et Thasiis et Parasiis ociose picta.6
Sed Leo mens deprecari pergit. Latinis, inquit, admi-
scui
germanica. At eadem illum rima, qua molitur
BuchsymbolA2v elapsum, constringo, Exigoque Zwinglii prophetias ad
Rhomanos et in reliquas Pauli epistolas, quae nondum
prodiissent.7 Et in Iacobum, quem quidam naribus muc-
cosis
8 iudicantes, insulse reiecerunt.9 Denique peto in
Mosen, in Prophetas, in Psalterium, in Matthaeum, in
Ioannem commentarios.10 Tum Leo subridens, ut est ho-
mo
festivus ac lepidus, ait. Est mihi quiddam illius in
epistolam ad Philippenses,11 quod quantulumcumque sit non
negabo. Hic admirabundus sto sciscitor cur me de hoc
celavisset? Quoniam ipse Philippensium epistolam ex-
plicare
populo nutu Huldrichi coeperam.12 Ille arridens
inquit, brevis est annotaciuncula. Cui ego, erit ergo
multo gratior. Nam ipse meam verbositatem odi, tan-
tum
abest ut aliorum probem. Accipe igitur, vir cla-
rissime
,13 quam extorsi annotatiunculam, quam tibi
multas ob causas dedico ac per te pietatis amantibus.
Quando Pauli ad Philippenses epistola, ut caetera dis-
simulem
, sit eiusmodi in qua haereant docti. Quam do-
ctissimi
isti neglexerunt vel verius assequi non potue-
runt
. Quid autem attinet illam annotationem commen-
dare
? Nisi forte vino per se vendibili opus edera sit.
Commendat seipsam se, si modo gustetur brevitate atque
eruditione. Reliquas Zvinglii lucubrationes vel per
improbitatem extorquebo.14Caeterum Huldrichi de
providentia Dei librum15 fac omnino ut et habeas etDe providentia Dei
percursum habeas, quippe offendes in illo semina ex
sacris Syris atque granariis deprompta. Quae Moses quae
BuchsymbolA3r Prophetae, quae Christus ipse sedulo et sparsim com-
probavit
. Minime credo extare ullam rem, quae, exe-
cuturis
imperata patris coelestis, totidem vires suppe-
ditet
, quot providentiae divinae sensus. Scio, nam exper-
tus
loquor, quam valide obsistat adversis, quam pru-
denter
emolliat dura, quam constanter et prospere om-
nem
, ut sic dicam, ferat calamitatem. Maior olim ea
in re fui, minor factus insolenti Luteranensium socie-
tate
. Id quod domino quaeror, qui me potest unus erep-
tis
donis restituere.16 Vale foeliciter.

Sed reliqua de Tigurinis institutis cape, quae iucun-
da
tibi fore scio, tametsi ea olitor sordidus oratione
ipsis longe inferiore exponat.17

Tiguri pueri in ludo docentur graecum testamentumTigurinae scholae.
Christi,18 Ciceronis officia, Amiciciam, Senectutem etc.19
Valerium Maximum. Terentii Plautique comoedias. Poe-
tas
, Historias.20At in aede grandioribus ac mei simili-
bus
instrumentum vetus linguis quatuor inculcant.21
Primus latina. Secundus Haebraica, Pelicanus22 tibi
notus. Tercius graeca, Huldrichus noster, tibi notissimus.
Hic versionem lxx legit.23 Hic praecedentium lectionem
cum sua, et suam cum illorum commitit. Hebraicam
secum fert, et veluti scopum intuetur. Latinam, Grae-
camque
si necesse est emendat. Superflua deputat. Sup-
positicia
tollit. Vacua complet, Eruit abstrusa, Per-
plexa
dissolvit, Obscuris lucem ingerit, incredibili fa-
cilitate
, BuchsymbolA3v promptitudine, foelicitate. Huius gratia mihi
praeceptoris semper, quemadmodum propter officia
nunquam non erit parentis loco. Quartus alema-
nica
lingua idem caput repetit,24 praecationeque subiecta,
cursum absolvit. Neque multum horam cursus progre-
ditur
. Res est fide maior sed vera. Hunc cursum sic
emensi sunt et partiti ut singulo triennio omnia veteris
instrumenti volumina auditores capiant, neque absque
intellectu.25 Difficile creditu quam strenue procedat, quam
avide quam foeliciter discant et senes et iuvenes.
Mihi profecto unaquaeque lectio ennarationis vice est.
Siquidem quaevis suam proprietatem adfert, qua, ceu
novitate aurem demeretur. Institutum dignum quod
eruditi quique spectent, quod scholae imitentur. Nemo
spectator adfuit qui non probavit.26 Longum autem
est modo commemorare, quos alii authores profitean-
tur
. In Historiis, ut aliqua attingam, Plutarchum, in Co-
moediis
Aristophanem edisserunt graece. Oratorias insti-
tutiones
Fabii explanant.27 Dialectica versant, Sed haec
minime liguriunt ex Melancholicis lacunis.28 Imo ex
fontibus petunt, in quibus nedum sunt repurgatiora
sed etiam pleniora, et quantum sat est perspici possunt.
Plinii, de quo sic Hermolaus canit: Quid iuvat in-
numeris
impleri scrinia libris. Unus pro cunctis Plinius
esse potest,29 Plinii inquam reconditiores et admiran-
das
divitias adeo non negligunt ut eas certatim disqui-
rant
et possideant.30 Catonem, Vergilii eruditissima
BuchsymbolA4r Georgica, Varronem, Columellam, Vegetium, Palla-
dium et alios rusticarum rerum scriptores quotidiana
vestigatione terunt.31 Hos autem pervestigant ut res non modo
privatae sed etiam publicae augescant, et sapientiam
ac bonitatem Dei ex divinis operibus uberius asse-
quantur
.32Spes est bis studiis Mathematicas disciplinas
propediem accessuras.33

Restat ut de Synodo referam.34 Synodum hic sin-
gulis
De Synodo.annis bis celebrant.Oculatus fuit et perspicax
inventor, qui multa magno cogitatu complexus est.
Condictis diebus omnes Tigurinarum ecclesiarum
episcopi35 atque diaconi concurrunt. Singulorum mores
singulatim indagantur. Incipiunt a capite, deinde per
omnes corporis articulos commigrant. Amoliuntur co-
miciis
, cuius vitam doctrinamque expiscantur. Vicini
rogantur, ut qualis qualis sit expromant. Neque tamen leni-
ter
rogantur ut queant illaesa aestimatione tantillum re-
ticere
. Admonent enim interrogatum iurisiurandi, eiusque
mentione metuque ceu tormento atque facibus, eliciunt
veritatem, coguntque verum candide confiteri, si do-
gmate
, si moribus a sana doctrina dissenciat. Neque sa-
tis
existimant episcopos et diaconos esse irreprehen-
sibiles
, nisi uxores sancte compositas, et liberos ad
sanam doctrinam firmatos quoque testentur.36 Dein-
ceps
revocatus, qui iussus se tantisper abstulerat, sen-
tentiam
audit et rursus adsidet, nisi sit functione mo-
tus
. BuchsymbolA4v 37 Nihil hoc remedio potuit utilius sive corri-
gendis
sive cavendis morbis excogitari. Ubique in-
vigilat
. Omnia prospicit, passim occurrit, omni telorum
genere pugnat. Quosdam poenarum metu avertit a malo
et ad boni honestique specimen impellit. Quosdam cha-
ritate
, beneficio, hortatione et huius generis instru-
mentis
in officio tenet, aut ab ignavia rapit et ab ini-
quitate
custodit. Intersunt Synodo quos magistra-
tus
ex suis adiungit.38Censura finita excutiuntur alia
comiciis illis haud aliena. Hortatur postremo ad boni
studium, ad innocenciam, ad iusticiam, ad charitatem,
ad cognitionem et executionem divinae voluntatis,
et ut summatim dicam, ad vitam Christo dignam,
Zvinglius. Idque, ut caetera omnia, mandato magi-
stratus
facit.39 Deficeret me dies si vellem tantae synodi
utilitates proferre. Neque tamen possem, si annum lar-
gireris
, pro dignitate exponere. Maior namque est illius
lux honestas atque utilitas quam ut eam etiam balbuciendo elo-
querer
. Quo circa vela complico. Porro isthaec potissi-
mum
scripsi ut hinc exemplum peteres, quod ista pa-
tria
sequeretur. Heronem architriclinum Comitis
illustris'simi' Questorem, Egbertum et Grylam40 et omnes
Christo addictos vehementer cupio incolumem atque
foelicem vitam quam diutissime degere. Deus pacis et
consolationis sit tecum. Data Tiguri decimo die Men-
sis
Decembris Anno M. D. XXX.


1Zu Ulrich von Dornum (1465–1536) und seinen Kontakten zu Karlstadt während dessen Aufenthalt in Ostfriesland sowie später siehe KGK 325.
2Zu Christoph Froschauer, seit 1519 Zürcher Bürger und seiner Druckerei siehe KGK 328 (Anmerkung).
3Was Karlstadt hier genau meint, bleibt unklar; zu diesem Begriff siehe KGK 328 (Textstelle).
4Eine Hypothese zur möglichen Tätigkeit Karlstadts in der Druckerei Froschauers in der KGK 328 zu dieser Einheit.
5Zu Leo Jud und den von ihm gesammelten Niederschriften der Vorlesungen Zwinglis siehe KGK 328 (Anmerkung).
6Gemeint sind hier wahrscheinlich die griechischen Maler Cimon Cleonaeus, Polygnotos aus Thasos und Parrhasios.
7Zwinglis Erläuterung des Römerbriefes wurde erst im Jahr 1539 von Leo Jud herausgegeben (= VD 16 Z 862), zusammen mit anderen Briefen des Paulus. Die Briefe an die Korinther und an die Philipper hatte Jud schon vorher als Einzelausgaben veröffentlicht. Zu den von Jud gesammelten Manuskripten der Vorlesungen Zwinglis zu den ntl. Briefen siehe KGK 328 (Anmerkung).
8Vgl. Erasmus, Adag. 1759: »Emunctae naris. Muccosis naribus« (ASD II-4, 186).
9Karlstadt hatte den Jakobusbrief in einer Vorlesung im Frühling/Sommer 1520 ausgelegt. Daraufhin war eine heftige Diskussion in Wittenberg ausgebrochen, wo Luther – anders als Karlstadt – die Kanonizität dieses Briefes mit Verweis auf Jak 2 schon in seinen Resolutiones zur Leipziger Disputation (August 1519; vgl. WA 2, 388–435) in Frage gestellt hatte. Von diesen Differenzen berichtet Karlstadt auch in De canonicis scripturis (KGK III, Nr. 163), wo er dem Jakobusbrief kanonische Bedeutung – trotz der unsicheren Autorschaft und seiner daraus resultierenden Einordnung im dritten Rang der biblischen Bücher – zuschreibt; vgl. KGK III, Nr. 163, S. 261; 266–268. Auch Zwingli schätzte den Brief des Jakobus, den er 1531 auslegte und dessen Scholia Jud sammelte; vgl. Zwingli, Werke 21, 421–460.
10Zu den atl. Kommentaren zu Genesis und Exodus bereits 1527, zu den Psalmen 1532 herausgegeben siehe Zwingli, Werke 13. Vgl. hier auch Künzli, Mysthischer Schriftsinn. Die Propheten waren im Großmünster vom 2. September 1527 bis 16. Januar 1529 ausgelegt worden; vgl. KGK 328 (Anmerkung). Zu Zwinglis ntl. Kommentaren und zu Leo Juds Manuskripten siehe Mayer, Kommentare.
11Zwingli hielt seine Vorlesung über den Philipperbrief im Spätherbst 1526; vgl. KGK 328 (Anmerkung).
12Zu diesen Predigten oder einer Reihe exegetischer Lesungen Karlstadts, die mit Zwinglis Zustimmung gehalten wurden, sind keine weiteren Quellen bekannt. Vgl. nochmals die KGK 328 zu dieser Einheit.
14Der Wunsch Karlstadts wurde nicht erfüllt. Zwinglis spätere Kommentare wurden ohne seine Mitwirkung veröffentlicht.
15Zu Zwingli, De providentia (1530), die im August 1530 bei Froschauer erschien.
16Siehe Barge, Karlstadt 2, 427.
17Vgl. Erasmus, Adag. 501: »Saepe etiam est holitor valde opportuna locutus.« (ASD II-2, 21f.) Siehe auch KGK I.1, Nr. 2, S. 167 u. 169, Z. 5 mit Anm. 1.
18Zur lateinischen Schule in Zürich siehe die KGK 328 zu dieser Einheit, hier v.a. KGK 328 (Anmerkung).
19Gemeint sind Ciceros Werke De officiis, De Amicitia und De senectute.
20Für den lateinischen Unterricht galten neben Cicero die Werke des Geschichtsschreibers Valerius Maximus, des Dichters Terentius und des Komödienautors Plautus als Grundtexte.
21Zur Zürcher »Hohe Schule«, wo ab Juli 1525 das Alte Testament im Chor des Großmünsters ausgelegt wurde, siehe ausführlich die KGK 328 zu dieser Einheit mit KGK 328 (Anmerkung) und Baschera, Anfänge.
22Konrad Pellikan (1478–1556); zu ihm siehe KGK 328 (Anmerkung).
23Zwingli las die Bibelstelle aus dem griechischen Wortlaut der Septuaginta.
24Die abschließende Lesung und Kommentierung der Bibelstelle auf Deutsch übernahm meistens Leo Jud.
25Zu dieser – nicht ganz genauen – Angabe Karlstadts siehe KGK 328 (Anmerkung).
26Chorherren, Stadtgeistlichkeit, Schüler der obersten Klassen der Lateinschule und evtl. auch gelegentlich Gäste hörten täglich (ausgenommen Freitag und Sonntag) im Chor des Großmünsters die öffentlichen Vorlesungen der Zürcher »Hohe Schule«. Vgl. KGK 328 (Anmerkung).
27Neben dem griechischen Schriftsteller Plutarch und dem Komödiendichter Aristophanes ist hier die Institutio Oratoria des römischen Schriftstellers Marcus Fabius Quintilianus erwähnt.
28Bubenheimer, Consonantia, 252 Anm. 7: »Karlstadt spielt hier (›ex Melancholicis lacunis‹) kritisch auf Melanchthons Dialektik an, die dieser 1520 veröffentlicht hatte und die verschiedentlich als Unterrichtsbuch verwendet wurde. […] Melanchthon hat darauf reagiert im Brief an Joachim Camerarius, 1531 März 17.« Zur Rezeption des hier edierten Widmungsbriefes Karlstadts in Wittenberg siehe auch die KGK 328 zu dieser Einheit.
29Vermutlich bezieht sich Karlstadt hier auf eine bisher noch nicht identifizierte Stelle aus den zwischen 1491 und 1493 verfassten Castigationes Plinianae – eine textkritische Ausgabe der Naturalis historia des römischen Schriftstellers – von Hermolaus Barbarus (1454–1493).
30Zwingli zeigt auch große Achtung vor Plinius; vgl. Zwingli, Werke, 6/3, 98f.
31Karlstadt nennt hier lateinische Autoren von Werken über Ackerbau und Landwirtschaft: Marcus Porcius Cato d. Ä. mit De agricultura, Publius Vergilius Maro mit Georgica, Marcus Terentius Varro mit z.B. De re rustica, Lucius Iunius Moderatus Columella mit Rei rusticae libri duodecim, Flavius Vegetius Renatus mit De curis boum epitoma (eine Umarbeitung von Columellas Werk) und Rutilius Taurus Aemilianus Palladius mit De re rustica.
32Zu dieser Lobpreisung siehe auch Barge, Karlstadt 2, 425f.
34Zur Zürcher Synode siehe ausführlicher die KGK 328 zu dieser Einheit.
35Pfarrherren, Vorsteher.
36Siehe hier Karlstadts Schriften zum Zölibat, das sowohl für Priester als auch für Mönche abgelehnt wurde, auch mit Bezug auf 1. Tim 3,2.4, wo es heißt, Bischöfe müssten eine Frau nehmen und eine tugendhafte Familie haben. Vgl. KGK IV, Nr. 190, S. 236, Z. 24: »Oportet Episcopum unius uxoris maritum esse«.
37Zu den Protokollen der Synode vom 25. und 26. Oktober 1530, wo die der »Sittencensur« unterworfenen Geistlichen – darunter auch Karlstadt – einzeln erwähnt sind, siehe die KGK 328 zu dieser Einheit mit KGK 328 (Anmerkung) und KGK 328 (Anmerkung).
38Zu den an der Synode von Oktober 1530 anwesenden Zürcher Räten siehe Egli, Actensammlung, 726 Nr. 1714.
39Zur durch Zwingli eingeführten und von Bullinger institutionalisierten Kooperation zwischen Zürcher Staatsregierung und Kirche, v.a. in Bezug auf die Kirchenzucht, siehe Gordon, Clerical Discipline.
40Neben Ulrich von Dornum wendet sich Karlstadt hier auch an andere ostfriesische Bekannte. Mit »Heronem« ist hier nicht der 1522 verstorbene Halbbruder Ulrichs gemeint (wie Barge, Karlstadt 2, 405 vermutet) sondern »Hero von Oldersum, […] Hofmeister [hier als ›architriclinus‹, vgl. Joh 2,9, bezeichnet] bei Graf Enno II.«; vgl. Ritter, Beschreibung, hier 91 Anm. 45 mit kurzem Biogramm. Vgl. auch KGK VIII, Nr. 318, S. 539, Anm. 50. Mit »Egbertum« ist vielleicht Egbert Tjaarda gemeint, in den Jahren 1517, 1527 und 1547 Bürgermeister der Stadt Norden; vgl. Ritter, Beschreibung, 140. Wer mit »Grylam« gemeint ist, konnte nicht ermittelt werden.

Downloads: XML · PDF (Druckausgabe)
image CC BY-SA licence
»