Heinrich Bullinger an Oswald Myconius und Andreas Karlstadt

Copia epistolae Bernensis .

Quae in confessione vestra nobis displicent minusque circumspecte (quod cum omnium vestrum pace dictum volumus) posita videntur ad hunc se habent modum Primum quod in confessione vestra adseritis Corpus Christi verum vere in coena fidelium adesse, vobis subscribimus. Sic enim ex verbo dei ecclesiam nostram hactenus docuimus. Verum quod subiungitis illud idem corpus illic dari et distribui: aut certe vos non intelligimus, aut plus satis confessi estis. Nec est quod obiiciatis. Attamen exposuimus nos. Etenim quod ad corporis Christi praesentiam attinet, satis explicuistis, nec id a nobis improbatur. Sed quod sub finem inde colligitis hoc demum inexplicatum reliquistis cum dicitis Credimus ergo ipsum verum domini corpus in coena, etc. eo interim modo eaque ratione qua dominus se suis praesentem exhibet qua se suis fruendum distribuit. In hoc enim asserere videmini, quod Christus se praesentem exhibeat tum primum symbolorum administratione, qui tamen antea per fidem et spiritum exhibitus distributus et in electorum cordibus suscaeptus est. Quod vero mox additis de eo quod Christus se nobis det atque distribuat rursum ad coenam referre videmini, cum id ipsum iam antea factum esse oportuit. Alioqui coena fidelium et Christi dici non potuit. Hinc durius videtur esse dictum quod Christus summus pontifex noster virtute sua hic hic inquam in coena hoc ipsum agat. Deinde dicitis Christum seipsum nobis exponere et declarare quo pacto se in coena (eum nanque se istic dari et distribui affirrnatis) distribuat, citantes e 6. cap. Ioannis Panis, quem ego dabo etc. que ut huc faciant nobis plane non videtur, sed ut diximus ante coenam fieri necessum est: id quod Zvinglius olim in nostra disputatione contra Benedictum Burgouwer multis et certissimis evicit argumentis. Sequentia vero Hunc panem dat manducandum usque ad hoc Distribuuntur et manducantur in symbolis etc. vobiscum confitemur, et iam mox confessi sumus. Atqui ad vestram confessionem vel explicandam vel probandam parum aut nihil facere videntur. Quum vero sequitur Distribuuntur et manducantur etiam cum in symbolis manducantur , si ad iam dicta retuleritis, nihil absurdi. si vero ad sacramentorum esum ut scilicet illo distribuantur quemadmodum confessio vestra habet, vere scilicet et non symbolice tantum probatum cuperemus.

Deinde cum de symbolis vos explicatis, hoc est quod non capimus, nempe symbolis ecclesiam reddi certam et indubitatam quod scilicet Christi corpus pro nobis traditum sit et fractum. Id quod nec verbi externi praedicatio nec symbolorum administratio nec quicquam externi poterit, sed solius dei spiritus, virtus operatio et efficacia hanc certitudinem electis confert. Caeterum quid de Symbolis sentiamus paulo post fatebimur. Cum tandem sequitur Ut panem vobis ore corporis edendum porrigo etc. quandoquidem in symbolis explicandis adhuc versamini, atque hoc symbolorum administratione porrectioneque fieri adseritis paulo ante diximus, iam antea per fidem manducatum corpus et bibitum sanguinem esu panis et vini potu testamur. Alioqui non accissemus fideles, sed potius in coena iam primum fideles redderemur. Quod autem mox additis fructum indico longe mitius et quasi pugnans donandi verbo videtur. Haec sunt charissimi fratres quae in Confessione vestra nobis sunt visa obscuriora, quam ut ea ab ecclesia nostra acceptari possint, et quorum vos ex charitate monendos censuimus rogantes enixe ut omnia eo animo quo etiam facta sunt plane fraterno et integerrimo suscipiatis. Aut enim in summa vestra non intelligimus: aut vera sunt quae scribimus. Sic autem nostram ecclesiam hac in re doctam esse paucis vobis significamus.

Credimus nos et ecclesia nostra, Christum vere adesse in coena fidelium non tamen naturaliter pani unitum et sumpto pane sic distributum sed fideli innovataeque menti sacramentaliter atque mystice exhibitum. Sacramenta vero esse signa testimonia atque memoracula gratiae per Christi mortem praestitae et quae divinas promissiones ac gratuita dei beneficia (quemadmodum vos quoque sentitis) non solum significant sed suo quodam modo sensibus subiiciunt ac repraesentant, et propter analogiam rerum quarum symbola sunt, nomina recipiunt fidem excitant, exercent testantur et ad charitatem invitant. In summa, quicquid hac de re Zvinglius in Confessione ad Principes Germaniae et plerisque aliis lucubrationibus confessus est, idem nos quoque confitemur. Non quod in hominis verba iuraverimus, sed quod veritatem simpliciter ab eo doctam et assertam agnoscamus.

Neque vero in hoc confessionem nostram vobis transmittimus quod eam vulgari aut typis a quocunque tandem excudi velimus. Id quod inscio nostro magistratu nobis nunquam licuerit, sed ut in his nostram qua utimur simplicitatem in proponendo hoc ecclesiis nostris negocio cognoscatis. Veritatis enim oratio et simplex et aperta esse debet. Volumus nanque in hac tragoedia cum Lutheranis componenda non solum nobis consultum sed et veritati ecclesiis nostris ac posteritati, necubi scilicet hae periclitentur Siquidem non ignoratis quidnam patrum ille augustae de Eucharistia sententiae nostro saeculo contulerint utcunque se explicaverint. His enim magis quam simplici scripturae Papatus innisus hunc de Eucharistia errorem orbi obtrusit. Vos igitur, a quibus per Zvinglium nostrum primum in orbem sparsa est haec veritas admonitos et rogatos volumus fratres nostros charissimos ut re penitus circumspecta pro vestra singulari prudentia sic agatis, ne dum pacem a Luteranis sperandam putetis novam nobis tragoediam excitetis. Valete.

Fratres et ministri ecclesiae Bernensis . 363t_107mws363t_107mw

Iam expendite nobis charissimi fratres Myconi ac Carolstadi num syncere nostra intellexerint Quis ex omni illa confessione nostra vel suspicari poterat nos id vel per somnium somniasse quod illi nos de Distributione asserere fingunt, quasi corpus Christi naturaliter pani sit unitum, eoque iam primum per symbola distribuatur. Proinde declarate etiam vos illis synceritatem confessionis nostrae. Nam et nos amice illis hoc ipsum approbare scriptis nunc annitimur. Interim vobis solis haec scripta putabitis. Non potuimus haec vos celare qui cordibus nostris penitius estis insculpti. Quod si quid temerius et non sine veritatis simplicitatis veraeque concordiae positum videritis, oramus iam secundo ut libere moneatis. Valete et nostri memores estote in precibus.

H. Bullingerus etc.

Hasce litteras tu solus una cum Carolostadio lege.

fehlt b – als Überschrift Copia harum literarum Bullingerus Myconio Basileae misit, his adscriptis, in fine. Hasce literas tu solus una cum Carolostadio leges. folgt mit verblasster Tinte unlesbares Wort a folgt durchgestrichen unlesbares Wort b vester b; folgt Responsio ad superiorem Bernensium Epistolam b direkt darunter, spiegelverkehrt in den durch die Faltung des Blattes frei gewordenen Raum geschrieben a; in der Überschrift, wie Anm. ii b

Mit 4, 441–444 Nr. 489 ist hier das Zürcher Abendmahlsbekenntnis von Mitte Dezember 1534 gemeint, ediert in 4, 420–430 Nr. 482. So auch im ersten Abendmahlsbekenntnis, vgl. Bullinger an Blarer, 22. Oktober 1534: hoc ipsum nos hodie asserimus, nempe Christi corpus et sanguinem vere a fidelibus in coena edi et bibi. ( 4, 370,8–371,9 Nr. 463). Vgl. 4, 423,37–42 Nr. 482: Credimus ergo ipsum verum domini corpus in coelos ab oculis nostris receptum sedere ad dexteram patris in uno aliquo loco coeli propter veri corporis modum, in coena vero eo interim modo eaque ratione adesse, qua ille ipse dominus se suis praesentem exhibet, qua se suis fruendum distribuit et ipsa mens fidelis ipsum capere et edere potest. Vgl. Hebr 7,24–26. Joh 6,51f. Vg Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum: et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. Gemeint ist der Streit zwischen Zwingli und dem St. Galler Pfarrer Benedikt Burgauer (1494–1576), der die lutherische Abendmahlslehre vertrat, bei der Berner Disputation zwischen 6. und 26. Januar 1528; Burgauer hatte sich am Ende für den Augenblick als überwunden erklärt; die Akten der Disputation wurden unmittelbar danach veröffentlicht (= H 502); zum historischen Kontext siehe . Vgl. auch hier das zweite Zürcher Abendmalbekenntnis in 4, 420–430 Nr. 482. Vgl. 4, 424,90–425,95 Nr. 482: Et quanquam Christi corpus et sanguis ad eum, quem exposuimus, modum fidelibus semper, etiam citra symbolorum usum, praesentia sint, distribuantur et iis vescantur pii, attamen nonnisi per fidem eandem nec per aliam quam hac ipsa ratione praesentia sunt, distribuuntur et manducantur, etiam cum in symbolis celebrantur. Vgl. nochmals . Vgl. 4, 426,130–136 Nr. 482: Porrigens ergo panem ait Christus: Accipite, comedite [Mt 26,26]. Hoc est corpus meum, quod pro vobis traditur [Lk 22,19], quasi iam dixerit: Ut panem vobis ore corporis edendum porrigo, ita animo corpus meum dono ore mentis et fidei manducandum. Panis hic symbolum sive memoraculum est corporis mei, et quo vobis mortis meae fructum indico. Ut enim pane confortatur cor hominis, ita solius mortis meaebd benefitio aeternum vivetis. Vgl. . Mit 4, 443 Anm. 13 Nr. 489: Gemeint ist sicherlich Zwinglis Fidei ratio von 1530 und seine Antwort auf den gegen diese Schrift gerichteten Angriff von Johann Eck, die bald auch mit der Fidei ratio zusammen mit einem gemeinsamen Titelblatt erschienen war: Ad illustrissimos Germaniae principes Augustae congregatos, De convitijs Eccij, epistola Huldr. Zuinglij Tiguri MDXXX . Die Schriften ( Z 767 und Z 775) sind ediert in 6.2, 753–817; 6.3, 231–291. Am Reichstag von Augsburg 1530. Im ersten Teil des Briefes bietet Bullinger eine Abschrift des an ihn und die anderen Pfarrer von Zürich gerichteten Schreibens des Berner Pfarrers vom 16. Dezember 1534 an. Original in Zürich StA, E II 337, fol. 72ar–v, ediert in 4, 441 Nr. 489. Bullinger sieht in der Argumentation der Berner den für ihn unerwarteten Vorwurf, sich der lutherischen Abendmahlslehre zu unterwerfen. Zum Brief des Myconius an die Berner vom 18. Dezember 1534 siehe die zu dieser Einheit. Zur Zürcher Antwort an die Berner am 3. und 4. Januar 1535 vgl. 5, 29–39 Nr. 502 und 41–44 Nr. 504. Mit 4, 447 Anm. b Nr. 492, fehlt hier das den Genitiven übergeordnete Substantiv zu sine, vermutlich ist damno gemeint. Noch einmal bat Bullinger seine Kollegen in Basel um Beratung und Korrekturen, um eine gemeinsame Linie zu entwickeln, die er Bucer vorlegen konnte; siehe die zu dieser Einheit.