Tardius fortasse respondeo, quam volueris
Doctissime Patrone,
verum non dubito, veniam
dabis, quoniam post longas scrutationes nihil
inveni. Scio Capreolum1
haud usque adeo ex-
horrere opinationem dicentium, sub
utraque sa-
cramenti specie unum quemlibet communican-
dum, nisi quod Hussitis favere nolit.2
Pan'ormitanus'b3
in c'apitulo' cum Marthae, de celebr'atione'
miss'arum'4
scri-
bit, fratres aliquot, Carthusienses speciebus
utris-
que communicari.5 Aiunt tamen plerique, in
Concilio Constantiensi6 ad unius speciei perce-
ptionem laicos adactos. Quod mirum et in-
credibile mihi videtur: sed sive ita, ut mihi appa-
ret, sit, sive hoc me fallat iudicium, tamen Ga-
briel Biel in expositione
Canonis missae 84. lite-
ris
[…]c K testatur7, Concilium Constanciense
insti-
tuisse, et ad unam Eucharistiae speciem astrinxisse.
Laboravi multis horis, sed nihil certi cepi, neque
puto te consensum
et morem omnium ferme
communem ignorare quod non dico, ut velim
scripturis sanctis consuetudinem indoctam an-
teponere, quoniam ne ausim conferre. Nihil
igitur vel docuisse, vel
iudicasse volo. Neque hoc
postulasti, obsecutus fuissem obedientia plena,
nisi
81
viribus ad eiusmodi rem idoneis destitutus. Ic-
circo
parce, et me tibi commendatum habeo.
Bearbeitet von Alejandro Zorzin
Carolostatensis tuus
totus.
aDem Schreiben fehlte die
Adressierung; Olearius bemerkt: »Titulus abest«
bPanez Olearius, mit
der Bemerkung: »an Bannez«
cOlearius:
Entzifferungslücke
2Die von Karlstadt angedeutete Stelle findet sich in 4°
Sent., dist. 8 et 9, q. 1, art. 3, § 2; vgl. Capreolus, Defensiones (Paban/Pègues) 6, 156. Nach einem Zitat aus Thomas formuliert Capreolus: »Ex quibus, et multis aliis
dictis in solutione illius quaestionis, patet quod sumens praecise speciem
panis consecrati, non sumit integre totum sacramentum; licet sumat integre
totum Christum, qui est res utriusque speciei […] Verumtamen, ne faveatur
novis haereticis Boehmistis, qui dicuntur Hussitae, sciendum quod Beatus
Thomas, 3 p., q. 80, art. 12, sic dicit: Circa usum hujus sacramenti, duo
possunt considerari: unum, ex parte ipsius sacramenti; aliud, ex parte
sumentium. Ex parte ipsius sacramenti, convenit quod utrumque sumatur,
scilicet et corpus et sanguinis; quia in utroque consistit perfectio
sacramenti. […] Ex parte autem sumentium, requiritur summa reverentia et
cautela, ne aliquid accidat quod vergat in injuriam tanti sacramenti et
mysterii. Quod praecipue posset accidere in sanguinis sumptione; qui quidem,
si incaute sumeretur, de facili posset effundi […]«.
3Im Autograph wird Karlstadt eine bei den
Kanonisten übliche Abkürzung für den Namen des Glossators (Panormitanus) verwendet haben, die Olearius nicht
kannte, folglich nicht auflösen konnte. Es handelt sich um Nicolaus de Tudeschis (1386–1445), Erzbischof von
Palermo (lat. Panormium), daher auch
Panormitanus genannt.
5Zu dieser Stelle (s. o. Anm.
4) vgl. Tudeschis, Lectura (1488), fol. FF5v: »Et ex his potes sumere rationem quare
communicantibus datur tantum eucharistia et non sanguis quia recipiendo
eucharistiam recipit corpus et sanguinem. nec est necesse ut iterum recipiat
sanguinem. quia ut dixi cum sanguine est integrum corpus sed sacerdos utitur
his duobus sacramentis ad representandum passionem christi ut dixi. dicunt
tamen […] et sentiunt hic quod non malum esset si communicans etiam
sumeret de sanguine. et dicitur quod isti cartusienses apponunt modicum de
vino in calice post consecrationem ut sufficiat omnibus fratribus qui debent
comunicare. sed intellige ut dixi ut ponatur in tam modica quantitate quod
absorbeatur ab accidentibus prioris vini alias desineret ibi esse
sanguis.«
6Konstanzer Konzil (1414–1418); vgl. die Verhandlung
über den Laienkelch im Konstanzer Konzil
und das am 15. Juni 1415 in der 13. Sessio formulierte
Verbot des Laienkelchs (COD 3, 418f.).
7Biel, lect. 84: »Olim
questio illa [scil. de communione sub utraque specie] poterit esse dubia,
sed nunc post determinationem concilii Constantiensis veritatem catholicam
determinantis dicere communionem sub utraque specie esse de necessitate
salutis omni fideli, est heresis ibidem publice condemnata […]«
(Biel, Expositio (Oberman/Courtenay) 4, 85). Diese von Karlstadt gemeinte Passage steht
im Originaldruck [Reutlingen 1489; Tübingen 1499] Lectio 84, Buchstaben »I« bis »K«; die
zitierte Stelle unter dem Buchstaben »I«. Daraus ergibt sich, dass
die von Olearius angedeutete Entzifferungslücke mit folgender Konjektur
geschlossen werden kann: »[…]
Gabriel Biel in expositione
Canonis missae 84 literis 〈I〉 K testatur«. Mit dem
Plural »literis« sagt Karlstadt, dass er eine Passage meint, die sich über mehr als einen
Buchstaben erstreckt. Die von Karlstadt herangezogene Kernstelle steht im Abschnitt
»I«, nicht im Abschnitt »K«.
KGK 144
Einleitung
