<?xml-model href="../rules/kgk-minimal.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="kgk_384_transcript" n="384">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main">De usura</title>
        <title type="short">De usura</title>
        <respStmt>
          <resp>Transcription and annotation</resp>
          <persName>Stefanie Fraedrich-Nowag</persName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>TEX to TEI transformation</resp>
          <persName>Jennifer Bunselmeier</persName>
          <persName>Moritz Laeger</persName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>Post-processing of TEI encoding</resp>
          <persName>Moritz Laeger</persName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel (<ptr type="link" target="http://www.hab.de"/>)</publisher>
        <date type="created" when="2025"/>
        <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
        <availability status="restricted">
          <p>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel (<ref type="copyright" target="http://diglib.hab.de/?link=012">copyright information</ref>)</p>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <author>Andreas Karlstadt</author>
          <placeName/>
          <date when="1540">1540</date>
        </bibl>
        <listWit n="main">
          <witness corresp="../intro/kgk_384_introduction.xml#sigle_a" xml:id="a"/>
        </listWit>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <p>Zeichen aus der Private Use Area entsprechen MUFI 3.0 (http://mufi.info)</p>
      <projectDesc>
        <p>
                    <ref type="homepage" target="http://diglib.hab.de/edoc/ed000216/start.htm">Kritische
            Gesamtausgabe der Schriften und Briefe Andreas Bodensteins von Karlstadt</ref>
                </p>
      </projectDesc>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <textClass>
        <keywords>
          <term/>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="transcript">
        <div type="main">
          <pb facs="TODO" n="1r"/>
          <p> De usura D<ex>ominus</ex>
            <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">D<ex>octor</ex> And<ex>reas</ex>
              Carolstad</rs>
                    </p>
          <p>Usuram, si possumus, qualicumque diffinitione describamus.<lb/> Primo Nomen, deinde Rem
            ipso nomine demonstratam definiemus.<lb/> Quoniam autem usura cum reb<ex>us</ex> tum
            personis tribuitur, illico adparet<lb/> eius latitudo. De personis constat, quae vocamus
            aliquos<lb/> foeneratores, item usurarium creditorem, usurarium debitorem.<lb/> De rebus
            constat, nam res vocantur foeneratitiae, et de foenere<lb/> collecte<anchor type="crit" xml:id="ca-a" ref="#cn-a" n="a"/> et ipse unde corraditur usura. Quod res
            foenerent<lb/> testis est <rs type="person" ref="#terentius_publius">Terentius</rs>:
            Metuisti si nunc de tuo iure concessisses<lb/> paululum, atque adolescenti esses
            morigeratus, hominum homo stultiss<ex>imus</ex>
                        <lb/> ne non tibi istuc
              foeneraret?<anchor type="footnote" xml:id="a384t_311n" ref="#n384t_311n" n="1"/> ubi
            Donatus, res ipsa, non<lb/>
            <rs type="person" ref="#aeschinus">Aeschynus</rs>.<anchor type="footnote" xml:id="a2" ref="#n2" n="2"/> Inde nummi<anchor type="crit" xml:id="ca-b" ref="#cn-b" n="b"/>
            steriles, de quibus nulla percipitur usura.<lb/> ff. Usur. l. Debitor.<anchor type="footnote" xml:id="a3" ref="#n3" n="3"/> et l. peccunia otiosa.<anchor type="footnote" xml:id="a4" ref="#n4" n="4"/> Eodem titulo Qui semiss<ex>es</ex>
                        <lb/>
              Contra<note place="margin">Usurae temporis etc.</note> peccunia foenebris dicitur,
            quae parit aliam.<anchor type="footnote" xml:id="a5" ref="#n5" n="5"/> Invenias<lb/>
            etiam usuras temporis, agrorum,<note place="margin"> agrorum verbi etc.</note>
                        <lb/>
            Verbi, et foeneratorum etc. <lb/> Temporis: <rs type="person" ref="#seneca">Seneca</rs>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a6" ref="#n6" n="6"/>
                        <anchor type="crit" xml:id="ca-c" ref="#cn-c" n="c"/> Si cui unius dieculae usuram permisisset etc.
            Agrorum,et seminum: Nam seminum in terram bonam cadentium, aliud<note place="margin">
              seminum etc.</note>
                        <lb/> quidem centuplum, aliud vero sexagecuplum, aliud autem
                <w>trigecu<lb break="no"/>plum</w> dat. Mat. 13.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_300n" ref="#n384t_300n" n="7"/> Videmus semina tenuissimo licet
                <w>corpu<lb break="no"/>sculo</w>, gravissimas praestare usuras, huius generis sunt
            grana<lb/> Milii, foeniculi, petroselini, hyascianei, papaveris, githi,<lb/> synapis
            etc. Praeterea agri sive frumentarii, sive alii usuram<lb/> reddunt cultoribus.
            Praeterea vult Dominus<anchor type="crit" xml:id="ca-d" ref="#cn-d" n="d"/> Levit. 25.
            ut<lb/> fructus computentur, et cum sorte accepta conferantur,<lb/> sorte compensata
            restituentur possessoribus.<anchor type="footnote" xml:id="a8" ref="#n8" n="8"/> Sed
            usura agrorum<lb/> honesta est cultoribus dominis, teste <rs type="person" ref="#jakobus_gerechte">Jacobo</rs>. ca<ex>pitulo</ex> 5. Agricola fructum<lb/> uberem
              expectat.<anchor type="footnote" xml:id="a9" ref="#n9" n="9"/>
            <rs type="person" ref="#paulus">Paulus</rs> 1. Cor. 9. Sperat qui arat etc.<anchor type="footnote" xml:id="a10" ref="#n10" n="10"/>
                        <lb/>
            <pb facs="TODO" n="1v"/> A seminibus terrarum et fructibus deducitur similitudo ad
            usuram<lb/> verbi Domini Quod est semen incorruptibile, et procreat novas<lb/> creaturas
            1. Pet. 1.<anchor type="footnote" xml:id="a11" ref="#n11" n="11"/> Jacob. 1.<anchor type="footnote" xml:id="a12" ref="#n12" n="12"/> Fructusque admirabiles, atque
                <w>mul<lb break="no"/>tiplices</w> in terra bona profert. Mat. 13.<anchor type="footnote" xml:id="a13" ref="#n13" n="13"/> Huius generis sunt<lb/> Talenta, quae
            Dominus ea pactione ministris credidit, ut cum<lb/> usura reddant, praesertim cum usura
            sortem exaequante. Nam<lb/> qui quinque talenta accepit, alia quinque fuit lucratus,
            similiter<lb/> qui duo. Qui autem unum accepit, et insedit terrae, neque attulit<lb/>
            usuram, infidelis est pronuntiatus. Mat. 25.<anchor type="footnote" xml:id="a14" ref="#n14" n="14"/> Huc pertinet<lb/> lucrum<anchor type="crit" xml:id="ca-e" ref="#cn-e" n="e"/>
            <rs type="person" ref="#paulus">Pauli</rs>, ut lucrifaciam plurimos 1. Cor. 9.<anchor type="footnote" xml:id="a15" ref="#n15" n="15"/> Est etiam<lb/> operum usura. Nam qui
            reliquerit domum, agrum etc. centuplum<lb/> accipiet. Mar. 10.<anchor type="footnote" xml:id="a16" ref="#n16" n="16"/> Qui miseretur pauperis, foenerat Domino.<lb/>
            Proverb. 19.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_303n" ref="#n384t_303n" n="17"/>
                        <anchor type="crit" xml:id="ca-f" ref="#cn-f" n="f"/> Facite vobis amicos de Mammone
            iniquitatis,<lb/> ut recipiant vos in aeterna tabernacula. Luc. 16.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_312n" ref="#n384t_312n" n="18"/>
                        <lb/> Magnum porro
            foenus est aeternum pro temporali. Huc etiam pertinet,<lb/> Dispersit pauperibus etc. 2.
            Corinth. 9.<anchor type="footnote" xml:id="a19" ref="#n19" n="19"/> Qui miseretur<lb/>
            pauperis beatus est etc. Proverb. 14.<anchor type="footnote" xml:id="a20" ref="#n20" n="20"/> Item Luc. 16.<lb/> Mensuram confertam et exuberantem dabunt in sinum<lb/>
              vestram.<anchor type="crit" xml:id="ca-g" ref="#cn-g" n="g"/>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a21" ref="#n21" n="21"/>
                        <lb/> Hebraei usuram 4 vocabulis demonstrant, unum
              toch.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_301n" ref="#n384t_301n" n="22"/> Huius<lb/>
            mentio habetur apud <rs type="person" ref="#david_koenig">Davidem</rs> Psal. 71. Ex
            usuris et iniquitate<lb/> redimet animas eorum.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_324n" ref="#n384t_324n" n="23"/> Septuaginta verterunt <foreign xml:lang="grc-Grek">&gt;ek t'okou</foreign>,<anchor type="footnote" xml:id="a384t_325n" ref="#n384t_325n" n="24"/>
                        <lb/> Latini ab usura.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_326n" ref="#n384t_326n" n="25"/> Et Psal. 54. Non
            defecit de plateis eorum<lb/> usura.<anchor type="footnote" xml:id="a26" ref="#n26" n="26"/> Hieronymus transtulit fraudulentiam vel dolum.<anchor type="footnote" xml:id="a27" ref="#n27" n="27"/>
                        <lb/> De radice huius vocis ambigitur, plerisque
            videtur a <foreign xml:lang="heb-Hebr">תּך</foreign> derivari,<lb/> quod
            significat medium, inter, intra, inde,<anchor type="footnote" xml:id="a28" ref="#n28" n="28"/> quia homines solent dolum<lb/> dissimulare, pro dolo enim usura
              recipitur.<anchor type="footnote" xml:id="a29" ref="#n29" n="29"/> Patribus denique
            videtur<lb/> usura facere intentionem id est consilium, expectationem, et spem.<lb/> De
            intentione vide. §. Consuluit. Extra. de usuris.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_323n" ref="#n384t_323n" n="30"/> De <w>expe<lb break="no"/>ctatione</w>
            14 Quaest. 3. §. Si foeneraveris.<anchor type="footnote" xml:id="a31" ref="#n31" n="31"/> De spe vide Gloss.<lb/> in §. 1. 14 Quaest. 3.<anchor type="footnote" xml:id="a32" ref="#n32" n="32"/>
                        <lb/>
            <pb facs="TODO" n="2r"/>
            <note place="margin">Usurae significatio apud Hebraeos</note>Si porro foenus significat
            consilium hominis malum, usuram superius <w>ex<lb break="no"/>positam</w> minime
              significat.<anchor type="footnote" xml:id="a33" ref="#n33" n="33"/> Alii deflectunt a
            verbo <foreign xml:lang="heb-Hebr">תכך</foreign> quod<lb/> significat
            conterere, opinione <rs type="person" ref="#kimchi_david">R<ex>abbi</ex>
              David</rs>.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_302n" ref="#n384t_302n" n="34"/> Hinc
            deducitur Toch<anchor type="footnote" xml:id="a35" ref="#n35" n="35"/> quod<lb/> atterit
            pauperes. Proinde illud Psal. 71.<anchor type="footnote" xml:id="a36" ref="#n36" n="36"/> Mi Toch<anchor type="footnote" xml:id="a37" ref="#n37" n="37"/> verterunt<lb/> a
            contritione, quibus consentit <rs type="person" ref="#meir_abraham">R<ex>abbi</ex>
              Abraham</rs>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a38" ref="#n38" n="38"/>, et illud vir
            usurarum,<lb/> et pauper occurrerant,<anchor type="footnote" xml:id="a39" ref="#n39" n="39"/> interpretantur vir fraudum, et pauper.<lb/> Explicant etiam usuram vocabulo
              <foreign xml:lang="heb-Hebr">לואת</foreign>,<anchor type="footnote" xml:id="a384t_307n" ref="#n384t_307n" n="40"/> quod descendit<note place="margin">Prover. 29</note>
                        <lb/> a<anchor type="crit" xml:id="ca-h" ref="#cn-h" n="h"/> verbo
              <foreign xml:lang="heb-Hebr">לַוַ</foreign> quod
            est mutuare et foenerare. Sic<lb/> interpretantur illud supra adductum: Foenerat Domino
            qui elongitur<lb/> pauperi. Proverb. 19.<anchor type="footnote" xml:id="a41" ref="#n41" n="41"/> Sic qui mutuum accipit, servus est foenerantis.<lb/> Proverb. 22.<anchor type="footnote" xml:id="a42" ref="#n42" n="42"/> Praeterea usura vocatur, Marpis,
            Tharpis,<lb/> Quibus vocabulis <rs type="person" ref="#moses">Moses</rs> usus est Levit
              25.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_306n" ref="#n384t_306n" n="43"/> venit
            autem<lb/> utrumque a verbo Rapha, quod significat, Magnifacere, et multiplicare.<anchor type="footnote" xml:id="a44" ref="#n44" n="44"/>
                        <lb/> Aliis a verbo Repha, quod
            significat, Multiplicare, quod verbum<lb/> significat etiam Jaculari.<anchor type="footnote" xml:id="a45" ref="#n45" n="45"/> Restat vocabulum, Neschach<anchor type="footnote" xml:id="a46" ref="#n46" n="46"/>, quod venit<lb/> a verbo
              Nasach<anchor type="footnote" xml:id="a47" ref="#n47" n="47"/> significante Mordere.
            Sic verterunt Exod. 22.<lb/> Si peccuniam dederis fratri tuo, non pones super eum
              usuram<anchor type="footnote" xml:id="a48" ref="#n48" n="48"/> id est morsum.<lb/>
            Item Deut. 23. Non mordebis fratrem tuum morsu<anchor type="footnote" xml:id="a384t_304n" ref="#n384t_304n" n="49"/> id est Non premes<lb/> fratrem tuum
            usura. Item Levit. 25. Non accipies de ipso morsum,<anchor type="footnote" xml:id="a50" ref="#n50" n="50"/>
                        <lb/> id est usuram. Et Psal. 14. Qui peccuniam suam non dedit ad
              usuram<anchor type="footnote" xml:id="a51" ref="#n51" n="51"/>
                        <lb/> id est morsum. Et
            Ezech. 18 Qui in usuram non dedit, et <w>augmen<lb break="no"/>tum</w> non accepit, et
            qui ad morsum id est usuram dedit, et <w>incre<lb break="no"/>mentum</w> accepit, vivet
              ne?<anchor type="footnote" xml:id="a52" ref="#n52" n="52"/> Et Ezech. 22. Usuram<lb/>
            accepisti, et incrementum, et commodum tuum a proximo<lb/> elicuisti.<anchor type="footnote" xml:id="a53" ref="#n53" n="53"/> Latini etiam usuram Morsum<note place="margin">als. acceduntque</note> appellaverunt, ut<lb/>
            <rs type="person" ref="#lukan">Lucianus</rs>. Huic usura vorax, avidumque in tempore
            foenus etc.<anchor type="footnote" xml:id="a54" ref="#n54" n="54"/>
            <lb/>
            <pb facs="TODO" n="2v"/> Hactenus de Hebraicis appellationibus demonstrantibus
            nobis<lb/> rem hanc, quam vocamus usuram. Nunc de Graeca,<lb/> postremo de Latina.
            Graecos usuram <foreign xml:lang="grc-Grek">t'okoc</foreign>
            <note place="margin">usurae significatio apud Graecos</note>
                        <w>appel<lb break="no"/>lare</w>, <rs type="person" ref="#perotti_niccolo">Perottus</rs> ait, a Pariendo,
            quod <foreign xml:lang="grc-Grek">tokuzein</foreign> sit <w>foene<lb break="no"/>rare</w>, et parere, inde tokusus<anchor type="footnote" xml:id="a55" ref="#n55" n="55"/>, foenerator, usurarius etc.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_305n" ref="#n384t_305n" n="56"/>
                        <lb/> Ita Dominus dixit Mat. 25.<anchor type="footnote" xml:id="a57" ref="#n57" n="57"/> Recepissem <foreign xml:lang="grc-Grek">s'un
              t'okw|</foreign> id est cum<lb/> usura. Latini usuram ab usu derivarunt. <rs type="person" ref="#nonius_marcellus">Nonius<lb/> Marcellus</rs> usuram in foeminino
            genere vocat id, quod alii<note place="margin">usurae significatio apud
            Latinos</note>
                        <lb/> masculino genere usum adpellant.<anchor type="footnote" xml:id="a58" ref="#n58" n="58"/>
            <rs type="person" ref="#terentius_varro">Varro</rs> usuram appellat,<lb/> quod usu
            accederet ad sortem.<anchor type="footnote" xml:id="a59" ref="#n59" n="59"/>
            <rs type="person" ref="#pomponius_sextus">Pomponius</rs> li. 5. ad Q. Mutium<lb/>
              ff.<anchor type="crit" xml:id="ca-i" ref="#cn-i" n="i"/> obligat. verb. l. usura,
            Negat usuram peccuniae esse in fructu,<lb/> quia non ex ipso corpore, sed ex alia causa
            id est non obligatione percipitur.<anchor type="footnote" xml:id="a60" ref="#n60" n="60"/>
                        <lb/>
            <rs type="person" ref="#ulpianus_domitius">Ulp<ex>ianus</ex>
                        </rs> l. usura. ff. de
            usuris usuras vicem fructuum, ait,<lb/> obtinere, nec a fructibus debere dici.<anchor type="footnote" xml:id="a61" ref="#n61" n="61"/> Foenus autem a foetu<lb/> dicitur, id
            est partu; nec aliud est foenus, quam foetus.<lb/> Nuc videndum est quae vocum istarum
            complectatur<lb/> omnes res sub usurarias, vel foenebres.<lb/> Citra controversiam verum
            est, omnem usuram sanctam, honestam,<lb/> vel turpem dici posse, Marpis<anchor type="footnote" xml:id="a62" ref="#n62" n="62"/> id est augmentum, vel
            incrementum,<lb/> quemadmodum et Graeca vox <foreign xml:lang="grc-Grek">t'okoc</foreign> omnem complectitur.<lb/> Liphia<anchor type="footnote" xml:id="a63" ref="#n63" n="63"/> pro usura in Bibliis non reperimus. Porro si dolum<lb/> malum
            significat, non communis erit appellatio usura, sin autem<lb/> donum et bonum
            complectitur, erit communis appellatio, in quo genere<lb/> est illud, Filii huius
            saeculi, et infra Facite vobis amicos de <w>Mammo<lb break="no"/>na</w> iniquitatis.
            Luc. 16.<anchor type="footnote" xml:id="a64" ref="#n64" n="64"/>
            <note place="margin">Usura quid in universum?</note>Usura quid sit in universum<lb/>
            quaeritur? <anchor type="wdb" xml:id="_384t_317" spanTo="#_384t_317_end" place="start" subtype="span"/>Est incrementum exercitio sortis partum.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_317_end" place="end" subtype="span"/> Missis generibus<lb/> duobus
            usurae, nempe sanctae, et honestae. Quae et<lb/> quid sit illa quam scriptura execratur, quaerimus?<lb/>
            <pb facs="TODO" n="3r"/>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_316" spanTo="#_384t_316_end" place="start" subtype="span"/>Illa usura est accessio noxia, usu mutuo datae
            peccuniae, <note place="margin">Usura finitio ex sacris</note>
                        <w>ve<lb break="no"/>niens</w>.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_316_end" place="end" subtype="span"/>
            Noxia differentiae causa additur, ut hanc e caeteris <w>discrimi<lb break="no"/>net</w>.
            Nocet autem et danti et accipienti. Hec finitio magis<lb/> evoluit notationem vocabuli
              <foreign xml:lang="heb-Hebr">רֶצַח</foreign>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a65" ref="#n65" n="65"/>, quam dicentium usuram esse<lb/> emolumentum ultra
            summam. 14. Quaest. 3. §. 1.<anchor type="footnote" xml:id="a66" ref="#n66" n="66"/>
                        <lb/> Communis est et haec definitio: Usura est ubi amplius requiritur<lb/> quam
            datur, Concilium <rs type="place" ref="#agde">Agathum</rs>.<anchor type="footnote" xml:id="a67" ref="#n67" n="67"/> 14. Quaest. 3. §. ult. Communis et haec.<lb/> usura
            est quodcumque accedit sorti. Waß uber dass haupt gut ist.<lb/>
            <rs type="person" ref="#ambrosius">Ambrosius</rs> 14. Quaest. 3. §. Plerique.<anchor type="footnote" xml:id="a68" ref="#n68" n="68"/>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_318" spanTo="#_384t_318_end" place="start" subtype="span"/>Item et haec: usura est
                <w>superabun<lb break="no"/>dantia</w> Romanus Pontifex Extra de usuris. cap.
              Consuluit.<anchor type="footnote" xml:id="a69" ref="#n69" n="69"/>
                        <lb/> Excusantur
            tamen loco quoniam usuras tractant de peccunia quaesitas.<lb/> Qui definiunt usuram
            turpi lucram generi tribuunt, quod est<lb/> speciei. 14. Quaest. 4. §. Quoniam.<anchor type="crit" xml:id="ca-j" ref="#cn-j" n="j"/>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a70" ref="#n70" n="70"/> §. Nec hoc.<anchor type="footnote" xml:id="a71" ref="#n71" n="71"/> Praeterea <rs type="person" ref="#augustinus">
                            <w>Au<lb break="no"/>gustinus</w>
                        </rs>.
            14. q. 4. ca. Quid dicam? Usuram in genere contraxit<lb/> ad speciem: ubi inquit:
            Trucidat pauperem foenere usurarius.<anchor type="footnote" xml:id="a72" ref="#n72" n="72"/>
                        <lb/>
            <rs type="person" ref="#ambrosius">Ambrosius</rs> quoque. 14. q. 4. inquit: Sine ferro
            dimicat,<lb/> qui usuras flagitat: Sine gladio se de homine ulciscitur, qui
            foenerat,<lb/> vel usurarius est exactor inimici. Ergo ubi ius est<lb/> belli, ibi ius
              usurae.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_318_end" place="end" subtype="span"/>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a73" ref="#n73" n="73"/>
                        <lb/> Sequitur nunc modus et quantitas
            usurarum. <w>Quam<lb break="no"/>vis</w> enim Evangelium Luc. 6.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_310n" ref="#n384t_310n" n="74"/> Omnem omnino usuram, pro <w>peccu<lb break="no"/>nia</w> mutuo data, accepta, damnet, opere precium tamen erit,<lb/> de
            modo et quantitate usurarum distinctius loqui, quo<lb/> plenius morsum illum
            intelligamus, quem scriptura horret.<lb/> Siquidem est alius alio minor leviorque, et
            econtra alius alio<lb/> maior, graviorque. Neque dissimulare debemus, qualis
            permitti<lb/> possit usurae modus, propter duritiem tam divitum quam pauperum.<anchor type="footnote" xml:id="a75" ref="#n75" n="75"/>
                        <lb/>
            <pb facs="TODO" n="3v"/> Fuit olim usurarum lege permissarum maxima, gravissimaque,
              quam<note place="margin">usurarum genera<anchor type="crit" xml:id="ca-k" ref="#cn-k" n="k"/>
                        </note>
                        <lb/> Centesimam<anchor type="footnote" xml:id="a76" ref="#n76" n="76"/> vocant, et legittimam. Minores <w>legitti<lb break="no"/>ma</w> fuerunt
              Semisses<anchor type="footnote" xml:id="a77" ref="#n77" n="77"/> usurae: Semissibus
            leviores <w>quin<lb break="no"/>cunces</w>
                        <anchor type="footnote" xml:id="a384t_309n" ref="#n384t_309n" n="78"/>: Quincuncibus exiliores fuere Trientes.<anchor type="footnote" xml:id="a79" ref="#n79" n="79"/>
                        <lb/> Legittima iure civili permissa
            fuit, et humano. Ius autem<lb/> Divinum, Exod. 22.<anchor type="footnote" xml:id="a80" ref="#n80" n="80"/> Deut. 25.<anchor type="footnote" xml:id="a81" ref="#n81" n="81"/>
            Levit. 23.<anchor type="footnote" xml:id="a82" ref="#n82" n="82"/> neque
            legittimam,<lb/> neque licitam vocat, sed prohibet omnimodam. Quamvis enim<lb/> inter
            homines legi devinctos fuit, semper tamen legi fuit adversa.<lb/> De legittima hac usura
            vide <rs type="person" ref="#nehemia">Neemiam</rs>, ubi inquit:<note place="margin">ca.
              5</note>
                        <lb/> Restituite Centesimam argenti, olei, vini, frumenti quam<lb/>
              exigitis.<anchor type="footnote" xml:id="a83" ref="#n83" n="83"/>
                    </p>
          <p>Fuisse Centesimam usuram satis constat iure civili et Biblico,<lb/> et eam legittimam
            fuisse iuri civili, et illegittimam iure<lb/> Biblico. Restat iam quae fuerit. Caeterum
            definitio eius de<lb/> hystoriis petenda est. <rs type="person" ref="#aristophanes">Aristophanes</rs> Staepsiadem senem<lb/> introducit<anchor type="crit" xml:id="ca-l" ref="#cn-l" n="l"/>, qui praecatur aliquam sibi incantatricem cessatam dari,<lb/> quae
            remoretur coitum, et exortum Lunae. Sic enim sperabat futurum<lb/> ne cogeretur
            creditoribus suis usuras reddere.<anchor type="footnote" xml:id="a84" ref="#n84" n="84"/> Itaque inde<lb/> colligimus usuras singulis Neomaeniis datas fuisse. Ergo<lb/> usura
            praestari solita fuit singulis mensibus, et vocatur<lb/>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_319" spanTo="#_384t_319_end" place="start" subtype="span"/>Centesima
            usura, quae centesimo mense aequabat sortem, id est<note place="margin">Centesima
              usura</note>
                        <lb/> anno octavo, et quarto mense.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_319_end" place="end" subtype="span"/>
            <rs type="person" ref="#aeschinus">Aeschinus</rs> adversus<lb/>
            <rs type="person" ref="#cithesiphonem">Cithesiphonem</rs> invehitur apud <rs type="person" ref="#terentius_publius">Terentium</rs>, quod in singulas<lb/> minas
            foeneris nomine menstruas drachmas exigeret.<anchor type="footnote" xml:id="a85" ref="#n85" n="85"/>
                        <lb/> Qui recipiunt e centum 12 annis singulis, recipiunt
                <w>Cente<lb break="no"/>simam</w>. Alia commune dictum est de semine quod parit
            centesimum<lb/> fructum,<anchor type="footnote" xml:id="a86" ref="#n86" n="86"/> et alia
            dicitur Centesima usura. Nam semen <w>for<lb break="no"/>tasse</w> trimestri tempore,
            aut maxime semestri tempore, si<lb/> hybernum fuit reddit centum grana pro uno ex
            benedictione Domini.<note place="margin">X</note>
                        <lb/>
            <pb facs="TODO" n="4r"/> Sed usura Centesima dicitur propter compensationem sortis, si
            fit<lb/> mense centesimo. Si sors quinquagesimo mense aequaret,<lb/> multo gravior usura
            esset, quia de 100 solverentur 24,<lb/> attamen numerus mensium minor esset. Ergo ex
            numero<lb/> mensium plurium minor erit usura, qualis est usura semissis,<lb/> quae
            solvitur mense ducentesimo id est anno 16, mense octavo.<note place="margin">Usura
              semisses</note>
                        <lb/> Semissis usura dicitur cum dimidium legittimae solvitur, hoc
            est<lb/> pro centum solvuntur sex. Hanc nostrates vocant legittimam:<lb/> tametsi vere
            dici debeat illegittima. Est enim multo minor<lb/> centesima:<lb/> Usura Triens dicitur
            quae partem quartam legittimae continet<note place="margin">Triens.</note>
                        <lb/> et illa
            est minor superioribus.</p>
          <p>Quincunces usuras leviores semissibus graviores tamen Trientibus<note place="margin">Quincunx.</note>
                        <lb/> fuisse testimonio <rs type="person" ref="#paulus">Paulus</rs>
            iurisconsultus erit in ff. de<lb/> usuris. l. Cum quidam. Cum quidam cavisset se
            quotennis<lb/> quincunces usuras praestaturum, et si quo anno non solvisset,<lb/> tunc
            totius peccuniae, ex die qua mutuatus esset,<lb/> semisses soluturum.<anchor type="footnote" xml:id="a87" ref="#n87" n="87"/> Quincunces autem maiores
            trientibus<lb/> confirmat <rs type="person" ref="#ulpianus_domitius">Ulpianus</rs> in
            ff. de Administ. tutor.<lb/> l. Tutor qui. Ex caeteris inquit caussis secundum<lb/>
            morem provinciae praestabit usuras, aut quincunces, aut<lb/> trientes, aut si quae aliae
            in provintia frequentantur.<anchor type="footnote" xml:id="a88" ref="#n88" n="88"/>
                        <lb/>
            Exorsus est a quincuncibus descendens ad trientes, et<lb/> leviores. Porro modus harum
            usurarum spectatur ex asse<anchor type="footnote" xml:id="a384t_313n" ref="#n384t_313n" n="89"/>
            <w>usura<lb break="no"/>rum</w> id est Centesima. Spectatur interim et summa sortis,
            vel<lb/> corporis, unde foenus accipiebatur. Genes. 47<anchor type="footnote" xml:id="a90" ref="#n90" n="90"/>
            <rs type="person" ref="#josef">Joseph</rs>
            <w>con<lb break="no"/>stituit</w> quincunces<anchor type="footnote" xml:id="a384t_308n" ref="#n384t_308n" n="91"/> usuras, recipiens semper quintam<lb/> partem seminis vel
            mutuo dati, vel capti.</p>
          <pb facs="TODO" n="4v"/>
          <p> Sed illa Quincunx usura, quinta pars fuit corporis, vel<lb/> sortis. Nec debet ineptum
            videri, si sors in pauciores partes<lb/> dividitur, quoniam <rs type="person" ref="#ulpianus_domitius">Ulpianus</rs> assem, vel haereditatem in partes<lb/> septem
            distribuit, ut extat in ff. de Lib. et posthum. l.<anchor type="footnote" xml:id="a92" ref="#n92" n="92"/> Si<lb/> ita scriptum: Ergo summa frumenti quoque in partes
            quinas<lb/> diduci potest. <rs type="person" ref="#justinian">Iustinianus</rs> autem in
            Novellis constitutionibus<lb/> humaniorem legem condidit: Comperimus, inquit,
            nonnullos<lb/> raptato sterilitatis tempore, sub modica frugum mensura, rusticis<lb/>
            terram propriam eripere, ut plerique ea occasione rusticorum<lb/> diffugerint, plerique
            etiam fame perierint. Itaque sentimus terras<lb/> eis reddi deberi, et ultra octavam
            modii partem, Usurae<lb/> nomine in singulos modios nihil participandum. etc.<anchor type="footnote" xml:id="a93" ref="#n93" n="93"/>
                    </p>
          <p>Neque possumus <rs type="person" ref="#josef">Josephum</rs> ab omni omnino peccato
            liberare: Primo<lb/> quia reprehendit patrem in benedictione filiorum, ignorans <rs type="person" ref="#ephraim">Ephraim</rs>
                        <lb/> primogenitum apud Deum. Gen. 48.<anchor type="footnote" xml:id="a94" ref="#n94" n="94"/> Deinde quod Dominus sententiam<lb/>
            generalem tulit adversus turpem usuram, qua lege si quis<lb/> iudicet <rs type="person" ref="#josef">Josephum</rs>, perstringet.</p>
          <p>
                        <rs type="person" ref="#accursius">Accursius</rs> omnes legittimas usuras hisce
            versiculis complexus est.<anchor type="footnote" xml:id="a384t_315n" ref="#n384t_315n" n="95"/>
                    </p>
          <p>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_314" spanTo="#_384t_314_end" place="start" subtype="span"/>
                        <anchor type="crit" place="start" n="m" xml:id="cas-m" ref="#cn-m"/>Discant illustres stipulari posse trientes.</p>
          <p>Et mercatores sibi possunt quaerere besses.</p>
          <p>Quaerere semisses possunt communiter omnes.</p>
          <p>Intra rectitiis viris Centesima sunt. <anchor type="crit" place="end" n="m" xml:id="cae-m" ref="#cn-m"/>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_314_end" place="end" subtype="span"/>
                    </p>
          <p>Christus haec omnia usurarum genera statuit illegittima. Luc. 6.<anchor type="footnote" xml:id="a96" ref="#n96" n="96"/>
                        <lb/> Mutuo dantes nihil inde sperantes. <anchor type="wdb" xml:id="_384t_321" spanTo="#_384t_321_end" place="start" subtype="span"/>Quae verba Pontifices Rom<ex>ani</ex>
                        <lb/> sic receperunt: Qualecumque emolumentum
            quis supra sortem sperat,<lb/> usuram committit. Sive quis obsequium, sive operas, sive
            peccuniarium<lb/> lucellum sperat, ille committit usuram.<anchor type="footnote" xml:id="a97" ref="#n97" n="97"/>
                        <lb/>
            <pb facs="TODO" n="5r"/> Verum illud: Mutuum dantes etc.<anchor type="footnote" xml:id="a98" ref="#n98" n="98"/> hunc sensum magis recipit:<lb/> Neque sortis
            incrementum, neque sortem ipsam sperate vos recepturos.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_321_end" place="end" subtype="span"/>
                        <lb/> Quemadmodum Deut. 15.
            scriptum est: Si unus de fratribus tuis venerit<lb/> in paupertatem, dabis ei mutuum,
            quo indigere eum perspexeris,<lb/> nec ita reputabis tecum, annus septimus appetit
              etc.<anchor type="footnote" xml:id="a99" ref="#n99" n="99"/>
                    </p>
          <p>Neque puto tenues illos foeneratores excusatum iri, <w>quando<lb break="no"/>quidem</w>
            scriptum est: Pauperis non misereberis in iudicio. Exod. 23.<anchor type="footnote" xml:id="a100" ref="#n100" n="100"/>
                        <lb/> Levit. 19.<anchor type="footnote" xml:id="a101" ref="#n101" n="101"/> Igitur non licet nobis scripturam deflectere id
            est <w>iudi<lb break="no"/>care</w> in patrocinium pauperum foenerantium.</p>
          <p>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_320" spanTo="#_384t_320_end" place="start" subtype="span"/>
                        <anchor type="wdb" xml:id="_384t_322" spanTo="#_384t_322_end" place="start" subtype="span"/>Usura turpis utique peccatum est, sed iustificari potest
            ex <w>colla<lb break="no"/>tione</w> maiorum usurarum.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_320_end" place="end" subtype="span"/> Quemadmodum adversatrix
            Israel<lb/> iustificavit<anchor type="crit" xml:id="ca-n" ref="#cn-n" n="n"/> animam
            suam, comparatione praevaricationis Judae<lb/> Hierem. 3.<anchor type="footnote" xml:id="a102" ref="#n102" n="102"/> id est minus peccavit: Sic parvus morsus<lb/>
            iustificabitur ex collatione gravioris id est pro nullo <w>repu<lb break="no"/>tabitur</w>, tametsi sit.<anchor type="wdb" xml:id="_384t_322_end" place="end" subtype="span"/> Intellegi denique potest ex hoc: <rs type="place" ref="#samaria">
                            <w>Sama<lb break="no"/>ria</w>
                        </rs> dimidium peccatorum tuorum non fecit. sed
            vicisti eas sceleribus<lb/> tuis, et iustificasti sorores tuas in omnibus
            abominationibus.<lb/> Ezech. 16.<anchor type="footnote" xml:id="a103" ref="#n103" n="103"/> Breviter ut tolerabilius erit <rs type="place" ref="#sodom">Sodomae</rs>.
            Mat.<lb/> 10.<anchor type="footnote" xml:id="a104" ref="#n104" n="104"/> Ita levius
            punientur parvi usurarii.</p>
          <p>Hactenus de his usuris dixisse videri volumus,<lb/> quarum sors, et ipsae usurae in
            stipulationem deducuntur,<lb/> ut sors cum usuris placitis redeat.<lb/> FINIS. 1.5.4.0.
            <lb/>
                    </p>
        </div>
      </div>
    </body>
    <back>
      <div type="crit_app">
        <note type="crit" n="a" xml:id="cn-a" ref="#ca-a">am Rand <orig>usurae rerum </orig>
          <ref type="wit" target="#a">a</ref>
                </note>
        <note type="crit" n="b" xml:id="cn-b" ref="#ca-b">korrigiert über der Zeile aus
            <orig>nunquam </orig>
          <ref type="wit" target="#a">a</ref>
                </note>
        <note type="crit" n="c" xml:id="cn-c" ref="#ca-c">über der Zeile ergänzt</note>
        <note type="crit" n="d" xml:id="cn-d" ref="#ca-d">über der Zeile hinzugefügt
            <orig>unleserliches Wort</orig>
        </note>
        <note type="crit" n="e" xml:id="cn-e" ref="#ca-e">am Rand <orig>Usurae operum </orig>
          <ref type="wit" target="#a">a</ref>
                </note>
        <note type="crit" n="f" xml:id="cn-f" ref="#ca-f">folgt gestrichen <orig>V</orig>
        </note>
        <note type="crit" n="g" xml:id="cn-g" ref="#ca-g">vom Editor verbessert für
            <orig>vestram</orig>
        </note>
        <note type="crit" n="h" xml:id="cn-h" ref="#ca-h">folgt durchgestrichen
            <orig>vocabulo</orig>
        </note>
        <note type="crit" n="i" xml:id="cn-i" ref="#ca-i">von gleicher Hand korrigiert aus
            <orig>§</orig>
                </note>
        <note type="crit" n="j" xml:id="cn-j" ref="#ca-j">korrigiert aus durchgestrichenem
          unlesbaren Wort <ref type="wit" target="#a">a</ref>
                </note>
        <note type="crit" n="k" xml:id="cn-k" ref="#ca-k">für gestrichen <orig>Centesima usura
            etc.</orig>
        </note>
        <note type="crit" n="l" xml:id="cn-l" ref="#ca-l">korrigiert am Rand aus
            <orig>inducit</orig>
        </note>
        <note type="crit" subtype="span" n="m-m" xml:id="cn-m" ref="#cas-m">vom Editor verbessert
          aus <orig>suint</orig> ; der gesamte Abs. ist durch einen Strich am Rand
          hervorgehoben</note>
        <note type="crit" n="n" xml:id="cn-n" ref="#ca-n">vom Editor verbessert aus
            <orig>iuficavit</orig>
        </note>
      </div>
      <div type="footnotes">
        <note type="footnote" xml:id="n384t_311n" ref="#a384t_311n" n="1">Ter., Ad.
          2,2,216–218.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n2" ref="#a2" n="2">
                    <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> zitiert hier wahrscheinlich die von <rs type="person" ref="#erasmus_von_rotterdam">Erasmus von Rotterdam</rs> herausgegebene und 1538 bei <rs type="person" ref="#froben_hieronymus">Froben</rs> in <rs type="place" ref="#basel">Basel</rs> gedruckte Ausgabe der Schriften des <rs type="person" ref="#terentius_publius">Terenz</rs>, der Scholien aus den Kommentaren u.a. von <rs type="person" ref="#donatus_aelius">Donatus</rs> beigegeben waren (<rs type="bibl" ref="#terenz_opera_1538"/>). Hier (fol. 215) heißt es zu der oben zitierten Stelle unter
          dem Stichwort <term type="term">Foeneratum:</term>
          <quote>Foeneratum, est cum lucro redditum et multiplicatum. Foeneratum ergo, non
            Aeschinus, sed ipsa res in qua foeneratio est.</quote> Hierzu siehe auch <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 318 Anm. 31</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n3" ref="#a3" n="3">Vgl. D. 22,1,7: <quote>Debitor usurarius
            creditori pecuniam optulit et eam, cum accipere noluisset, obsignavit ac deposuit: ex eo
            die ratio non habebitur usurarum. Quod si postea conventus ut solveret moram fecerit,
            nummi steriles ex eo tempore non erunt.</quote>
          <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> bezieht sich hier auf einen
          Rechtsfall, in dem der Gläubiger keinen Zins nehmen darf – sein Geld ist also
            <quote>fruchtlos</quote>. (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1,
          283</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n4" ref="#a4" n="4">Vgl. D. 22,1,13: <quote>Quaesitum est, an
            iudicio negotiorum gestorum vel mandati pro pecunia otiosa usuras praestare debeat, cum
            dominus nullam pecuniam faeneravit. Respondit, si eam pecuniam positam habuisset idque
            ex consuetudine mandantis fecisset, non debere quicquam usurarum nomine
            praestare.</quote> (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 286</rs>). Hier geht
          es um die Frage, ob der Geschäftsherr vom Geschäftsführer Zinsen auf ruhendes Kapital
          fordern darf.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n5" ref="#a5" n="5">Vgl. D. 22,1,13: <quote>Qui semissis
            usuras promisit, per multos annos minores praestitit: heres creditoris semisses petit.
            Cum per debitorem non steterit, quo minus minores solvat, quaero an exceptio doli vel
            pacti obstet. Respondi, si exsolvendis ex more usuris per tanta tempora mora per
            debitorem non fuit, posse secundum ea, quae proponerentur obstare exceptionem.</quote>
            (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 286</rs>). Zum Begriff <term type="term">peccunia foeneris</term> siehe auch D. 22,1,9: <quote>Pecuniae faenebris,
            intra diem certum debito non soluto, dupli stipulatum in altero tanto supra modum
            legitimae usurae respondi non tenere: quare pro modo cuiuscumque temporis superfluo
            detracto stipulatio vires habebit.</quote> (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973">
            1, 285f.</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n6" ref="#a6" n="6">Bezug unklar.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_300n" ref="#a384t_300n" n="7">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Mt_13,8">Mt 13,8</rs> Vg <quote>alia vero ceciderunt in terram bonam et dabant
            fructum aliud centesimum aliud sexagesimum aliud tricesimum.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n8" ref="#a8" n="8">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lv_25,27">3. Mose 25,27</rs> Vg <quote>conputabuntur fructus ex eo tempore quo vendidit et quod
            reliquum est reddet emptori sicque recipiet possessionem suam.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n9" ref="#a9" n="9">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Iac_5,7">Jak 5,7</rs> Vg <quote>patientes igitur estote fratres usque ad adventum Domini ecce
            agricola expectat pretiosum fructum terrae patienter ferens donec accipiat temporivum et
            serotinum.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n10" ref="#a10" n="10">Vgl. <rs type="biblical" cRef="1Cor_9,10">1. Kor 9,10</rs> Vg <quote>quoniam debet in spe qui arat arare et qui
            triturat in spe fructus percipiendi.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n11" ref="#a11" n="11">Vgl. <rs type="biblical" cRef="1Pt_1,23">1. Petr 1,23</rs> Vg <quote>renati non ex semine corruptibili sed
            incorruptibili per verbum Dei vivi et permanentis.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n12" ref="#a12" n="12">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Iac_1,18">Jak 1,18</rs> Vg <quote>voluntarie genuit nos verbo veritatis ut simus
            initium aliquod creaturae eius.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n13" ref="#a13" n="13">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Mt_13,23">Mt 13,23</rs> Vg <quote>qui vero in terra bona seminatus est hic est qui
            audit verbum et intellegit et fructum adfert et facit aliud quidem centum aliud autem
            sexaginta porro aliud triginta.</quote> Siehe auch die Parallelität zu <rs type="biblical" cRef="Mt_13,8">Mt 13,8</rs> (siehe oben <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_300n"/>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n14" ref="#a14" n="14">Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Mt_25,14">Mt 25,14–30</rs> (Gleichnis von den anvertrauten Talenten); zum Terminus
            <term type="term">usura</term> siehe <rs type="biblical" cRef="Mt_25,27">Mt
          25,27</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n15" ref="#a15" n="15">Vgl. <rs type="biblical" cRef="1Cor_9,19">1. Kor 9,19</rs> Vg <quote>nam cum liber essem ex omnibus omnium me
            servum feci ut plures lucri facerem.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n16" ref="#a16" n="16">Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Mc_10,29">Mk 10,29f.</rs>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_303n" ref="#a384t_303n" n="17">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Prv_19,17">Spr 19,17</rs> Vg <quote>feneratur Domino qui miseretur pauperis et
            vicissitudinem suam reddet ei.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_312n" ref="#a384t_312n" n="18">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lc_16,9">Lk 16,9</rs> Vg <quote>et ego vobis dico facite vobis amicos de mamona
            iniquitatis ut cum defeceritis recipiant vos in aeterna tabernacula.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n19" ref="#a19" n="19">Vgl. <rs type="biblical" cRef="2Cor_9,9">2. Kor 9,9</rs> Vg <quote>sicut scriptum est dispersit dedit pauperibus
            iustitia eius manet in aeternum.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n20" ref="#a20" n="20">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Prv_14,21">Spr 14,21</rs> Vg <quote>qui autem miseretur pauperi beatus
            erit.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n21" ref="#a21" n="21">Gemeint ist hier <rs type="biblical" cRef="Lc_6,38">Lk 6,38</rs> Vg <quote>date et dabitur vobis mensuram bonam confersam et
            coagitatam et supereffluentem dabunt in sinum vestrum eadem quippe mensura qua mensi
            fueritis remetietur vobis.</quote> Möglicherweise handelt es sich hier um ein Versehen
          aufgrund der kurz zuvor angeführten Stelle <rs type="biblical" cRef="Lc_16,9">Lk
          16,9</rs>; siehe oben <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_312n"/>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_301n" ref="#a384t_301n" n="22">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">\heO{t}{\char133}\char192{}\hebre</foreign> (= Bedrängnis).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_324n" ref="#a384t_324n" n="23">Zitiert nach <rs type="biblical" cRef="Ps_71,14">Ps 71(72),14</rs> Vg iuxta LXX <quote>ex usuris et
            iniquitate redimet animas eorum.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_325n" ref="#a384t_325n" n="24">Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Ps_71,14">Ps 71(72),14</rs> LXX <quote>
                        <foreign xml:lang="grc-Grek">&gt;ek t'okou ka`i &gt;ex &gt;adik'iac lutr'wsetai t`ac yuq`ac
              a&gt;ut=wn</foreign>.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_326n" ref="#a384t_326n" n="25">Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Ps_71,14">Ps 71(72),14</rs> Vg <quote>ab usura et iniquitate
            redimet animam eorum.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n26" ref="#a26" n="26">Zitiert nach <rs type="biblical" cRef="Ps_54,12">Ps 54(55),12</rs> Vg iuxta LXX <quote>non defecit de plateis eius usura
            et dolus.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n27" ref="#a27" n="27">Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Ps_54,12">Ps 54(55),12</rs> Vg <quote>non recedet de plateis eius damnum et
            fraudulentia.</quote>
          <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 319 Anm. 63</rs> weist darauf hin, dass es
          sich bei <term type="term">fraudulentia</term> um die Übersetzung aus dem Hebräischen und
          bei <term type="term">dolus</term> aus dem Griechischen handelt.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n28" ref="#a28" n="28">Vgl. <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 537</rs>, der <foreign xml:lang="heb-Hebr">תּוֹךְ</foreign> unter der Angabe von <rs type="biblical" cRef="Ps_71,14">Ps 71(72),14</rs> mit <quote>Inter. medio</quote> übersetzt, hierzu und
          zur Nutzung von <rs type="person" ref="#reuchlin">Reuchlins</rs> Werk siehe <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 319 Anm. 65</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n29" ref="#a29" n="29">Die sprachliche Verwandtschaft von
            <foreign xml:lang="heb-Hebr">תּוֹךְ</foreign> (dem constructus vom
          Nomen <foreign xml:lang="heb-Hebr">תָּוֶךְ</foreign>) und dem Nomen <foreign xml:lang="heb-Hebr">תֹּך</foreign> bzw. <foreign xml:lang="heb-Hebr">תּוֹךְ</foreign>
          <quote>ist insofern nach <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadts</rs>
            Meinung sinnvoll, als <foreign xml:lang="heb-Hebr">תוך</foreign> bzw.
              <term type="term">medium</term> die Bedeutung von Neutralität oder sogar
            Zwielichtigkeit in sich trägt und damit dem Verhalten des Menschen entspricht, Betrug zu
            dissimulieren, indem man statt <term type="term">dolus</term> das eher mehrdeutige und
            deshalb die Sache dissimulierende Wort <term type="term">usura</term> gebraucht.</quote>
            (<rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 320 Anm. 44</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_323n" ref="#a384t_323n" n="30">Vgl. X. 5,19,10
            <quote>Verum quia, quid in his casibus tenendum sit, ex evangelio <rs type="person" ref="#lukas_apostel">Lucae</rs> manifeste cognoscitur, in quo dicitur: <quote>Date
              mutuum, nihil inde sperantes</quote>: huiusmodi homines pro intentione lucri, quam
            habent, quum omnis usura et superabundantia prohibeatur in lege, iudicandi sunt male
            agere, et ad ea, quae taliter sunt accepta, restituenda, in animarum iudicio efficaciter
            inducendi.</quote> (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 2, 814</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n31" ref="#a31" n="31">Vgl. C. 14,3,1 <quote>Si feneraveris
            hominem, id est si tu mutuum dederis pecuniam tuam, a quo plus quam dedisti expectes,
            non pecuniam solam, sed aliquid plus quam dedisti, sive illud triticum sit, sive uinum,
            sive oleum, sive quodlibet aliud, si plus quam dedisti expectes accipere, fenerator es,
            et in hoc inprobandus, non laudandus.</quote> Im Titel wird hier <rs type="person" ref="#augustinus">Augustin</rs> angeführt <quote>Qui plus quam dederit expetit usuras
            accipit.</quote> (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1, 735</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n32" ref="#a32" n="32">Vgl. Glosse zu X. 5,19,10 (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_323n"/>): <quote>Expectes ex pacto
            quosdam ut etiam sola spes facit usuram ut hic Sed quod si mutuet eo pactu etiam
            remutuet cum opus habuertit non credo quae illud posset deducere in pactum ita hic
            naturalis obligatio non potest deduci in pactu</quote>. <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> benutzte möglicherweise diese Ausgabe: <rs type="bibl" ref="#decretum_gratiani_1512"> (1512)</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n33" ref="#a33" n="33">Bezug auf die oben dargestellte
          Bedeutung <quote>Frucht/Gewinn</quote>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_302n" ref="#a384t_302n" n="34">
                    <rs type="person" ref="#kimchi_david">Rabbi David ben Kimchi</rs> (zu ihm siehe <rs type="bibl" ref="#wibilex"> s.v. Qimchi sowie BBKL 3, 1483f. s.v. David Kimchi</rs>) gibt <foreign xml:lang="heb-Hebr">תכך</foreign> in seinem <rs type="bibl" ref="#kimchi_radicum_liber_1847">, 410</rs> mit <foreign xml:lang="heb-Hebr">כֶשֶׁך</foreign> an, das <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 506 </rs>wiederum mit <quote>Fregit. contrivit.
            perdidit. destruxit.</quote> übersetzt. Ob <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> eine Ausgabe von <rs type="person" ref="#kimchi_david">Kimchis</rs> Werk
          zur Hand hatte oder auf welche Quelle er sich hierbei bezog, ist nicht bekannt; hierzu
          siehe <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 320, Anm. 73</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n35" ref="#a35" n="35">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">תֹּךְ</foreign> (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_301n"/>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n36" ref="#a36" n="36">Erneut Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Ps_71,14">Ps 71(72),14</rs> (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_324n"/>, <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_325n"/>,<ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_326n"/>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n37" ref="#a37" n="37">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">מִתּוֹךְ</foreign> (nach <rs type="biblical" cRef="Ps_71,14">Ps 71(72),14</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n38" ref="#a38" n="38">
                    <rs type="person" ref="#meir_abraham">Abraham ben Meir ibn Ezra</rs> (zu ihm siehe <rs type="bibl" ref="#wibilex"> s.v. Ibn
            Esra, Abraham</rs>) erklärt in seinem Kommentar zu <rs type="biblical" cRef="Prv_29,13">Spr 29,13</rs>
          <foreign xml:lang="heb-Hebr">תְּכָכִים</foreign> mit <foreign xml:lang="heb-Hebr">שׁכך</foreign>, dass in Anlehnung an <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 509</rs> mit <quote>conterere</quote> übersetzt werden
          kann. Auch hier ist nicht bekannt, auf welche Quelle <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> zurückgreift, möglicherweise hatte er Zugang zu
          einem Exemplar der Biblia Rabbinica; vgl. <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 321
            Anm. 76</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n39" ref="#a39" n="39">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Prv_29,13">Spr 29,13</rs> Vg <quote>pauper et creditor obviam fuerunt
            <gap/>
                    </quote> Die hier gebrauchte Übersetzung von <foreign xml:lang="heb-Hebr">תְּכָכִים אִישׁ</foreign> mit <term type="term">vir usuarum</term> bzw. <term type="term">vir fraudum</term> ist dabei näher am hebräischen Text. Möglicherweise
          orientierte sich <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> hier erneut an
            <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 538</rs>, der hier die Übersetzung
            <quote>Pauper et creditor obviaverunt sibi, rectius sic, pauper et vir usuarum</quote>
          wählt. Zur Nutzung von <rs type="person" ref="#reuchlin">Reuchlins</rs>
          <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506"/> siehe auch <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 321 Anm. 77</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_307n" ref="#a384t_307n" n="40">Nach <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 321 Anm. 78</rs> geht dieses Wort unter Berufung auf einen
          Hinweis von Hans-Peter Rüger auf ein Missverständnis von <rs type="person" ref="#kimchi_david">Rabbi David Kimchis</rs>
          <rs type="bibl" ref="#kimchi_radicum_liber_1847">, 178</rs> zurück, <quote>wo es unter dem
            Stichwort <term type="term">lwh</term> nach Anführung von <rs type="biblical" cRef="Neh_5,4">Neh 5,4</rs>; <rs type="biblical" cRef="Dt_28,12">5. Mose 28,12</rs>
            etc. heißt: <term type="term">inyan halwa'ah yadua</term>/ (Übersetzung im Stil <rs type="person" ref="#reuchlin">Reuchlins</rs> wäre: <term type="term">significatum
              foeneratis notum est</term>). <term type="term">halwa'ah</term> ist nicht, wie <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> meint, der Artikel <term type="term">ha-</term> mit dem Substantiv status absolutus <term type="term">lw'h</term>, status <term type="term">lw't</term>, sondern ein von Hifil <term type="term">hilwah</term> abgeleitetes Substantiv.</quote> [Hervorhebungen im
          Original] Zur Nutzung von <rs type="person" ref="#kimchi_david">Kimchis</rs> Werk durch
            <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> siehe oben <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_302n"/>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n41" ref="#a41" n="41">Vgl. erneut <rs type="biblical" cRef="Prv_19,17">Spr 19,17</rs> (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_303n"/>). Dieses und das folgende Zitat ist am Rand
          durch einen Asteriskus hervorgehoben.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n42" ref="#a42" n="42">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Prv_22,7">Spr 22,7</rs> Vg <quote>et qui accipit mutuum servus est
            fenerantis.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_306n" ref="#a384t_306n" n="43">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lv_25,36">3. Mose 25,36f.</rs> Hier finden sich für Zins <foreign xml:lang="heb-Hebr">תַרְבִּית</foreign> (= Aufschlag,
          Zins) und <foreign xml:lang="heb-Hebr">מַרְבִּית</foreign> (= Mehrzahl), die
          sich beide von der Wurzel <foreign xml:lang="heb-Hebr">רבה</foreign> (= zahlreich
          werden) ableiten. Zur Nutzung dieser Begriffe in der hebräischen Bibel und zu
          weiterführender Literatur siehe <rs type="bibl" ref="#wibilex"> s.v. Zins/Zinsverbot</rs>;
          zur Wiedergabe von <foreign xml:lang="heb-Hebr">ת</foreign> als s siehe <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 321 Anm. 84</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n44" ref="#a44" n="44">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">רָבַה</foreign>. Bei <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 482</rs> findet sich dazu die Bedeutung <quote>Auxit.
            multiplicavit</quote>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n45" ref="#a45" n="45">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">רָבַב</foreign>. Bei <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 482</rs> findet sich dazu sowohl die Bedeutung
            <quote>Auctus et multiplicatus est</quote> als auch unter Verweis auf <rs type="biblical" cRef="Gn_49,23">1. Mose 49,23</rs> die Bedeutung
          <quote>iaculare</quote>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n46" ref="#a46" n="46">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign>; siehe <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 339</rs>. Dieser gibt hier als Beutung <quote>Foenus.
            usura.</quote> an.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n47" ref="#a47" n="47">
                    <foreign xml:lang="heb-Hebr">נָשַך</foreign> (= beißen).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n48" ref="#a48" n="48">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ex_22,24">2. Mose 22,(24)25</rs>. <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> zitiert hier wohl in Anlehnung an die Übersetzung <rs type="person" ref="#reuchlin">Reuchlins</rs> unter dem Begriff <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign>
          <quote>Nec usuris opprimes, rectius sic, non pones super eum usuram</quote>; vgl. <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 339</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_304n" ref="#a384t_304n" n="49">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Dt_23,19">5. Mose 23,19(20)</rs>. <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> folgt hier nicht der Übersetzung der Vulgata <quote>non fenerabis fratri
            tuo ad usuram peccuniam <gap/>
                    </quote>, sondern bietet eine (eigene?) Übersetzung des
          hebräischen Textes, in der er die hebräischen Begriffe <foreign xml:lang="heb-Hebr">\heT{X}{\char131}\heG{v}{\char128}J\char192{}\hebre</foreign> und <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign>
          aufgrund der gemeinsamen Wurzel <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign> ebenso wie in den
          folgenden Zitaten mit <term type="term">mordere</term> bzw. <term type="term">morsus</term> übersetzt. Möglicherweise geschah dies in Abhängigkeit von <rs type="person" ref="#reuchlin">Reuchlin</rs>, der die Bedeutung <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign> mit
            <term type="term">mormordit</term> angibt; vgl. <rs type="bibl" ref="#reuchlin_rudimentis_1506">, 339</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n50" ref="#a50" n="50">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lv_25,36">3. Mose 25,36</rs> Vg <quote>ne accipias usuras <gap/>.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n51" ref="#a51" n="51">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ps_14,5">Ps 14(15),5</rs> Vg <quote>pecuniam suam non dedit ad usuram.</quote> Bei <rs type="person" ref="#reuchlin">Reuchlin</rs> unter dem Begriff <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign>
          zitiert; wie oben <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_304n"/>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n52" ref="#a52" n="52">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ez_18,13">Hes 18,13</rs>.<rs type="biblical" cRef="Ez_18,17">17</rs>; auch hier
          übersetzt <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs>
          <foreign xml:lang="heb-Hebr">נֶשֶׁךְ</foreign>
          (hier in Kombination mit <foreign xml:lang="heb-Hebr">תַרְבִּית</foreign>) mit
            <quote>morsus</quote>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n53" ref="#a53" n="53">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ez_22,12">Hes 22,12</rs> Vg <quote>
                        <gap/> usuram et superabundantiam accepisti et
            avare proximos tuos calumniabaris<lb/> meique oblita es ait Dominus Deus.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n54" ref="#a54" n="54">Lucan. 1,181: <quote>hinc usura vorax
            avidumque in tempora fenus</quote> – möglicherweise zitierte <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> nach der 1509 in <rs type="place" ref="#strasbourg">Straßburg</rs> erschienenen Ausgabe (<rs type="bibl" ref="#lucanus_pharsalia_1509">, fol. B2</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n55" ref="#a55" n="55">An dieser Stelle ist unklar, ob es sich
          hier um einen Schreibfehler oder eine bewusste Latinisierung des griechischen Wortes
          handelt; vgl. auch <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 322 Anm. 100</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_305n" ref="#a384t_305n" n="56">
                    <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> bezieht sich hier wohl auf <rs type="bibl" ref="#perottus_cornucopiae_1521">, hier 704,40f.</rs>: <quote>item foenus, hoc est
            usura. Nihil enim est alius foenus quam foetus, hoc est partut pecuniae. Quapropter
            graeci quoque a pariendo foenus <foreign xml:lang="grc-Grek">t'okoc</foreign> vocat, et
              <foreign xml:lang="grc-Grek">tokuzein</foreign> dicunt foenerare.</quote> Aus dieser
          Vorlage scheint auch die Schreibweise der hier verwendeten griechischen Begriffe
          übernommen zu sein.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n57" ref="#a57" n="57">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Mt_25,27">Mt 25,27</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n58" ref="#a58" n="58">
                    <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> bezieht sich hier auf Non. p. 577,12, wohl
          ebenfalls zitiert nach <rs type="bibl" ref="#perottus_cornucopiae_1521">, hier
            1074,50–53</rs>: <quote>Usus generis masculini <rs type="person" ref="#cicero">Cicero</rs> de oratore libre secundo. Adiungetur usus frequens, qui omnium
            magistrorum praecepta superaret, foeninino <rs type="person" ref="#plautus">Plautus</rs>
            Amphitryone Usuramque eius corporis coepit sibi. Accius in oenomao: Atque hanc postremo
            solet usuram cape.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n59" ref="#a59" n="59">
                    <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> bezieht sich hier auf Var. LL 4,183: <quote>A
            quo usura, quod in sorte accedebat, Impendium appellatum, quae cum accederet ad sortem
            usu usura dicta, ut sors quod suum fit sorte.</quote> – möglicherweise zitiert nach der
          1526 in <rs type="place" ref="#basel">Basel</rs> erschienenen Sammelausgabe (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_305n"/>, hier 1074,50–53).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n60" ref="#a60" n="60">Vgl. D. 50,16,121: <quote>Usura
            pecuniae, quam percipimus, in fructu non est, quia non ex ipso corpore, sed ex alia
            causa est, id est nova obligatione.</quote> (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 861</rs>). Dieses Zitat geht, anders als hier angegeben, auf Pomponius 6. Buch an
          Mutius zurück, möglicherweise gab es hier eine Verwechslung mit D. 50,16,120, die auf das
          5. Buch an Mutius zurückgeht.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n61" ref="#a61" n="61">Vgl. D. 22,1,34 <quote>Usurae vicem
            fructuum optinent et merito non debent a fructibus separari <gap/>.</quote> (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 288</rs>). <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> weicht hier vom Originaltext ab; <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 323 Anm. 107</rs> sieht hierin ein Indiz dafür, dass es ihm
          weniger um den dargestellten Rechtsfall geht als um die Definition des Wortes
            <quote>usura</quote>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n62" ref="#a62" n="62">Wie oben <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_306n"/>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n63" ref="#a63" n="63">Bezug unklar.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n64" ref="#a64" n="64">Anspielung auf <rs type="biblical" cRef="Lc_16,8">Lk 16,8f.</rs> Vg <quote>et laudavit dominus vilicum iniquitatis quia
            prudeetiam nter fecisset quia filii huius saeculi prudentiores filiis lucis in
            generatione sua sunt et ego vobis dico facite vobis amicos de mamona iniquitatis ut cum
            defeceritis recipiant vos in aeterna tabernacula.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n65" ref="#a65" n="65">Zerschlagung, Mord.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n66" ref="#a66" n="66">Vgl. Bezug auf die Überschrift zu C.
          14,3 (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1, 734</rs>) <quote>quod autem preter summam
            emolumentum secretari sit usuras exigere.</quote> Zum Terminus <term type="term">emolumentum</term> sie auch C. 14,3,3 (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1,
            735</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n67" ref="#a67" n="67">C. 14,3,4, (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1, 735</rs>). Diese Textstelle geht auf das Concilium <rs type="place" ref="#agde">Agathense</rs> (Synode von <rs type="place" ref="#agde">Agde</rs>) von 509 zurück.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n68" ref="#a68" n="68">Vgl. C. 14,3,3: <quote>Esca usura est,
            et vestis usura est, et quodcumque sorti accidit usura est; et quodcumque velis ei nomen
            inponas, usura est.</quote> (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1, 375</rs>). Diese
          Textstelle geht auf Ambr., Tob. VIII,49 zurück.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n69" ref="#a69" n="69">Bezug auf X. 5,19,10 (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_323n"/>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n70" ref="#a70" n="70">Vgl. C. 14,4,7: <quote>Quoniam multi
            clerici, avaritiae causa turpia lucra sectantes, obliti sunt divini precepti, quo dictum
            est: <quote>Qui pecuniam suam non dedit ad usuram,</quote> statuit hoc sanctum
            concilium, ut, si quis inventus fuerit post hanc diffinitionem usuras accipere, vel ex
            quolibet tali negotio turpia lucra sectari, vel etiam species frumentorum ad sescuplum
            dare, omnis, qui tale aliquid conatus fuerit ad questum, deiciatur a clero, et alienus
            habeatur ab ecclesiastico gradu.</quote> (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1,
            737</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n71" ref="#a71" n="71">Vgl. C. 14,4,8: <quote>Nec hoc quoque
            pretereundum duximus, esse quosdam turpis lucri cupiditate captos qui usurariam exercent
            pecuniam, et fenore volunt ditescere. Quod nos ut non dicamus in eos, qui sunt in
            clericali ordine constituti, sed etiam in laicos cadere, qui se Christianos dici
            capiunt, condolemus. Quod vindicari acrius in eos, qui fuerint confutati, decernimus, ut
            omnis peccandi oportunitas adimatur.</quote> (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1,
            737</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n72" ref="#a72" n="72">Vgl. C. 14,4,11: <quote>Quid dicam de
            usuris, quas etiam ipsae leges et iudices reddi iubent? An crudelior est qui subtrahit
            aliquid vel eripit diuiti, quam qui trucidat pauperem fenore? <gap/>
                    </quote> (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1, 738</rs>). Diese Textstelle geht auf Aug., Ep.
          153,6 zurück (<rs type="bibl" ref="#ccsl"> 31B</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n73" ref="#a73" n="73">C. 14,4,12 (<rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 1, 738</rs>). Diese Textstelle geht auf Ambr., Tob. 8,51 zurück.
          Im Originaltext steht statt des hier durch <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> verwendeten <quote>homines</quote> allerdings der Begriff
            <quote>hostes</quote>. Dieses Zitat scheint als zentral angesehen worden zu sein, da es
          am Rand mit Asteriskus und Zeigehand markiert ist.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_310n" ref="#a384t_310n" n="74">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lc_6,34">Lk 6,34f.</rs> Zur Interpretation dieser Bibelstelle in der Diskussion um
          das Zinsverbot siehe auch <rs type="bibl" ref="#gilomen_zinsverbot_2018">,
          424f</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n75" ref="#a75" n="75">Möglicherweise Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Mc_10,5">Mk 10,5</rs> Vg <quote>quibus respondens Iesus ait ad
            duritiam cordis vestri scripsit vobis praeceptum istud.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n76" ref="#a76" n="76">
                    <term type="term">Centesima</term>
          bezeichnet einen monatlichen Zins von 1 Prozent, was einem jährlichen Zinssatz von 12
          Prozent entspricht.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n77" ref="#a77" n="77">
                    <term type="term">Semis/Semisses</term>
          bezeichnet die Hälfte, also 0,5 Prozent monatlich, was einem jährlichen Zinssatz von 6
          Prozent entspricht.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_309n" ref="#a384t_309n" n="78">
                    <term type="term">Quincunx/Quincunces</term> bezeichnet fünf Zwölftel des höchsten Zinssatzes, was einem
          monatlichen Zins von 0,41 Prozent und einem jährlichen Zins von 5 Prozent
          entspricht.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n79" ref="#a79" n="79">
                    <term type="term">Triens/Trientes</term> bezeichnet ein Drittel des höchsten Zinssatzes, was einem
          monatlichen Zins von 0,33 Prozent und einem jährlichen Zins von 4 Prozent entspricht. Dies
          war zugleich der höchste Zinssatz, der nach der von <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> mitverfassten <term type="title">Wittenberger
            Stadt- und Kirchenordnung</term> zugelassen sein sollte (siehe <ref type="print">KGK V,
            Beilage zu Nr. 219, S. 185, Z. 1–15</ref>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n80" ref="#a80" n="80">Vgl. erneut <rs type="biblical" cRef="Ex_22,24">2. Mose 22,(24)25</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n81" ref="#a81" n="81">Gemeint ist hier <rs type="biblical" cRef="Dt_23,19">5. Mose 23,19(20)</rs>. Wahrscheinlich wurden hier die Kapitelangaben
          bei der Abschrift vertauscht, siehe auch die folgende Anm.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n82" ref="#a82" n="82">Gemeint ist hier <rs type="biblical" cRef="Lv_25,36">3. Mose 25,36f.</rs> Wahrscheinlich wurden hier die Kapitelangaben bei
          der Abschrift vertauscht, siehe auch die vorherige Anm.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n83" ref="#a83" n="83">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Neh_5,11">Neh 5,11</rs> Vg <quote>reddite <gap/> centesimam pecuniae frumenti vini
            et olei quam exigere soletis ab eis date pro illis.</quote> Mit Asteriskus am Rand
          hervorgehoben.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n84" ref="#a84" n="84">Bezug auf <rs type="person" ref="#aristophanes">Aristophanes</rs> Komödie <term type="title">
                        <foreign xml:lang="grc-Grek">a&lt;i nef'elai</foreign>
                    </term> (lat. nebulae). In der 2. Szene
          sucht der hoch verschuldete <rs type="person" ref="#strepsiades">Strepsiades</rs> im
          Gespräch mit <rs type="person" ref="#sokrates">Sokrates</rs> nach Wegen, sich von der Last
          der Schulden bzw. der Zinsen zu befreien: <quote>Str. Mulierem ueneficam si emens
            Thessalam, Deponam nocte Lunam: postea iam Ipsam includam in uase rotundo, Tanquam
            speculo, et postea seruabo habens. Soc. Quid certe hoc proderit tibi. Str.
              Quid<supplied>?</supplied> Si non amplius orietur Luna nusquam: Non reddam usuras.
            Soc. Quid iam? Str. Quia in mensem argentorum fit mutuatio.</quote> (<rs type="bibl" ref="#aristophanes_comoediae_1539">, 79</rs>). Die Werke des <rs type="person" ref="#aristophanes">Aristophanes</rs> waren in den vergangenen Jahren in <rs type="place" ref="#basel">Basel</rs> bei <rs type="person" ref="#cratander_andreas">Cratander</rs> sowohl auf Griechisch mit einer Vorrede von <rs type="person" ref="#grynaeus_simon">Simon Grynaeus</rs> (1532, <rs type="bibl" ref="#vd16"> A
            3266</rs>) als auch in lateinischer Übersetzung (1539, <rs type="bibl" ref="#vd16"> A
            3271</rs>) erschienen. Welche Ausgabe <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> benutzt hat, ist nicht bekannt.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n85" ref="#a85" n="85">
                    <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> bezieht sich hier wahrscheinlich erneut auf <rs type="person" ref="#terentius_publius">Terenz</rs> Adolphoe (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_311n"/>), eine genaue Stelle konnte jedoch nicht
          ermittelt werden.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n86" ref="#a86" n="86">Erneut Bezug auf <rs type="biblical" cRef="Mt_13,8">Mt 13,8</rs> (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_300n"/>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n87" ref="#a87" n="87">Vgl. D. 22,1,17 pr. (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 286</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n88" ref="#a88" n="88">Vgl. D. 26,7,7,10 (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 342</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_313n" ref="#a384t_313n" n="89">
                    <term type="term">As</term> bezeichnet hier das zwölfteilige Ganze als höchstem Zinssatz und bildet damit
          die Grundlage für die weitere Unterteilung der Zinssätze.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n90" ref="#a90" n="90">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Gn_47,24">1. Mose 47,24</rs> Vg <quote>ut fruges habere possitis quintam partem
            regi dabitis quattuor reliquas permitto vobis in sementem et in cibos famulis et liberis
            vestris.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_308n" ref="#a384t_308n" n="91">Die Bezeichnung
            <quote>quincunces</quote> ist an dieser Stelle mit Blick auf die oben gegebene
          Definition (siehe <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_309n"/>)
          verwirrend, da der in <rs type="biblical" cRef="Gn_47,24">1. Mose 47,24</rs> dargestellte
          Fall einem Zins von 20 statt 5 Prozent (1/5 statt 5/12) entsprechen würde; vgl. auch <rs type="bibl" ref="#Hasse_traktat_1990">, 326 Anm. 146</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n92" ref="#a92" n="92">Vgl. D. 28,2,13 pr. (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 1, 374</rs>). Die von <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> hier herangezogene Textstelle geht nicht auf <rs type="person" ref="#ulpianus_domitius">Ulpianus</rs>, sondern auf <rs type="person" ref="#julianus_kaiser">Julianus</rs> zurück. Inhaltlich geht es um die Aufteilung des
          Erbes, das, wenn dem Erblasser ein Sohn und eine Tochter geboren werden, in sieben Teile
          aufzuteilen ist.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n93" ref="#a93" n="93">Vgl. Nov. 32 bzw. 34 (<rs type="bibl" ref="#krueger_mommsen_1973"> 3, 239f.</rs>). <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> gibt den Inhalt in eigenen Worten wieder. Dieser Abschnitt ist am Rand
          mit einem Asteriskus markiert.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n94" ref="#a94" n="94">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Gn_48,17">1. Mose 48,17–20</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n384t_315n" ref="#a384t_315n" n="95">Das folgende Zitat konnte
          in den Glossen des <rs type="person" ref="#accursius">Accursius</rs> zu D. 22,1 (De usura)
          nicht nachgewiesen werden. Es taucht aber bei <rs type="bibl" ref="#heinrich_susa_summa_aurea_1512"> 5, titulus 19,10 De usuris (1512)</rs>, als auch
          in einer späteren Abhandlung des <rs type="person" ref="#host_mathaeus">Matthäus Host</rs>
          zum Thema <term type="term">usura</term> (<rs type="bibl" ref="#host_opera_1586">, 3,
            653</rs>) auf.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n96" ref="#a96" n="96">Vgl. erneut <rs type="biblical" cRef="Lc_6,34">Lk 6,34f.</rs> (wie <ptr type="wdb" target="kgk_384_transcript.xml#n384t_310n"/>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n97" ref="#a97" n="97">Bezug unklar. Möglicherweise bezieht
            <rs type="person" ref="#karlstadt_andreas">Karlstadt</rs> sich hier auf X. 5,19 (De
          usuris); vgl. <rs type="bibl" ref="#friedberg_1879"> 2, 811f.</rs>.<lb/> Vgl. auch
          Aegidius de Lessinia, De usuris in communi c. 11: <quote>Quare similiter qui committit
            pecuniam suam bonae fidei alterius spe lucri, usuram committit.</quote> (<rs type="bibl" ref="#thomas_opera_1980">, 7, 25</rs>).</note>
        <note type="footnote" xml:id="n98" ref="#a98" n="98">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lc_6,35">Lk 6,35</rs>
          <quote>
                        <gap/> mutuum date nihil desperantes.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n99" ref="#a99" n="99">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Dt_15,7">5. Mose 15,7–9</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n100" ref="#a100" n="100">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ex_23,3">2. Mose 23,3</rs>.<rs type="biblical" cRef="Ex_23,6">6</rs> Vg
            <quote>pauperis quoque non misereberis in negotio</quote> bzw. <quote>non declinabis in
            iudicio pauperis</quote>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n101" ref="#a101" n="101">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Lv_19,15">3. Mose 19,15</rs>.</note>
        <note type="footnote" xml:id="n102" ref="#a102" n="102">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ier_3,11">Jer 3,11</rs> Vg <quote>et dixit Dominus ad me iustificavit animam suam
            aversatrix Israhel conparatione praevaricatricis Iuda.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n103" ref="#a103" n="103">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Ez_16,51">Hes 16,51</rs> Vg <quote>et Samaria dimidium peccatorum tuorum non
            peccavit sed vicisti eas sceleribus tuis et iustificasti sorores tuas in omnibus
            abominationibus tuis quas operata es.</quote>
                </note>
        <note type="footnote" xml:id="n104" ref="#a104" n="104">Vgl. <rs type="biblical" cRef="Mt_10,15">Mt 10,15</rs> Vg <quote>amen dico vobis tolerabilius erit terrae <rs type="place" ref="#sodom">Sodomorum</rs> et <rs type="place" ref="#gomorrha">Gomorraeorum</rs> in die iudicii quam illi civitati.</quote>
                </note>
      </div>
    </back>
  </text>
</TEI>