Super coelibatu, monachatu et viduitate axiomata. Super coelibatu Transcription and annotation Stefania Salvadori TEX to TEI transformation Jennifer Bunselmeier Moritz Laeger Post-processing of TEI encoding Moritz Laeger Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel () Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel

Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel (copyright information)

 Andreas Karlstadt Wittenberg 1521, Anfang August

Zeichen aus der Private Use Area entsprechen MUFI 3.0 (http://mufi.info)

Kritische Gesamtausgabe der Schriften und Briefe Andreas Bodensteins von Karlstadt

Super coelibatu monachatu et viduitate axiomata perpensa Wittembergae Andreae Bodenstein Carolostadii. Recognitus et ab Autore opibushaud poenitendis adauctus.Susquedeque fero risum, cor meumdominus unus iudicat. Wittembergae M. D. XXI.
Circumspecto Bartholomeo Bachio civi et notario oppidi in valle. S. Ioachimi , fratri amico Andreas Carolostadius Salutem Dicit

Quo de fonte coelibatus effluxit, quem popularis clericorum cohors, velut numen, complectitur, atque quot, ex eo erumnae et mala promanarint, facilius est malorum invenire inicium, quam finem enarrando, Pudet autem me vehementer, pestes tanti monstri singulas proferre. Excogitatus est et hic lucri quaestus. Ut caetera complurima Rhomani pontifices nocumenta, quamquam in speciem religiosa, pepererunt, ita et hoc mulctrale pecuniarum a Rhomanis Pontificibus nobis est propositum. Videbat Pontifex Calixtus (cuius mi Bachi me donabas imagine) Sacerdotum, potissimum rem familiarem dispensantium, vitam Genesis .6.illam, in omnia mala propensam, vitam inquam, quovis tempore pec Iacobi .i. cata, et concipientem et propagantem, non posse, vel sine coniugibus vel scortis transigi. Ilico oculos ad quaestum intentos paravit Calixtus . Institutus est coelibatus. Nequae sanctitatis cortice caruit. i. Timo. 5. Intrinsecus vero spurcissimus. Nam ut pecuniae studium, malorum radicem, sequitur Pontifex ille, titulo maximus, re ipsa minimus, sic a fide non potuit non aberrare, et obscoenissimum partum edere. Indidem erepsit (mali corvi, malum ovum) coelibatus, argutus praesbyterorum compilator, incitator concupiscentiae, tedarum apud inferos concinnator. Tum hominum mandata conscribuntur. Volant edicta, Atque circumcirca constrepunt pontificiae constitutiones. De vita et honestate clericorum. De clericis coniugatis. De cohabitatione clericorum et mulierum, Et alia id genus Phariseorum micantia fulmina. Permittitur Sacerdotibus mulierum cohabitatio, sed honesta. At interdicuntur matrimonia haud paulo honestiora. Verum ut vetant consuetudinem foeminarum Sacerdotibus. Ita ad lascivientes contra fidem belle connivent pontifices. Id autem propter sanctum argentum, cui tantam Rhomani pontifices putant sancti moniam esse, quod nullum facinus tam sit impium quod non facile expiari possit, aut consecrari argento. Proinde, ut oportuit, pecuniae appetentes a fide, a legeque sacra dei desciverunt. Cur a fide? Cura divina lege? Quia non modo id, quod multis exemplis scripturae ad nos venit, imminuerunt. sed contra Mosaicas et Propheticas et Evangelicas et Apostolicas formas sanxerunt. Itaque videmus pontifices non tam desyderare animarum salutem, quam pecuniolam.

Quandoquidem et haec medicina non sit inventa ut vel praeservet aut servet a malo, verum ut purget crumenas. Subinde fatentur quidem scortationem esse peccatum, sed multo levius (O scelus immensum) quam sit matrimonii contractio. Sic fit evestigio divina sapientia Pontificibus Rhomanis stultitia. Fucum tamen suis somniis illinunt. Aiunt enim fornicationes malae sunt, sed emendantur pecuniis. Sic omnia pecuniae studio metiuntur. Porro quod turpius est, novi iratos Episcoporum Officiales (ut dicunt) quod quidem Sacrificuli sui continentia, nihil in coquinulas intulerunt. Nunquid, non audivimus dictum quibusdam? Sive concubinam tecum alas, sive non, aureum concubinatus causa dependes? Vide mi Bartholomeae quid spectarunt in coelibatu pontifices? Quam illis fuit curae spirituum beatitudo? et rursus quam cupientes pecuniae? Adeste iam, nunc adeste cacodaemonis larvae et ministri, qui presbyteris castratis et continentibus castitatem exprobrare audebatis? Effundite coram in publicum vocem, quam sub vestra tribunalia evomuistis, et porrecto et aperto pugno et finem et fontem coelibatus ostendite. Nonne haec auris olim vobis apposita audivit. Infructuosos vobis sane esse castos presbyteros? Quod sublata vobis occasione nihil lucri licuit emungere. Habes modo, nisi dormiam, coelibatus authorem, finem, utilitatem et salutem, Cernis mi Bachi , quid pontifici suboleverit, dum hoc monstrum propagaret. Deberem post hec enumerare, quot mala, quanta facinora, qualia flagitia, quot denique damna. Christianismo coelibatus attulit, Sed me pudor vetat referre, Quia fieri non potest, ut tantae foeditates, praeter nauseam, etiam sordidarum et agrestium aurium, referantur. Utinam demissa vox in aurem tibi quaedam loqui posset, Horreres certe illa, quae auditores et iudices peccatorum (quos nunc Confessores appellitant) a confitentibus didicerunt et me docuere. Dedocenda magis quam docenda. Ego quidem neminem audivi peccata confitentem in aurem, sed didici ex aliis scilicet fratribus, et fortasse dei consilio mihi prodebantur, ut hodie acrius in coelibatum inveherer, ut a coelibatu nullum iuvenem non dehorter. Quid autem illos perfluos fraterculos permovit, ut studio non admodum probando, depositis ab uterentur et secreta proderent ipsi viderint. Hoc scio, genus illud confessorum, esse genus rimarum plenum, atque ab illis perfluere solere, quicquid infunditur, In coenulis, in comessationibus, inter pocula, sub ebrietatibus secreta illa, et fides in aurem credita, effluxerunt. At facio missa haec, irascantur mihi sancti fratres ut volunt, modo ne laedant, ut cupiunt. Neque tamen ipsi sunt nefarii criminis precipui autores. Sed pontifices Romani, quorum voluntate et prudentia coelibatus in Ecclesia dei institutus fuit. Proinde in caput Pontificum Rhomanorum pestilens illa colluvies refluit. Ego vero, sint iuditio vestro, Pontifices, flagitia levicula (quae fiunt coelibatu vestro) scelestissima facinora lege dei commonitus novi. Opinantur homines Monachatum aut Sacerdotium aut Virginitatem tum conservari, cum non peccatur, naturae permissu.

At cum eam sanctimoniam intuentur, subcrescunt multo peiora crimina, scilicet fornicationes cum diis alienis. Equidem vellem, scripturae testimonio ductus, decem scortorum congressum, et alia fornicationum genera dissimulasse, quam ad unum tale connivere.

Deutro. 23.Non me fugit illud scripturarum monimentum. Non erit meretrix, non erit scortator in filiis Israel. Et quod ab omni fornicatione abstinere debemus. Neque nunc loquor, de ardore masculorum in masculos, Sed de iis delictis ago, quae senciunt illi, qui secum uruntur. Falluntur magna cum iactura sacerdotes, monachi viduae et moniales exagitati incendio concupiscenciae, fescennium inter sacra canentes, si putant, se caste vivere, et prostitutis anteponendos. Facessant modo aures plus iusto castiores. Auriculas arrigat mens sacrarum literarum cupida. Opinantur sese non delinquere, cum in cuniculis et cellis et solitudine haud scio quid efficiant confricatione. Decipitis quidem nos, deum autem nequaquam Non estis sic virgines, non continentes, neque casti, cum urimini, et ex incendio semen iacitis vel in terram vel in vestimentum. Perpetratis seminis iactu crimen et fornicatione et adulterio incomparabiliter peius, Non tamen vestra sponte devii. Sed perversa pontificum Rhomanorum doctrina seducti. At non evadetis poenam. Nam et decepti et impostores eandem culpam, diverso tamen cruciatu praestabunt.

De illo autem crimine sic scriptura detonat. Si quis dederit de semine suo Moloch moriatur. populus terrae lapidabit eum. Quod si populus negligens fuerit, et dimiserit hominem, qui de semine suo dedit Moloch , nec voluerit eum occidere, succidam ipsum et omnes qui consenserunt. Igitur poenam luent, commutaturi vitam morte, qui semen suum dant Leviti. 18, et 20. Moloch. Occidentur et illi qui non obruunt hominem lapidibus, hanc Coeliber cavere iram ostende, sic in fornicatores et adulteros desaevientem. At, ibunt inficias, ii qui hymeneum manu canunt, se Moloch dare. Ergo quis est Moloch? Num Moloch deus aliquis est ficticius, sive sit creatura in coelo, sive in terra, sive sanctus sive prophanus, modo sit fictus, non verus, deus, cui semen funditur. Nunc elebantur (si possunt) qui se divis illis Dominico, Francisco aut illorum similibus dediderunt, et illis interim semina sua, licet repugnantes, tribuerunt. Profecto Moloch, semen dederunt, quod datum fuit deo ficticio. Tum largiamur, ipsos, neque spontaneo attritu, neque invitos semen effusum, Moloch dedisse. Illud saltem non quibunt negare. crimen esse grandius, si quis semen in terram, vel vestem, vel manum (sit honor auribus) spargat, quam si cum muliere congrediatur. Abominandum est scoelus apud deum, iactatio seminis in terram, testante scriptura, Genesis. 38.cuius haec sunt verba. Ille ad uxorem fratris introiens semen fundebat in terram ne liberi, fratris nomine, nascerentur, et idcirco occidit eum dominus, quod rem detestabilem faceret. Ecce scriptura rem detestabilem, vocat seminis fusionem in terram. Tale quiddam super scortatione vix invenies dictum. Ad huc tamen suas virginitates, viduitates et suos monachatus, illi coelibes tutantur. Quam excusationem pretendent pontifices? Et quam coquinarii Officiales? qui facinoribus illis dant manubrium? Crimen grave est fornicatio, gravius adulterium et incestus, omnium autem gravissimum ob coelibatum, semen in terram vel cucullum aut in involucrum serere. Seminis expressio tanto accuratiore studio est vitanda, quanto apud deum detestabilior existit, et tanto diligentius carybdis illa est fugienda, quanto eam vehementius detestatur deus. Haec non scribo, ut oblectent, sed ut excrucient. Perrumpite, me duce. Antichristorum vincula, laqueos perplexos, carceres nocentissimos. Concessa i. Timo. 5.sunt matrimonia, atque adeo, quot ne quidem Paulus audeat quempiam in presbyteratum aut diaconatum constituere, nisi illi, saltem una, fuerit uxor. Habes optime Bachi , pericula coelibatus, et quorsum pontifex ille Roma nus direxerit telum, et quam nequiter adversus phas et legem dei statuit. Opinor enim te vel subodorari. quales animarum faces, coelibatus pontifex nobis adhibuit. quot pestes et mortes reipublicae Christiane immisit. Ego autem non tam compte quam fortiter nunc pergo in pontifices Rhomanos depugnare. Id quod proposui, ut et ipsi tandem recipiant oculos. quibus possint in Ecclesia dei versari citra iacturam nostri. Neque valeo, nostros pontifices ab inferno cruciatu asserere, dum haereticorum suorum patrum vestigia sequuntur. Nam si eos ideo defenderem, quia ipsi non invenerunt errores sed inventos custodiunt, quid alliud facerem, quam quot et suas ipsorum sanctulas leges parum religiose observarem atque legi divinae obluctarer. Quia aiunt ipsi. iii. Reg. xxii.Facientes et consentientes eandem paenam portaturos. Deinceps authoritati scripturarum saltem clanculum obsisterem, quae sic de Osia loquuntur. Osias autem filius Achab fecit malum in conspectu domini et ambulavit in via patris sui et in via Hieroboam, qui fecit peccare Israhel, Sic de Hieroboam, sic de aliis ludit scriptura, Sic arcet vos Ezechiel .c. 20. dicens. In praeceptis patrum vestrorum nolite ambulare, nec iuditia eorum custodiatis. Nec in idolis eorum polluamini, Tandem ergo nostrates pontifices vestigia suorum antecessorum vindicabunt? Quin pocius condemnabunt ductores caecos, et caecos seductos in specum Plutonis. Nunc oram solvo, et conclusiones aliquot super coelibatu postridie Gervasii hic expensas disputando, communio, quas tibi melioribus digno, dedico, Ut hoc velut indice simul cognoscas, quam obsequibilem et intentam in ista vota voluntatem habeo, simul quam mihi perditissimorum pontificum caecuties, status, et pertinatia doleat, quam eorum me miserescit stupiditatis, quam me habeat pessime illorum in animas ferotia. Postremo tibi gratias pro tua in me humanitate modo ago, relaturus ubi potuero. Vale foeliciter in Christo. Datum Wittembergae die Petri et Pauli. M.D.XXI.

Axioma Primum. Sicut viduas reiicimus iuniores, sic monachos, sic presbyteros iuvenes coelibes.

Hoc primum Pauli fuit, secundum a similitudine, ductum est argumentum, situm in eadem causa, proter quam vetuerat Paulus viduitatem ioniorum mulierum. Porro inest legi divinae, tractus ad similia rerum, ductus, sed Ductus legis ad similia intra vim potestatemque contentus. Etenim, nisi ad eas res, et personas coaptari lex posset, quae quandoquae erunt similes, multa tropologiae dulcissima argumenta periissent haud scirem qui tot visiones, tot aenigmata prophetae evulgassent, frustra Paulus argumentaretur pleraquae, inaniter et Moses, tabernaculum, iuxta similitudinem et exemplar (in monte conspectum) efformavisset, nequae nova ad veterem, nequae vetus lex ad novam, velut duo cherubin in arcam testimonii conversis vultibus viderent.

Verum enimvero sic posteriorem partem propositionis, a similitudine ductam, probabimus, ut nihil minus sit, quam apertis testi i. Timo. 5.moniis destituta. Paulus ad Timotheum loquitur haec verba.

Porro iuniores viduas reiice, cum enim lascivire caeperint adversus Christum, nubere volunt, habentes condemnationem, quod primam fidem reiecerunt, simul autem ociosae discunt circumire domus. Imo non solum ociosae verum etiam garrulae, loquentes quae non oportet. Volo igitur iuniores nubere, liberos gignere, domum ministrare, nullam occasionem dare adversario, ut habeat maledicendi causam. Haec Paulus Apostolus.

Nume. 30. Quamquam numeri. 30. palam dicat lex. Vidua autem et repudiata, quicquid voverint, reddant, tamen Paulus vota viduitatis reiicienda statuit, atque vult Timotheum , aut illius similem Episcopum reiicere viduas iuni Iuniores quae sintores, hoc est, minores annis sexaginta. Quandoquidem in superioribus docuit, quam senem viduam liceat eligere, dicens. Vidua eligatur, non minor annis sexaginta. Postea vero subdens. Iuniores reiice, tacite innuit, minorem annis sexaginta a professione viduitatis, omnino repelli debere, atque ad connubia mitti, quia subiecit. Volo Leviti. ult.iuniores, hoc est, minores annis sexaginta nubere, liberos gignere, domum administrare. De qua nimirum aetate Leviticus loquitur. dicens. Sexagenarius et ultra, masculus dabit, quindecim siclos. Foemina sexagenaria .x. siclos pendat, Sexagenariam recipit Paulus, sed non omnem. Nempe solum eam, quae fuerit unius mariti uxor, in operibus bonis hominum testimonio conprobata, si filios educavit, si fuit hospitalis, si sanctorum pedes lavit, si afflictis subministravit, si in omni opere bono fuit assidua, haec omnia et singula sunt in ea spectanda, quae sese viduitatis professioni mancipare volet. Atquae adeo obvenientem mulierem, cui vel saltem unus non fuerat maritus, aut operum bonorum testibus caruerit, vel filios nullos educarit, aut fuit aliena ab hospitalitate, nullive sanctorum pedes lavit, repellit Paulus eiusquae vota abiicit.

Nume. 30.Debent viduae vota deo promissa perficere, si vota non pendent e consilio alterius, id quod caput illud .xxx. superius ascitum multoties docet et inculcat, scilicet. Si autem mulier in potestate vel patris vel mariti fuerit, tam viro, quam patri ius est, vel irritum facere votum, vel confirmare promissionem mulieris. Nunc autem non modo filiae sub patris iure et potestate atque mulieres in authoritate maritorum agentes, sed etiam viduae, repulsequae e familia, omnes simul, sub eius viri nutu agunt.

Exo. 28. Psalmo. i. Qui in humerali doctrinam et veritatem legis fert, portatque iuditium filiorum Israhel, diu nocteque versatus in lege domini, qualem Titu. i. Ezechi. 34. nobis paulinae litterae sub oculos pingunt. scilicet. Qui possit in sana doctrina exhortari, atque revincere contradicentes, errantes revocare. sanare infirmos, fortes confortare, atque dissolutos alligare, sub eius inquam viri magisterio, authoritate dominoque et viduae et coniugatae, et filiae familias, et viri, et puelli pendemus.

In summa. Professio viduitatis, aut si mavis tota consumatio voti, in nutu et renutu viri illius existit, cui Paulus dicit. Iuniores reiice, Voveat quepiam viduitatem mulier, et votum iureiurando vestiat confirmet ve, et iuret, adiuret, semel saepius, decem, aut mille annos, se a viri lege semel solutam, professuram postea viduitatis sanctimoniam, non praestabit votum, nisi doctus Episcopus (qui per legem et oracula divina, non per pontificias nugas respondere aut consulere queat) vel tacito silentio (posteaquam mulieris votum cognovit) viduitatem conprobarit.

Verum si contradicit, infirmatur et votum, et adiectum iuramentum, et omnis inventio. Ipsaque mulier pacem habet, quia secura per legem dei facta scit, quoniam illi propiciabitur dominus, quia contradixit vir, in lege domini gnarus. Nolo virum in lege Pontificum Rhomanorum peritum, sed in sola domini lege eruditum.

Proinde mulierem ad viduitatis professionem propendentem, scire oportet, votum eius ab Episcopo Timothei similimo penitus pendere, itaque sinat sese doceri, et obsequatur.

Timotheus Pauli iussus, iuniores viduas reiicit, et ad partum liberorum ac administrationem domus adhortatur, imo pellit et trudit. Ideoque similes Timothei pontifices, omnem movere lapidem debent, ut iuniores nubant, ut liberos alant, ut domum dispensent mulieres. Verum dum aliquis Episcoporum vellet Timothei atque Pauli sola dignitate et titulo similis esse, et dissidere sensus atque moribus. Intelligant mulieres tum consulendum esse dominum, qui conquirentibus legem suam, in commune nobis adhuc adest et loquitur, et consulit, cuius verbum, lucerna psalmus, 118pedibus nostris est praesto. Quam si diligenter quis assectatur, a vero et iusto, haud quaquam aberrabit. Una certe domini consilia nobis sunt imitanda. Quae si imitaris liberabetis a via mala. Nempe, Si stetissent in consilio meo, ait dominus, avertissem eos utique a via sua mala. Nimirum his Proverb. 2,verbis et consultores et consilia perquirentes propheta trahit ad domini consilia. Huc pertinet, quod proverb. c. 2. legimus. Custodiet rectorum salutem, et proteget gradientes simpliciter, servans semitas iustitiae et vias sanctorum custodiens. Hoc a consiliis atque praecepta domini minime abhorret, Quando sic prefatus est Salomon. Dominus dat sapientiam, et ex ore eius prudentia et Scientia. Nam haud possunt a prudentiae sinu abhorrere consilia. Ergo sola domini consilia, atque praescripta, vias sanctorum custodiunt, semitas iustitiae conservant.

Proinde non quibunt mulieres vel semitas iustitiae vel vias sanctorum gradi, nisi in consiliis atque mandatis domini gradiantur. Porro intra consiliorum praeceptorumque divinorum septa, Pauli sermo continetur, dicentis, Iuniores annis sexaginta reiice. Itaque per domini consilium, atque iussum se repulsas sciant mulieres a professione viduitatis et virginitatis, eae quae sunt annis sexaginta minores. Norint se dispensationi rei domesticae dedendas. Caeterum neque ociose neque frigide refugiunt sterilitatem, atque Gen. 16.25.29.detestantur mulieres sanctae Sara, Rebecca, Rachel, Lia, Anna, atque Elizabeth , et plures aliae sanctorum patrum uxores. Anna exprobravit domino, i, Reg, i,quod concluserat vulvam suam. At nostrae vestales tribuunt laudi, quod Lu, i, ipsae suas alvos, alioqui frugiferas, possunt occludere, Anna sterilitatem deflet. Moniales nostrae laudibus sterilem attollunt uterum, tantum abest ut defleant. Anna testatur se mulierem nimis infoelicem, neque viro temulentam, sed multitudine doloris, et meroris pene exanimen. Monachae autem nostrates se foelices atque iterum foelices ostentant, sinunque concipiant partus, quos aedere valuissent, Neque tamen caste victitant, dum sua sponte sterilescunt. Nempe quicquid illud est, quo uxores, liberos, non admodum caste concipiunt, illud ipsum gravitate ardoris et impetus in pravissima desyderia pellentis supplent. Itaque ut sterilitate spontanea a sanctis uxoribus discrepant, ita quoque castitate sunt ex diamtero inferiores.

Gen. 16.Memorabilis est historia Sarai, coniugis Abrahami, Haec enim maluit maritum ad Agar ancillam Aegyptiam ingredi, et ex ancilla filios suscipere, quam sterilitatis notam ferre, Non dubie teneo, Sarai doluisse Gen, 29 et 30mariti ingressum ad ancillam, At illo cruciatu maior erat sterilitatis dolor, Neque desunt aliae coniuges, quibus perinde sterilitas doluit, atque Sarai. Id quod in Rachele et Lya cerni potest, Quando Rachel ait marito. Da mihi liberos alioqui morior, Praetere non modo uxores, uteri infoecunditas male habuit, sed etiam maritos anxit, Nam eam ob Gen. 25.causam Isaac deprecates est dominum, per uxore sua, eo quod esset sterilis, qui ex audivit eum, et dedit conceptum Rebeccae. Praeciosa res erat veteribus, liberorum editio. Contra, sterilitas lusionibus digna, Propter faecunditatem uxoris praecatur ad dominum Isaac, Propter peccata petit Oseae, ut impiis deus matricem obstruat, dicens, Da eis domine vulvam sine liberis, et Oseae. 9.ubera arentia, Ex maledicto, ex ultionis appetentia, ex irae flammis, haec imprecatio destrepuit, non ex pietate.

Atqui ut Moniales nostrae, cum diis alienis fornicantur, hoc est eum Dominico, Francisco, Clara et caeteris diis ficticiis, atque sicut idola sequuntur, ita decora sua conspurcaverunt affectata sterilitate, Percipite auribus? Ethnice puelle magis quam Christianae, percipite inquam? Lye canticum, dicentis, Beatam me dicent, Hoc dixit pro beatitudine partus, quem Gen. 30.illi Balam ancilla peperat, quae ideo se beatam putavit, quod sterilitatis ignominiam alieno partu potuit obliterare. Lya deinde se dote bona praedotatam arbitrabatur, quod misericors dominus dignabatur, et illi ventris fructum donare, Indidem liberos, dei dona, non nunquam appellat Gen. 48. et 33Scriptura, Post haec et Rachel faecunditatem alui attollit, dicens, Abstulit dominus opprobrium meum, At dicet aliquis, quorsum haec tendunt? Haec de uxoribus sunt prolata, Ad virgins non attinent, Fateor Gen. 30.profecto virginitatem esse custodiendam, ab iis quae citra periculum id possunt, verum agitates incendio concupiscentiae, nubere prorsus volo, ad coniugia suadeo, dehortor ab illo gentium deae vestae convent, Quoniam Moniales suo cultu non imitantur Christianos, sed Ethnicos Vesta.et divas suas illas Claras, Benedictinas, et Dominicas in locum Vestae posuerunt. Id quam est alienum a maiestate, a voluntate dei, Relinquo iudicandum sacrarum litterarum accuratis inspectoribus. Tacere nequeo in Conventibus Monialium. haud quoquam conservari virginitatem, quam Paulus commendat, suppullulari vero didici nefandissima scelera, Necant aliquae liberos, quos nondum ediderunt, Deinde obsistunt nonnullae conceptionem liberorum, eedem tamen scortationi non obsistunt, Quid ego illis inculcare audeo? nisi ut matrimoniis sese iungant evestigio, Aptis ad matrimonia, atque presertim ad ea aspirantibus voto, sterilitatis ignominiam cur non ostenderem? Quid ni eos rogarem? Cur non impellerem ad proprium officium? Officium mulierum est, ut sint sociae, ut sint auxilia virorum, ut solitudinem ipse excolant, ut mundum Gen. 2.liberis consitum nobis exhibeant.

Levi. 26 Gen. 1. 8.9. Neque ioco, neque frustra, scriptura tot locis precepit, atque in haec verba loquitur. Crescite et multiplicamini, et replete terram Hoc preceptum, ut est primum, et toties ingeminatum, ita cum maiori voluntatis propensione studioque est explendum, ita similiter debemus illud frequentissime excipere. Solet etenim ingeminatio et reiteratio sermonis, ingeminatione, veluti instantia exigere et vigere. Ideoque non me laboris taeduit locos aliquot scripturae ad id conferre. Habemus hoc praeceptum Gene. 1. 8. 9. et reliquis in locis. Neque te latere volo, uni personae hoc praeceptum refricuisse dominum. Siquidem dominus ait ad Ia Gen. 35.cob. Crescite, et multiplicare. Quid multis? hanc benedictionem uber Gen. 24.tatis videmus in proverbio fuisse benedicentium. Nam Rebeccae sic bene optaverunt, dicentes. Crescas in mille milia. At non solum praeceptum illud dominus proposuit, sed et spiritum eius prodidit, contestans multiplicationem eius esse muneris, non humanae facultatis, dicendo. Faciam te crescere vehementissime. Ecce misericordi Gen. 17.ter facit, atque praestat, quod iure exegit. Atque non solum piis, sed et aliis et ancillae filiis tantum beneficii elargitur. Hismaeli etenim ean Gen. eodem.dem misericordiam pollicetur, ac defert, inquiens. Benedicam ei, et Gene. 16augebo et multiplicabo eum valde, Id quod ancillae Abrahami spoponderat. Nunc quis non tenet, quam sunt ad matrimonia hortandi quos aptos nupciis dominus effecit?

Siquidem illi a praeceptum, et vires a domino donatas habent, praeceptum esse quis potest negare? atque quis non videt, dominum ideo socias uxores creavisse, ut quisque sua cum uxore terram adimpleret? Respondeant Monachae Monichique, Equi et equae, quos preter matrimonia, urit carnis libido, an sint ab hoc praecepto exempti?

Tum edisserant, utrum libet vinculum fortius sit, an dei, an Papae? Verum enimvero cum utriusque vinculis distringuntur, cuius adhaerebunt potissimum iussibus? Iuratas vos asseritis vestris conventiculis vestales? item divis vestris? Ideoque metu fractae humano perrumpius divinum iussum, et pontifices lamiam colitis.

Iure quaero an iniuria deo? Quando domino deo multo magis est obsequendum. Priores estis alligatae deo, tum per ignorantiam pontificie specui. Repite quaeso e lacu pontificum, serenum coelom dei suspicite, colite terram, conservate sic aetatem humanam, suffragia viris debita exhibentes. Quoniam sic eritis summo, optimo, maximoque pontifici obtemperantes, et feliciores.

Postremo, quod ad huius argumenti locum pertinet, nolo vos lateat. de verbo dei nihil casurum, neque quibunt verba dei transire vacua. Caelum illud, terraque transibunt, verba dei non transibunt. Facies mundi, quem philosophi perpetuum menciuntur, antiquabitur, de verbo dei nequidem apiculus deperibit. Nunc autem nulli non est notum, quod deus Gen, 15, Abrahamo semen despondet in numerum, dicens. Suspice coelum, et numera stellas, si potes, qui subiecit. Sic erit semen tuum. Itaque semen Abrahae fore oportet sicut coeli stellas, arenam maris, terraeque puluerem, Innumeros oportet esse promissionis et vitae aeternae filios. Porro eum numerum haud quaquam assequerum coelibatu. Ergo nubite mulieres, Si spiritus vester ad nupcias vos ducit, pulso metu perfidiae, voti, iuramentique. Quando pontificia tela subtilior sit, quam quae possit tantorum facinorum metum inferre.

De operum delectu.

Nunc ad alium venio locum, in quo diligenter animadvertetis operum et ministeriorum discrimen atque delectum. Et cum primis scitote. Consuetudinem vestram, a consuetudine Christi, voluntateque divina remotam. Quando operas quas primum exigit deus, vos toto aevo vix semel praestatis, Quin potius haud usque satagitis operari, id quod maxime dominus poscit. Facitis quidem in coenobiis vestris quae fieri queunt sed non prima, neque alia, neque tanta, qualia atque quanta operamini. Est in vita vestra neglectus et sordida oscitatio. Est in operibus stulticia et coarguenda vanitas. Est in cursu praeposterus ordo. Quantum dei interest ausim statuere. Deum, et vos, et opera vestra aversari. Adeo itidem audeo pronunciare, deum vestro studio saepius offendi, rarius placari. Vos omnem salutem in operibus sitam opinamini. Ego nihil salutis, plurimum damnationis operam vestram habere non dubito. Operibus bonis nihil addimus deo, neque malis detrahimus, Opera nostra proximum aspiciant, in fratres affluant. Haec quo planius exponam, ordine disseram. ¶ Id quod deo placet et obsequitur una fides est, a qua ne quidem caritatem, aut fiduciam, vel spem, vel timorem dei divellam. ¶ Nihil est quod divina maiestatem laedit, quam fallax incredulitas ¶. Nulla re magis oblectatur deus quam fide. ¶ Nobilis est super hoc dicto historia, memoratu digna, atque levis portatu, quam velut munimentum eius: quod propositum est afferre: destinavi, quia prolixas confirmationes iam non vacat coaptare. In Numeris c. 14. Usquequo detrahit mihi populus iste? Quousque non credent mihi in omnibus signis, quae feci coram eis? Feriam igitur eos pestilentia atque consumam, Haec redargutio satis ostendit, deum incredulitate laedi, atque eius gloriam attenuari, quia dicit. Usquequo detrahit mihi populus iste? Proficiscebatur autem ea detractio ex incredulitate, quoniam sequitur. Quousque non credent mihi? Itaque probatur, deum exarcerbari per infidelitatem, Id quod alius prophetarum approbat, dicens. Sicut in exacerbatione in deserto ubi tentaverunt me patres vestri, probaverunt et viderunt opera mea. Proinde sequitur divinam maiestatem offendi infidelitate, Porro incredulitas crebro ac insectanter divinam voluntatem obiurgat et blasphemat. Preterea omnia in malum cedunt. Nam pollutis et infidelibus nihil est purum, sed polluta est illorum mens et conscientia. Quippe pleni sunt Tit, 1,hypocrysis, pleni simulationis, pleni abominationis, pleni reprobatorum operum, dicente Paolo. Deum profitentur se scire, caeterum factis Eodemnegant, cum sint abominabiles et ad omne opus bonum reprobi.

Deu, 28, Moses maledictorum tragoediam movet adversum eos, qui domini vocem non audiunt. Is simul atque expuit maledicta, poenas saevissimas eiaculatur. In summa. Sicut sola fides inservit deo. Ita una infidelitas adversus deum tumet. Fides cibus est vitae, haud deperiens. Increduli Iohan, 6,tas cibatus est mortis, assidue disperdens. Fides opus est, cui omnia Eodem,opera obtemperant quodque suspiciunt caetera. Cuius contemplatione Tit, 1,nihil est non sanctum, non purum, nil non syncerum, sicut Paulus ait. Omnia quidem pura puris. Et alibi, omnia cooperantur in bonum, iis qui vocati sunt santi. Verum haec fides unico verbo inspiratur et ad Ro, 10,servatur, teste Apostolo. Fides ex auditu, auditus per verbum Christi. Cui Deu, 25,non est alienum. Si audieris excelsior eris. Si non audieris maledictus eris. 1, Pet, 1,Qui audit et credit hic vives, qui non audit hic condemnatur. Siqui Iacob, 1,dem renascimur per sermonem dei. Nunc autem, et nativitas, et vita iusti et excellentia, e fide pendent. Igitur a verbo. Contendimus vero omnia revereri fidem tanquam parentem, et omnia illi primas iure voluntateque dare. Ergo verbo dei (quod verbum est fidei, spei, caritatis, fiduciae timorisque) omnia cedent. Id ego per Evangelicos testes probare volo.

Matrimonii contractus ab initio laudatus fuit, is tamen stat, dum eius cursu praepeditur Evangelii annunciatio. Quod dominus testatur de Lu. 14.eo, qui rigatus ad coenam respondit. Uxorem duxi venire non possum. Illi volenti sponsalia persequi, dominus ait, qui vocatus est, dignus non erat. Hac enim responsione (qua et alios incessivit) testatur dominus Dominicam caenulam nupciis alioqui non illaudatis anteponendam. Coenantes capescere cibum, quis inficiabitur? At cibus domini verbum Matth.dei est. Sicut scribitur, non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod edreditur de ore domini. Eam ob caussam Christus sic orat. Sancti Deute. 8fica eos per veritatem tuam, sermo tuus veritas. Sic per sermonem dei Iohan. 17.sanctificantur, et aluntur concaenatores eius coenae ad quam dominus evocavit. At haec ratio minor est, quam a tantis sanctulis coelebibus excipiatur. Quando ipsi non sic contemnunt luxuria, sicuti nuptias execrantur. Proinde missam eam faciamus.

Sepultura parentum verbo dei caedit.

Nunc venio paulatim ad graviora, et hic vos, ridiculi coelibes, annuetis, sepulturam, officium esse haud illudendum. Ioseph namque patrem Gen. 50.suum Iacob sepelivit, ac ad patris sepulturam comites non ignobiles accivit. Verum si hoc vel officium vel opus cum auditione vel annuntiatione verbi divini componas, videbis Christo iudice, fere nullam esse parentum amicorumque sepulturam, adeo ubique verbi evulgationi caedere sepulturam. Apponite aurem Christo, is conspicue docebit vos, eatenus esse magna parvis praeferenda, quatenus debeatis etiam minora relinquere. Lucae. 9.et maioribus incumbere. Ihesus ait ad alterum. Sequere me. Ille autem dixit. Domine, permitte mihi primum abire, et sepelire patrem meum. Dixit autem ei Ihesus. Sine ut mortui sepeliant mortuos suos, tu vero vade et annuncia regnum dei. Quod posset hoc sermone clarius afferri testimonium? quo probari licet, maiestatem divini verbi tantam esse, cui parentum sepultura cedat. Imo videmus relinquendam sepulturam, quae verbi praedicationem impedit. Porro auditionem et praedicationem verbi merito compono, id quod alia paremia infra probabitur. Christus ait. Sine ut mortui sepeliant mortuos suos. Mortuus ille: quem humare discipulus voluit: pater erat discipulus? filius. Tamen vetat illi patrem sepelire, et ad verbi dei predicationem extrudit. Fateamur incredulos, mortuos esse, et eorum sepulturam eis esse negocio, qui quoque incredulitatae obierunt. Neque tamen ideo negabimus nephas esse credulo, si infidelem patrem terrae commendet. Quippe perfecti debemus esse, sicut Matth. 5.in coelis pater, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, qui homines et iumeta salvat. Iubet etiam Moses, ut et fratres fidei et advenas benigne tractemus. Ergo Christus non subduxit discipulum a sepultura patris, sine respectu, at tum ab illusmodi officio traxit cum verbi divini praedicatio impeditur. Id quaeso in cordibus vestris alie reponite. Scio enim et in hac re vos hallucinari, et perperam iudicare homines, condennare tales, quales Christus exigit. Caeterum quam debeatis, ob periciam legis dei capiendam relinquere sepulturas vestras nugales iam didicistis. Nunc venio ad aliud officium haud improbandum.

De salutatione proximorum.

Breviter hic perstrinxisse volo, humanitatem dicentium salutationes et vale, nequaquam exprobandam. Id quod passim in Paulinis Epistolis Lucae. 9.cernere quibitis. At erat quidem alius discipulus, qui dixit. Sequar te domine, sed permitte mihi prius, ut dicam vale iis, qui sunt domi meae. Ait ad illum Ihesus. Nemo qui manu sua admota aratro respecit a tergo, aptus est regno dei. Procul dubio fuerit, eum discipulum missum ut praedicaret verbum dei, quoniam in principio .c.9. Lucae (unde haec huc transposui) scribitur. Misit illos ut praedicarent regnum dei, Tum constat ex facto et verbo proxime cohaerente (scilicet, Tu vade et annuncia regnum dei) eundem discipulum praedicandi Evangelii mandatum subiisse. Sed tamen ob id officii, Christus dicit discipulo (volenti domesticis suis vale dicere) Nemo aptus est regno dei, qui manu aratro, hoc verbo dei, apposita, videt retro, hoc est ad amicos. Hic ego qua vos aqua aspergam, qui operas dedicatis, quas odit dominus? Et tamen mavultis easdem prodigere, quam verbum dei observare. Licita est salutatio, licitaque similiter valedictio, tamen licita, ineptos faciunt, si maioribus detrahunt.

De hospitalitate.

Ad hospitatlitatem venio, hic nihil precibus impetrare conabor, quod vos debetis, scripturis icti, et devincti adseverare. Velle saepius Matt. 25.scripturam ut simus hospitales, E multis unum vobis obtendam, Illud Christi, Hospes fui, et me recepistis hospitio, igitur venite et percipite regnum, aut sic, hospes fui, et non collegistis me, Ideo ibitis in supplicium aeternum. Videte quid vobis hospitalitas offerat. Equidem opinor gladium et oleam, mortem et vitam. Conferre hospitalitatis opus, ad auditionem verbi dei, Tum audite pronunciantem Christum, atque eius sententiam sine murmure comprobate, Erat mulier quaedam Martha nomine, quae illum accepit in domum suam (videnque collegit hospitio?) nota sequentia, Maria autem assidens ad pedes Ihesu, audiebat verbum Luc. xillius, Martha distrahebatur circa frequens ministerium. Maria ociosa didicit verbum domini. Martha Mariam ad hospitalitatem et ministerium vocat, Ihesus autem excusat, dicens. Maria bonam partem elegit quae non auferetur ab ea. Haec sententia Christi, duo non erudit, Primum idem iuris habere discentem dei verbum, quod habet docens, Siquidem hoc non difficile, ex prioribus dictis, huic collatis patebit. Secundo docet haec altercatio duarum sororum haud iniudicata. Maius quiddam esse, discere dei verbum, quam ministrare. Proinde aperite oculos, diiudicate consuetudinem vestram, et opera. Melioribus primum studete, tum minora transigite, si vacat et licet, prudens estote, oleum in lampadis observare.

Pauperum elemosina.

Porro non modo hospitalitas suos oculos in voluntatem verbi divini, veluti reginam, subrigit, sed etiam ipse succursus miserorum. Nam Iohannis. 12.cum Iudas obstrepuisset Christo, perferenti effussionem unguenti, ac attexuisset, potuisset unguentum illud venire, et dari pauperibus. Respondit Christus. Pauperes semper habetis, me autem non semper habetis.

Parentibus filii non debent obedire. Subducentibusaverbodei.

Incredibiliora iis duo ponamus. Adeo antecellere nominibus multis annunciationem et auditionem divini verbi, quia omnia externa relinquenda non ambigo, quibus vincitur aut impeditur dei sermo, quia Christus ait. Nolite arbitrari quia venerim mittere pacem, sed gladium. Veni enim Matthaei.10.Separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem etc. Hoc de iis dicit, qui docent aut discunt dei verbum, id quod contextus Evangelicus, et latens illa voluntas copiose convincit. Huic Mosen addamus, dicentem. Qui dixit patri suo, et matri suae nescio vos. Et fra Deutero: 33.tribus suis, ignoro illos, et nescierunt filios suos. Hi custodierunt eloquium tuum, et pactuum tuum. Evolvite post haec unam aut altera paginam dispeream, si non offendetis Christum id matri suae, quamquam omnium Matthaei. 12.sanctissimae, fecisse. Dixerat enim quidem. Ecce mater tua, et fratres tui foris stant quaerentes te, Cui respondens Ihesus, ait. Quae est mater mea? Et qui sunt fratres mei? Quo distant, quae est mater mea. Non novi matrem meam? Equidem non cerno discrimen horum sermonum. Qui sunt fratres mei, Fratres ignoro vos, Nisi quod ille festivior et acrior est sermo, ut pute sale conditior, hic vero simplicior et agrestior. Spectare illud omissi Christi in templo quid responderit, parentibus dolentiae Lucae, 2,plenis. Quid est, ait filius parentibus, quod me dolentes querebatis? Nesciebatis, quia in his quae patris mei sunt oportet me esse. Audivit autem doctores Exo, 20,et interrogavit super scripturae sentenciis, pocior ergo est operatio verbi dei, qualibet alia re, Nam quamquam alioqui praeceptum habeamus super diligendis parentibus et habeat secum suam promissionem. Attamen Eph. 6.nihil verius fuit Christus, sanctissimae virgini matri suae dicere. Quid me quaerittis, nescitis quia in his oportet me esse, quae sunt patris mei? Item quae est mater mea.

Nunc vos Moniales utcumque convenio, et per viscera Ihesu Christi obtestor, ut idem dicatis muscosis vestris prepositis, et Monachis, qui per suas tradiciunculas a verbo dei vos faciunt alienas. Dicite intrepide Quis est meus pater? Quid est quod me quaeris? Nescis quia in his quae dei sunt oportet me esse? Absque periculo Christi factum imitari potestis. Addite potestati vestrae laudabilem istam voluntatem. Optate muccos et ronchos et plagas magis tolerare, quam a lectione, ab auditione, a praedicatione submoveri. Baptizationem similiter caedere praedicationi, 1. Corinth. 1.videtur Paulus astruere, dicens. Non misit me Christus ut baptizarem sed ut Evangelizarem. Paulus erat vas electionis, quod nomen Christi coram regibus et vulgo protabat. Neque alia te poterat gloriam Christi, plus illustrare, quam verbo. Eo piscabatur homines, Eo genuit sanctos in Christo. Eo baptizavit intrinsecum et invisibilem spiritum. Eo corda auditorum inflammavit. Eiusque verbi publicationem externae illi baptizationi adeo proposuit, ut nihil cunctaretur testari, se missum ut predicet, non ut baptizet, Praestat itaque verbi praedicatio baptismo, atque insigniter praestat et modis certe multis antecellit. Id quod ratione, ducta e Christi Iohan. 3.dicto: probari potest. Nam Christus ait. Qui non credit iam iudicatus Mar. ult.est. Item. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Qui vero non crediderit condemnabitur. Summa credentium fides existit, et melior est fides baptismo. Propterea dominus ait. Qui non credit condemnabitur. Haec cauda satis ostendit quod sit baptismo precellentior fides, intantum quod Baptismus sine fide nullus est, neque plusculum sanctimoniae baptisatio incredulis demersis aqua confert, quod potest immersio mergulorum eis conferre. Fortasse foret utilior ablutio balnei, quod baptisatio, quia haec non extergat sordes, illa vero corporis immundiciam eluat, et corpus expoliat.

Nunc si nihil valet baptismus sine fide. Inferam baptizationem nihil proverb. 2.valere sine verbo, quia fides per verbum Christi infunditur, atque per verbum conservatur, sicut scriptum est. Servans semitas iustitiae, et vias sanctorum custodiens. Proinde possessionem meam tuam esse opinor. Quia omnia externa locum dant verbo. Ideoque si cursum et operam verbi praepediunt, arcenda sunt ipsa, quae possunt utcunque impedire verbum. Consistent nupciae, stabit hospitalis pietas. Tenebit gradum sepultura. Retrahet pedem succursio miserorum. Tardabit filiorum (ergo charos pa rentes) obsecutio. In summa, nihil est, quod non defigat oculos in voluntatem et imperium verbi. Hoc iudicium quantulumcunque extet, vobis commendo, atque sic commendo ne temere quempiam execremini, quasi parum religiosum, qui non in minoribus vestris furit aut perpetuo in minimis veluti in syreneis scopulis insenescit. Alienos autem iudicatis iniquissime, quia non secundum legem dei, sed secundum faciem humani pectoris decernitis. O miserae vos puellae, o perditae nymphae, o insensata aetas. Quoniam decimatis mentam, rutam. et cyminum, et reliquas minutias, maiora vero legis negligitis. Vos iudicat vox Christi. liberos autem in Christo iudicat stultum et demens cordis somnium. Hoc ut est edentulum, sic non mordet. Illud ut est divinum, ita solo iudicatu interficit, quia spiritu oris necat.

Pro coronide vobis hanc rem haud audebam caelare. Neque murmura sive preculas vestras, neque sacrificia vestra deum magnificare. Esai. 1.Immo quas vocatis orationes. Esaias abiicit et proscribit, nisi eas mundicia cordis ante eat, dicens. Cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam. hucusque, caetera infra persequar. Nunc vestras aures alioqui lapideas obstruitis? Si non audietis, audient lapides, et fateuntur, domino deo, extentas ad orationem manus nequaquam placituras, nisi primum corda laveritis fide, atque cordis mundiciem fueritis assecuti. Videte hoc ipsum dehormentamentum. Cum multiplicaveritis orationem non exaudiam. Putatis Esaiam orationes vestrarum absimiles notavisse? Iudaei erant titulo ac in speciem fideles. Quales sint omnes simulati et ficticii Christiani. Quales vos esse, possum non frivole pronunciare Porro si preces multiplicatas deus avertitur. Cur totas dies notesque insumitis oratio- num multiplicationem? Atque sic aetatem proteritis, tanquam sit precum multiplicatio salutis summa. Proinde vos non nihil audere neutiquam ignoramus. Audetis inquam nos (qui illiusmodi precationes ridemus et deprecamur) damnationi adiudicare. Indidem procax scripturae interpraetatio erepsit, qua pertinaciter vestra defenditis, et Esaiam proculcatis. Quocienscunque orationem multiplicaveritis non audiet dominus hoc Esaias, hoc Christus docet. Propterea dicit Christus. Cum oraveritis nolite esse multiloqui, sicut Ethnici. Matthaei. 6. Ethnicorum est absque intellectu 1. Corin. 14 multa offundere. Christianorum vero non modo spiritu, sed mente nedum lingua et sibilo, sed corde et intellectu precari. Atque per breviter, magis vult quinque verba Paulus intelligendo orare, quam decem milia versuum. Vos autem ne conamini quidem superiores esse intellectu, sed numero solo et vana multitudine precacionum. Iam videtis exercitum orationum invisum deo. Nunc dabitis coacti officia vestra res esse perditas. Modo intelligitis vos tanto magis offendere deum, quanto orationes multiplicatis. Supra haec notatis oratione vestra multiplicata divinum verbum impediri, refrigerari charitatis ardorem, fidei flammas restingui.

De sacrificiis.

Neque est ut sacrificiorum genera, copiamque nobis obtendatis. Nempe sacrificiis, scientiam dei anteponit Oseae, dicens. Scientiam dei plus Oseae. 6.volui quam holocausta. Christus autem exigit maiora primum. Oportet inquit, Matth. 23.maiora legis primum facere, iuditium, misericordiam, et fidem. Ergo relinquere debetis minora, si maioribus sunt impedimento. At nihil minus facitis, quam quod Christi doctrinam accipiatis. Piaculum grande censetis admitti, siquis lampadum concinnator, restinctos lychnos sinat fumigare donec audit dei sermonem. Altaria vestra amicitis variis, in cultu externorum anxie laboratis, atque ad illam superstitionem vehimini in curribus Pharaonis, in equis et mulis, intellectu carentibus. hoc est seniorum vestrorum traditionibus. Qui tales fuligines offundunt. Qui stultas et aniles vitae formas praescribunt. Qui per elementa mundi, et stolidam Iohan. 6.philosophiam vos depredantur, Qui a mandato et verbis vitae aeternae Eodem.vos diripiunt, et vehunt in lacum mendaciorum atque somniorum. Quia a verbis (quae sunt spiritus et vita) vos amoliuntur. Tum ventis suis circumcirca agunt, et funibus implicant.

Oseae. 4.Captivos vos ducunt praelati vestri. Ideo sanguis sanguinem tangit, Esai. 5. Esaias dicit. Captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam. In captivitate agitis: non in libertate, quia scientiam non habetis. Captivos vos tenet vanitas, et superstitio, nondum estis Christis. Quoniam ii qui Christi sunt, liberi sunt ab omni onere. Iuxta illud non possunt filii sponsi lugere, quia diu sponsus fuerit cum eis. Veritas liberos reddit, hominum Iohan. 8.traditio captivat. Discipuli Christi non sunt captivi, sed liberi. Servi ceremoniarum captivi sunt, sed non discipuli Christi, dicente Christo. Si Eodem.manseritis in sermone meo, vere discipuli mei estis, et cognoscetis veritatem, et veritas vos liberos reddet. Ergo non sunt discipuli Christi, qui non manent in sermone dei, Deinde veritatem minime cognoscunt, qui dei sermonem egrediuntur, mendacia vero et somnia, atque visiones cordis perspicatius intuentur. Ideo iis saeva contingit captivitas, perpetuaque conscientiae turbatio et tempestas, quod in sermone Christi non perstant. Ab his bonis ad illa mala rapiunt constitutiones patrum et somniorum Titum. 1.vestrorum. Haec debeo vobis acriter dicere, ut despectis et propulsisi hominum decretis, in fidelem sermonem et sanam doctrinam queatis venire. Pauli sermo sic habet. Redarguito illos saeveriter, ut sani sint in fide, non attendentes Iudaicis fabulis, et preceptis hominum, aversantium veritatem. Liquido docet Paulus hominum precepta veritatem aversari. Quippe ait. Ut non attendant mandata hominum, aversantium veritatem, proinde homines suis mandatis aversantur veritatem. Quod est omnium ferme prophetarum ore detritum. Christus quoque suadet discipulis, cavendum esse a fermento pharisaeorum Matth. 16Frustra deum colunt, qui per doctrinas et mandata hominum colunt. Matth. 15.Itaque oleum et operam vestram vos perdisse condiscite. Quociescunque deum colitis, iuxta traditionum formulas. Deinde sacrificia fermen Levit. 2. Et 6.tata offeritis contra Mosen et Christum. Tum observatis hominum praecepta (velut pestem) vitanda. Postremo fidem amisistis verbum dei dehonorastis, nihil salutis consequentes, damnationis multum feretis.

Coenobia vestra non sunt in veritate fundata, sed extructa hominum inventione, restat ergo fieri non posse, ut officium gratum deo praestetis, si coelibes manetis in captivitate. Hisce constare arbitror, quam nihil momenti Monachorum coelibatus contineat, quam ad nullam frugem perducat coelibes, quam stertet in mendaciis et hominum praeceptis, quam longe alia deus requirat, quibus coli se permittit, quam sint deo odiosa precum murmura, multiplicatae orationes, sacrificia e fermento pharisaeorum condita, quam expediat evestigio captivos liberari, ut factos Christi discipulos laetemur.

Nun venio ad ius et pietatem, quam debemus invicem alter alteri tribuere. De rebus illis sine quibus contingit vita repromissa, sic nos Paulus in obsequium aliorum propendere vult, ut nemo se spectet, sed quisque oculos in commoda aliorum habeat defixos. Res autem illae sunt esca, cibus, cirumcisio, praepucium, sacrificia et in summa, omnis cerimonia in quibus non est regnum dei. Non enim est regnum dei cibus et Rho. 14.potus, sed iustitia, et pax, et gaudium in spiritu sancto. De his, quae licent, 1. Corint. 10.sic statuit Paulus. Nemo quod suum est quaerat, sed quisque quod est alterius, quod non sic accipio. Quod quisque debeat fortunam aliorum quaerere, aut opes compilare. Quemadmodum Rhomanus Pontifex 1. Corint. 10.facto interpretatur. At is est sensus. Estote tales, ut nullum praebeatits offendiculum, neque Iudaeis, neque Graecis, neque Ecclesiae dei, quemadmodum ego per omnia omnibus placeo, non quaerens meam ipsius utilitatem, sed multorum, ut salvi fiant. Sic fit Paulus omnibus omnia 1. Corinth. 9.ut omnino aliquos servet. Tulimus nos hactenus Monachorum imbecillitatem, temperavimus nobis cibis, multiplicavimus poculas, ieiunavimus, cecinimus, luximus, atque assidue praedicamus iuxta externa neminem iudicari debere, sensimus acerbitatem votorum, atque aequalia pene tormenta sensimus, quanta senciunt circumsisi, nemo tamen illorum nostro cruciatu fit melior, nemo se demittit, aut (si mavis) libertatem Christi subit. Sustinuimus multa iam secula illorum iudaicas fabulas, ethnicorum habitum et formam, quam ipsi gerunt, nemo desciscit a iugo captivitatis, nemo pondus excutit. Ideo tandem relinquendos puto, ne nostram libertatem exedat illorum spontaneus carcer. Tamen non illibenter stultitiam eorum tolleramus, ac in eorum formam transformamur, ut ipsi denique induantur homine novo, creato in iustitia et veritate, Sic quaerimus quae sunt illorum, atque debemus, quia nemo sui iuris est, sed unisquique ad ius fratris pertinet. Adeo ne debemus nobis ipsis placere, sed unisquisque nostrum proximo placeat in bonum ad aedeficationem. Rho. 15.Omnes sumus unum corpus, multa membra, habens. Proinde pulso 1. Corint. 12dissidio debemus invicem alii pro aliis sollicitudinem membrorum ge Eodem.rere. Si unus patitur, simul patientur omnes. Si unus glorificatur, glorificabuntur omnes caeteri. Itaque debemus flere cum flentibus et gaude Rho. 12.re cum gaudentibus.

Nullum est praesentius insigne ac testimonium discipulorum Christi, Iohan. 13.quam est dilectio, dicente Christo. In hoc cognoscent quod discipuli mei estis si mutuam charitatem habueritis. Porro sicut fide conglutinamur Christo, sic charitate proximo. Charitatis obsequia redundant ex glutino, a quo Rho. 15.Christo coalescimus. Teste Paulo. Neque Christus placuit sibiipsi, sed ps. 68.quemadmodum scriptum opprobria opprobrantium tibi ceciderunt in Iohan. me. Christi voluntas et natura ad id venit ut ministraret suis. Nos autem quotquot sumus baptizati, Christi naturam induimus, et Christi spiritu acti non possumus non imitari magistrum, si sumus Christiani. Contra hoc baptisma, Contra oleam cui sumus per baptismum insiti. Contra iusiurandum quod Christo praestitimus caenobia nostra fortiter pugnant Quando nulli vestrorum liceat, (nisi velit humanum votum perfringere relictis vestris statutis et regulis) subvenire proximo. Hoc unum est quod ostendit abominationem monasteriorum. Iactatis vos esse Christi discipulos, iactatis vos propius nobis accedere Christo, et id quod maxime praecipit, maxime posthabetis. Nempe proximorum curam, Christus non modo doctrinam, sed etiam exemplum dedit, ut ministraremus, ut succurremus proximo, ut eum edificaremus. Iusserunt Esai. 1.idem prophetae, post Mosen unum afferam et alterum Esaiam. 1. Ezechiel Ezechi. 18.18. dicentes. Subvenite oppresso defendite viduam etc. Christus ait. Misericordiam magis volo, quam sacrificium. Item, quod minimo non fecistis, Matthae. 25mihi quasi indigo reputabo non esse factum. Vos manet aeternus ignis, si proximum nudum, egenum, peregrinantem non iuvatis? aut si ius amicitiae, quod proximo debetis transvolatis, sacrificiis studentes. Nunc autem cum monasteria aut potius vota vestra ius et amiciciam proximis debitam rumpunt, aboleri et comminui, atque in pulverem vento dispergenda redigi debent.

Animadvertendum est illud. Cum offers munus tuum et recordatus Matth. 5fueris quod frater tuus habet aliquid adversum te, relinque munus tuum et vade et reconciliari fratri tuo. Nam haec Christi doctrinam simul vestram stupiditatem convellit, et ad amorem proximi trahit, egregie statuens, quia sacrificia sunt postergenda, atque differenda, donec fratri, soluerimus amicitiae ius.

Addamus illud .1. Timo. 5. Si qua suis et maxime familiaribus non providet fidem abnegavit, et est indifeli deterior. Is qui hoc dicit. Si non providet familiaribus, abnegavit fidem, super c.3. inquit. Qui bene ministraverint multam libertatem in fide acquirunt, quae est in Christo Ihesu. Quo non obscure docet Paulus libertatem Christianorum, quae est per fidem, impense augescere per ministerium in liberos et familias collatum. Proinde omnes dei ministros ex dispensatione domus suae metitur. Itaque fructuosum et salubre ministerium est, quod proximis impedimus, atque anteponendum universis sacrificiis, quibus fidei libertas non augescit, sed interim tumescit, nonnunquem prorsus vel evolvat vel restinguitur.

Ergo mulieres tandem oculos in lucernam pedum vestrorum sustollite , curam saxei templi, commutate in optabiliorem pro lapideis fanis templa viva curantes. Quandoquidem graviora legis negligitis excolentes culicem, deglucientes camelum. Dum templa marmorea expolitis, auro, argento, purpura, caereis, candelis, item molli concentione infarcitis, praeteritis iuditium, neglitis misericordiam, et fidem deperditis, Primum oportet vivis templis non deesse vos, Adfueritis autem si liberos procreabitis, si verbo fidei primam infantiam formabitis domi, Si domesticam curam geretis. Si et bona et mala, si dulcia, si amara mundi, tuleritis animo aequo. Si crucem Christi portabitis. Sunt qui peregrinantur necessitate, hospitandi, Sunt qui affliguntur, consolandi, Sunt multa miserorum genera, quorum curam minoris facitis cura delubri lignei aut petricosi, Profecto negligitis maiora, quia vos solicitudo possidet minorum.

Deinceps quanta mala neglectus meliorum, propaget, noluit tacere Paulus, dicens. Ociosae discunt circumire domus, At neque ociantur, sed garriunt, que tacenda essent. Ab illis enim monialibus, quot fraudes fidei, Levi. 20 quot portenta, quot fascinationes eruperint, nunc dicere nequeo, Inde somniorum anxia observatio. Augurumque et ariolorum supersticio non nihil virium assumpsit. Ab illis itidem apologationes, fabulae, omne denique dicacitatis semen obortum, non in utilitatem, sed perni- ciem et sermonis et vitae. Quid autem debuit ocium aliud proferre? non colus earum quae nent, non cultus aedis, non varia sacrificia, sed omnia eiusmodi mala, omnes tales rei publicae pestes sola domestica administratio, diligenter dispensata, impediret et contereret. Quae, tanto precellit religionem Monialium pondere, quanto aurum, argento precellentius est. Non sinat Episcopus (hoc est euiusque congregationis sacerdos qui prae est, quem parrochum appellant) iuniores annis sexaginta vel professionem aut vota perficere viduitatis aut virginitatis, sed promissiones, si quas iuramento seu voto tectas emiserunt, irritet, ad matrimonia suadens.

Inter ista mala similiter positi sunt monachi, de quibus et nunc tractabitur. Cum primis certum esse opinor. Coelibes esse permultos, castos autem Coelibes. paucissimos, Deinde in matrimonio quempiam caste vivere, qui caelebs non est. Caelebs enim est qui non est maritus. Coelibatus, non matrimonium. i. Corin. 7. De coelibe sic scripsit Paulus. Qui coelebs est curat ea, quae sunt domini, quomodo placiturus sit domino. At is qui duxit uxorem, sollicitus est de his, quae sunt mundi, quomodo placiturus sit uxori. Sermo iste duo nos docet, prius est, Coelibatum, et ductum uxoris opponi, posterius est. Ministros Christi haudquaquam avocandos esse, a coelibatu. Data ratione, quod copulatus uxori, curat, quemadmodum uxori placeat, non deo. Contra coelebs, ad alia, quae domini sunt spectat. Videto queso curarum utriusque distantiam. Coelebs domini, Maritus mundi res curat. Nunc autem inficiari nemo potest, ministros oportere super rebus dominorum suorum esse sollicitos. Sic enim et Paulus et Petrus Ad Col. 4 servis mandant, ut oculos ex animo habeant intentos in commoda domino i. Petri. 2 rum suorum. At quis diffitebitur Sacerdotes et Monachos, ministros esse domini? Ergo ut curare divinas res debent. Sic incumbere Coelibatui. Quando coelebs fuerit, qui curat quae domini sunt. Preterea Paulus 1. Corin. 7. de sexu altero paucis attingens. subiicit. Divisa sunt haec duo, Mulier et Virgo. Innupta cogitat quae sunt domini, ut sit sancta cum corpore tum spiritu. Contra. Nupta curat quae sunt mundi scilicet, quomodo placitura sit viro. Sic videmus mulieri virginem opponi. Sicut coelibem marito, Et idem virgini insidere animo, quod coelibi, Utroque rem curante domini. Curat autem innupta ut sit et corpore et spiritu sancta. Idem conabitur Coelebs, ut sit sancto corpore et spiritu sancto. Nempe sic curat quae domini sunt, quae non curat maritus. Nequaquam igitur ministros dei ad matrimonia cohortabimur.

Solutio eorum quae sunt nunc allata.

Aliud esse puto vitationem matrimonii, aliud doctrinam vitationis Quemadmodum diversa sunt Coelibatus, aut si vivas coelebs. Et preceptio Coelibatus vel ut agas coelibem. Potest aliquis esse coelebs suapte vo Matth. 19. luntate nulla suasione et iussu legis. Exemplum Christus dicit. Sunt Eunuchi natura, sic nati. Sunt Eunuchi ab hominibus Eunuchi facti. Sunt Eunuchi, qui seipsos castraverunt, propter regnum coelorum. Qui potest capere capiat. Igitur non expedit contrahere matrimonium, inquiunt discipuli, Respondet, Christus. Non omnes sunt capaces verbi illius, qui potest capere, capiat. Christus sinit enuchos esse, sed non iubet, ut sint. Permittit absque coniugio manere eum, qui potest: at paucos asseverat capere posse. Neque vetat cuiquam matrimonii nexum.

Sic Paulus non prohibet, ne sint coelibes, ne sint virgines de qui i. Corin. 7.bus ait. Dico autem inconiugatis et viduis, bonum est eis, si permanserint, ut ego, quia bonum est eis sic esse, propter necessitatem praesentem. Quia non carent vinculis et involucris matrimonia, neque sua cruce et afflictione. Atque palam est virgines nuptas afflictionem in carne passuras. quando eveniat illis multiplex dolor. Sic commendat Paulus magnopere Eodem. virginitatis tranquillitatem, et studium et curam erga deum. Eam ob causam vellet omnes homines esse, ut fuit ipse, non quia fuerit sine uxore, sed quia erat tanquam non habens. Sed non tacet, id ex dono dei contingere. Ut Sapiens unus ait. Scio quot nemo potest esse continens, nisi tu Sapien. 8.dederis. Unusquisque enim proprium donum habet, unus sic, alius autem sic, Ideo qualis ipse mansit, sic mallet manere omnes, qui idem munus castimoniae diuturno temporis cursu cognoverunt, Id enim muneris necessum est prius congnoscant sibi coaluisse: qui abstinent a thalamo. Sic non prohibet ne sint coelibes et virgines.

At ubi ad doctrinam venitur, eo quid sit docendum, idem Christi preco, fortiter dicit, omnia tela imposturae et captionis ostendes, tum perfidae, perplexorum laqueorum ac perditionis pericula indicans. Commonefaciendo, quam sint fugiendi, adversantes sacrae doctrinae et fidelibus sermonibus Christi. Eius haec sunt verba. Si quis diversam sequitur doctrinam, et non accedit sanis sermonibus domini nostri Ihesu Christi etc. Et infra, Seiungere ab iis qui eiusmodi sunt. Et paulo inferius. Appetentes quidem pecuniam aberraverunt a fide etc

Constantissimus crucis Christi praedicator, iubet Timotheo, ut se subducat ab iis, que non accedunt sermonibus Christi qui diversam i. Timot. 5. doctrinam sequuntur. Verum id quod illi praecepit, id idem, omnibus Timothei similibus, iussit ut se ab iis subtrahant, qui diversam doctrinam sequuntur, aut sanis sermonibus Christi reluctantur. Paulus superius aliquot formas educandae vitae Christiano, tradebat, inter quas, i. Timo .3.et hoc offenditur. Oportet Episcopum unius uxoris maritum esse, qui domui suae bene praessit, qui liberos habeat in subiectione, cum omni reverentia. Cum ad doctrinam et regulam ventum esset ab Apostolo docetur, quemadmodum agere debeant dicens. Oportet Episcopum esse unius uxoris maritum, atque sic docetur, ut is, qui aliam doctrinam sequitur, et non huic accedit sermoni, repellatur a consuetudine i. Timo. 6. Christianorum, Se iungere inquit, et infra, Tu vero homo dei ista fuge.

i. Timo. 3. Deinde de Diaconis, hoc est ministris, agens, ait, Oportet ministros esse itidem compositos. Uxores similiter modestas habentes non calumniosas sed sobrias, fidas in omnibus. Porro si quis audacter negat haec ad Diaconorum uxores attinere, ille actutum convincitur sermone insequenti, scilicet. Diaconi sint unius uxoris mariti, qui liberis recte praesint et propriis familiis. Haec scribo ut noscas, quomodo oporteat te versari in domo dei. Itaque sermo Pauli conversationem clericorum in domo dei versantium informat. Nunc autem dum non alios ministros norit Paulus in Ecclesia dei, quam Episcopos et Diaconos, atque sic clanculum asseveranter doceat. Omnes in domo dei clericos, aut Episcoporum, aut Diaconorum functiones peragere. Consequitur quod omnes Presbyteri sunt Episcopi, caeteri autem Diaconi. Sic Parrochi sunt EpiscopiEpiscopi, et si qui alii sunt presbyteri, illi veri sunt Episcopi. Raeliqui Leviti. 8.vero ministri sunt Diaconi. Quemadmodum vetus lex Pontifices ha Nume. 4.buit Aaronem eiusque filios. Levitas et ministros caeteros.

Omnes etiam illi in tabernaculo versati, uxores, quisque suam, habuerunt, Id quod erat lege cautum. Siquidem lex ait, Virginem ducat uxorem, Levi 21viduam autem et repudiatam et sordidam, atque meretricem non accipiat, sed puellam de populo, ne commisceat stirpem generis sui, vulgo gentis, Ezechiel 44 quia ego dominus qui sanctifico eum. Hanc legis sententiam repetiit Ezechiel. ne quis antiquatam opinaretur, cuius verba insequuntur. Et viduam et repudiatam non accipiant uxores, sed virgines de semine domus Israhel. Sed et viduam quae fuerit vidua a sacerdote, accipiant.

Hoc contra Rhomanos Pontifices De Pontificibus et sacerdotibus, Episcopis, item de reliquis ministris et levitis, hoc est, Diaconis ait, Uxores accipiant sibi. Certe posteaquam nonnullas interdixit, ad caeteras traxit astrictius. Hic te Petri meminisse volo, dignitatem sacerdotalem universis Christianis tribuentis. 1. c. 2. Nam quotquot vivo lapidi: qui Christus est: super aedificantur, illi vivi lapides efficiuntur, et sacerdotes, ad offerendum hostias spirituales. Ideoque ab illa legis imperio sumus liberati, ius habentes, ducendi uxores viduas etc. Superioribus ex dictis videre quimus, quam omnia consonant et vetera et nova, quam una mente, unaque voce, conclamant, et lex. Evangelium et Paulus. Presbyteri, uxores ducite. Nusquam enim Christus sacerdotes a matrimoniis seiunxit. Obtendat mihi quis illud. Qui potest capere capiat. Ego illi sic rursus obtendam hoc. Fortasse tu capis castitatem, at ipse intra annum sexagesimum volo te periculum persensae castitatis et divini muneris facere, et interea a coelibatu abstinere. Fieri enim potest ut hodie castus existas. Aut unum et alterum annum caste percurras. Deinde lasciviendo contra Christum intemperanter vivas.

Notum est porro quomodo veteribus nova concordant, iubentia Sacerdotibus uxores ducere. Haec est autem sana doctrina, fidei verbum, a quo Pontifices Rhomani pecuniae appetentia caecutientes desciverint, aberrantes a fide. Pontifices docent. Non esse a ministris dei ducendas uxores. At non tacet Christus. Non omnes capiunt hoc verbum Et contraclamat Paulus, dicendo. Sint unius uxores mariti. Obsistit pontifi cibus Lex inquiens, Ducant, accipiantque sibi uxores de suo genere. Genus autem illud perfidia Rhomanorum Pontificum deperiit, quod dominus coegit. Nunc et audiant maledicta, execrationes, quas Paulus adversus pontificum studia eiaculatur. Qui dicit. In posterioribus temporibus desciscent quidem i. Timot. 4. a fide. attendentes spiritibus impositoribus, ac doctrinis daemoniorum, per simulationem falsiloquiorum, cauterio notatam habentium conscientiam, prohibentium contrahere matrimonium. Vide mi Bachi , quantam tragoediam movet pontificibus Rhomanis Paulus. Qui dixit. Seniorem ne sevius obiurges i. Timo. v. sed adhortare ut patrem. Is maledictorum imbrem in homines, (colluvie pessima dignissimos) effundit, omnem stomachi sentinam evomens. Nunc quia Rhomani pontifices non sunt seniores, sed saeviores Antichristi liceret mihi cruda stomachi, cum periculorum mole, tum animarum iactura Tit. 1. concitato, adversum pontificias decretales spuere. Quando Paulus ait. Redarguite illos severiter. Animadverte tu quibus malis adoritur malos. In posterioribus temporibus quidam desciscent a fide. nota acerbissimam obiurgationem, et eam notam, quam quisque Christianus cavebit, dicit enim Aberraverunt a fide. A fide et veritate, in infidelitatem et falsitatem collapsi. ergo sic in haeresim ceciderunt pontifices Rhomani, qui vetuerunt matrimonia. Sed considerandum est quibus doctoribus attendant? spiritibus impostoribus. Defixerunt enim mentem et oculos in spiritibus deceptores. At quorum doctrina fuit? Fuit daemoniorum, et eorum, qui pietatem, qui religionem, qui omnis boni praetextum simulant, intrinsecus autem nihil sunt minus quam pii, religiosi, boni, nihil magis quam avarissima daemonia, perversores religionis, falsiloqui, mendaces, ventres gulosi. Haec ego non dico contra seniores Episcopos et Pontifices, sed adversum saeviores lupos, et vastatores montium Israhel , in quibus oves Christi pascuntur. Duriora sunt haec et non bene apta naribus pontificum odoramenta? Recantent decretales contra matrimonia editas, atque resipiscant, et aliam cantilenam ego ipse cantabo. Tantisper decretales cauterio notatas reformidabo, convellam, disperdam, donec incircumcisa et haeretica Pontificum mens oculluerit. Nolo quispiam ad vota coelibatus minor annis sexaginta permittatur. Volo reiiciant Episcopi minores vota profundentes. Quoniam in illorum est sita viribus irritatio votorum et coelibatus. Accedite sanis hortationibus Pauli et iuniores annis sexaginta repellite. Aut fatemini, nihil vos minus esse, quam Episcopos. Quod si cunctamini, noscitote professionem coelibatus intra annum sexagesimum minime consumari.

Ad id vos. Pontifices (vos inquam) vestris consiliis facile rapiunt. Quin etiam repugnantes implicabo. Siquidem Alexander quartus, Pontifex Rhomanus manifeste decrevit, minorem annis .14. non teneri, voto et promissione religionis cui sese addixit. Verba illius Alexandri e capite. Non solum, de regularibus et transeuntibus ad religionem lib. vi. sumpta sic habent. Inhibemus vobis de fratrum nostrorum consilio sub excommunicationis paena, ne ante annum probationis elapsum (qui est maxime in subsidium humanae fragilitatis institutus) quempiam ad professionem vestri ordinis aut ad renunctiationem in saeculo faciendam recipere praesumatis. Quod si contra nostram prohibitionem quempiam recipere praesumpseritis, decernimus eum qui taliter receptus fuit, nullatenus esse vestro ordini alligatum. Haec sunt illius pontificis verba. Qui interserit et hoc. Maior tamen quatuordecim annis existens. Sic vota religionis ante .14. annum facta confringit Alexander quartus. Idem facit Innocentius quartus , quos Bonifacius octavus eos insequitur, si quis glossam perspexerit in verbo aetatis.

Addo quod scribitur professionem infra annum discretionis factam esse nullam et pontifices permittere et masculis et faeminis ius abiiciendae religionis ante annum et usum liberi arbitrii promissae sic loquor ut cum eis ineptiam. Nempe Alexander tertius in cap. Significatum, De regularibus et transeuntibus ad religionem in antiquis, mandat, Episcopo Belvacensi, ut eum, qui votum religionis infra annum .14. fecerat, licet etiam a parentibus idem oblatum, denunciet obsolutum. Clemens tertius de filia minore annis quatrodecim statuit, ut videre licet in c. Cum virum: cum simus. , c.xv, q. i. illud, et in aliis locis, quae nunc adsumpsi ideo coaptavi, ut pontifices suis propriis funibus caperem. Ergo cura pontifices nudos et inermes omni scripturae monimento destitutos tamen ausos cernimus pronunciare. Vota religionis infra annum .14. pro masculo, et .12. pro foemella facta, esse nulla. Quid ego audebo adiutus scriptura? Et ratione fortiori? Annus decimus quartus, tam infirmae aetatis est tempus, ut eo, perpauci senciant vicia, in quae maxime inclinantur, hoc conspicuum et concessum opinor, tumque aculeos Adami veteris vix effloruisse concedetis.

Queso igitur, Qui aetatem illam, probationis tempus, Pontifices asseveratis? Quo nec vim, nec copiam, nec incendium sentimus concu i. Timoth. piscentiae? Ideo quid stultius vestro invento? Et quid potuit statui protervius? Debebatis vos, qui primas occupatis (fastigia honoris ostentantes) ante omnia quaesiisse probationis annum, quem dat scriptura. Leviti. ulti. Is est annus sexagesimus, iuxta Pauli sententiam. At secundum Mosen et masculus et foemina eodem annorum numero censentur. Intra eum periculi et experientiae annum sexagesimum. Quo quisque periculum facit castrationis suae, et muneris continentiae sibi a deo gratis donatae. Omnia coelibatus et virginitatis vota, ab annis saxaginta facta pronuncio imperfecta, et extremam manum necdum consecuta. Atque esse tantula, quod ii qui voverunt, possunt, sive sint Monachi sive Monachae sive vestales virgines, sive presbyteri, possunt inquam, stimulis concupiscentiae acti, monasteria et vota relinquere, atque sese iure divino permittente. preter perpetuum periculum, matrimoniis iungere. Hoc permittunt Pontifices minoribus annis .14. dum adhuc concupiscentiae stimuli iacent et dormitant. Quae ratio? Quae scripturae authoritas arcebit me similia dicturum, de eo tempore, quod probationi datur a scriptura? Et in quo carnis illecebra se prodit et unum quamlibet ea in parte acriter adgreditur, ubi est homo mollior, et concupiscentia robustior.

Non video, deum testor, inconveniens, nisi quis posset inficiari Annum sexagesimum, tempus esse, quo per moras debeamus continentiae i. Timo. 5.perseverantiam explorare. Nemo porro id poterit nisi qui potest Paulum conculcare, dicentem. Cum coeperint lascivire contra Christum. Quid est lascivere? Et de quibus hoc dictum est? Vide praecedentia, et videbis, hoc dictum esse de viduis minoribus sexaginta annis. Quod intra annum 60. lasciviant et titillantur. Idcirco et masculum et foeminam, minores annis 60 a voto et professione viduitatis et coelibatus: per aetatem imbe Error. cillem: divinum ius repellit. Nunc addo, per errorem, et moniales, monachos et sacerdotes coelibatum promisisse. Fateor poenitendus error fuerit tamen eluendus poenitudine. Sicut alii plures errores Levi. 4. Atque etiam licebit tum inhaerere melioribus. At coniugia haud paulo sunt meliora, concupiscenciae incendiis. Modo permittatis, interim, optima me contulisse pessimis. Quando ipse Paulus ait. At melius est matrimonium con i Corinth. 7 trahere, quam uri. Uri est incendium et flammam concupiscenciae tolerare. Trahit autem invitos eius vis, et suam eis notam inurit quamlibet obsistant. Nam ut solo contactu candens tudicula, signum imprimit, Ita flagrans caro uno attritu damnum infert, ac malum quiddam elicit, quod dominus abhorret.

Non vitupero virginitatem, neque coelibatum illudo. Equidem mallem omnes deo, quam mundo servire. At sencienti flammulam carnis, uxorem ducendam, assidue adduco. Sed inquis, Uxorati curant, quae sunt uxorum. Ediverso maritatae ea, quae maritis placent. Verum optabilius malum est (ut sic dicam) placere marito vel uxori quam frangi concupiscenciae fa Eodem. cibus. Quia melius est nubere, quam uri. Neque ducendo peccat, qui ducit uxorem. Sed id malum assero, quod a deo subtrahit. Nunc autem nemo ignorat, quam illa cura placendi suae coniugi, decrescat et imminuatur aeducatione liberorum, et administratione, mutuoque crucis sensu. Quibus nimirum placendi nimia voluptas conprimitur, et meliora subnascuntur. Si vero est quem caro non vexat. Is experiatur (annos usque 60.) carnis constantiam et continentiae perseverantiam. Atque post sexagesimum annum, consilio pontificis: in lege domini praedocti: audito primum, deinde sese coelibatui dedat. Aut quod semper consulerem: sine voti involucro maneat coelebs, mallem enim eum non vovere, quam voti laqueo sese irretiat.

Postremo in hac itidem re delectus vitae, operumque est adhibendus Quoniam oportet bonis, meliora anteponere. At melius est dispensare rem domesticam, et familiam verbum dei docere, quam frigida precum murmura in fanis canere, Moses, deinde Apostolus id a cunctis exigunt viris ut domos suas erudiant in verbo dei, quod est impensae praestabilius.

Lucae. Nempe ei labori caedunt omnes labores, caedit mortuorum sepultura, cae eodem. dit comis maiorum compellatio, caedit denique sacrificiorum oblatio inter quae Matth. 5.sacrificia, Sacerdotum concentio iure computatur. Maius quiddam fuerit liberis defuisse, quam lapideis templis, et mussationibus horariis, quando maior est misericordia, quam sacrificium, ut supra sparsius dixi. Itaque oportebit nos primum maiora legis exequi, atque deinde, cum ociamur, minora persequi. Nisi forem nimius ipse laxiore sinu isthaec tractarem. Addo quoque honestius esse, victitare e laboribus, quam mendicitate et oblationibus.

Conclusio .2. Non sunt ad sacros ut aiunt ordines vocandi,qui coniugia non cognoverunt.

Quamquam et haec obsistat sanctitati Rhomanorum Pontificum, attamen est Christiana, e sacris literis eruta. potissimum Paulinis. Pauli verba ad Timotheum supra recensui, quae cum sint propria huius axiomatis munimenta i. Timoth. 3.non te lector queso tedeat, tractata retractare. Oportet Episcopum unius uxoris esse maritum. Si oportet Episcopum unius esse uxoris maritum, nullus debet in Episcoporum numerum ascisci, nisi vel unam uxorem habuit. Ad minus debuit unam uxorem habuisse, qui Episcopus deligitur. Ideo nemo in Episcopatum est ponendus, nisi prius cognoverit, aut nunc cognoscat uxorem. Porro sic debet unius mulieris maritus extitisse, quod non modo habuerit uxorem, verum etiam filios, deinde nedum filios, sed filios subditos et obedientes. Item oportet eum bene prefuisse domui. Haec enim universa contexuit Paulus, dicens. Oportet Episcopum esse unius uxoris maritum, qui domui suae bene praesit, qui liberos habeat in subiectione. cum omni reverentia. Quod de Episcopis statuitur, id iure de quolibet presbytero statutum est, quia ius biblicum non discriminat inter Episcopum et presbyterum. Constat autem ex nunc assumpta sententia. Quod Episcopum oportet unius uxoris esse maritum. Item habere filios, obedientes. Etiamsi hoc ipsum pontifices: glossis, alicunde ex suis cerebris, accersitis, sic interpretantur. Id est, oportet Episcopum non habuisse duas uxores, sed unam tantum, aut penitus nullam. Et id voluisse Paulum mordicus contendunt, quibus non convenit cum Paulo. Equidem enim quaero, cur Paulus dicat. Oportet Episcopum unius uxoris esse maritum? Item qui filios habeat et domui praesit. Nam haec verba et presentiam denotant et necessitatem significant, Quid obsonaret si dicerem. Oportet eum qui opus Episcopi assumit, eo tempore uxorem habere, item filios, item dispensationem domus, cum eligitur, eadem veritate, qua eum, vigilantem, sobrium, modestum, hospitalem, aptum ad docendum et alienum a pugnis tum esse oportet. Sic quoque debet tum in re non in memoria et spe uxorem et liberos habere. Quandoquidem haec omnia Paulus eiusdem verbi vinculo, concludit. Ex quo consequitur. Quot quemadmodum non sufficit, quempiam olim fuisse sobrium, modestum, vigilantem, et hospitalem, sed opus sit, ut tum existat vigil, sobrius, modestus et hospitalis, quando asciscitur in Episcopi munus. Ita non satis est, habuisse aliquem uxorem, et filios, sed requiritur ut habeat re. Atque haud scio, num haec. a Pauli sententia abhorreant. Quia neminem eligit Paulus, ad Episcopatum, prius ex consuetudine, quam erga uxorem, liberos, et alios exercuit aptum Episcopali operi dinorit. Docet enim Paulus, ex vita, et moribus uxoris et filiorum, argumentum dispensandae ecclesiae colligi debere. An quis possit Ecclesiam dei bene regere. Nam qui male preest domui non potest bene praeesse ecclesiae.

Titum .i.Idem de presbyteris statuit Paulus. Constituas, ait oppidatim, Presbyteros, sicut ego tibi ordinaram. Si quis est inculpatus, unius uxoris maritus, liberos habens fideles, non obnoxios luxi, aut qui sint intractabiles. Oportet enim Episcopum esse inculpatum tanquam dei dispensatorem. etc. Hic Paulus Episcopos et presbyteros pares facit officio, titulo, dignitate, et authoritate. Immo eosdem quos paulum ante nuncupavit Presbyteros paululum post nuncupat Episcopos. Atque rursus ostendit argumenta et signa frugiferi Episcopi. Sed ne fieri quidem potest, ut illa indicia colligas ex eo, qui nec uxorem, nec liberos, nec ministros habet, perperam igitur a Paulo dissident Pontifices Rhomani Eum ducentes Episcopi fascia dignum, qui nunquam uxorem duxit, nullos educavit filios, nec ullam privatam domum administravit. Nos autem. Paulum emulati, concludimus, in Episcoporum numerum non referendum quempiam nisi prius coniugem habuerit. In summa, Paulus perinde coniugium exigit, atque scientiam. Nunc autem Rhomani pontifices fatentur indignum Episcopatu qui fuerit imperitus. Ergo sic concludent atque concedent, neminem eligi posse in Coelebs indignus est Episcopatu Praesulem, nisi prius saltem unius uxoris fuit maritus. Et quod inconveniens sequitur, Si nullum finio eligendum, nisi tum existat unius mulieris, vir, cum eligitur. Sicuti nullum eligunt, nisi tum sit sciens. Novimus levitarum principes uxores primum habuisse, deinde etiam coniuga Exo. 6.tos ad officia tabernaculi coaptatos, quod cernere licet Exo. 6. Accepit uxorem Aaron Elizabet. Eleazar accepit uxorem de filiabus Phutiel. Numeri. 3. Dubitans ad caput. 3. Numeri se conferat, atque haec intueatur verba, Aaron autem et filios eius constitues super cultum Sacerdotii. Exo. 6. Exo. 6 et 28recensentur uxores Aaroni et Eleazari, levitarum principum. Exo. 28 sic scribitur. Applica ad te Aaron, et filios suos, ut sacerdotio iungantur. i Corin. 7,Praeterea Apostoli suas uxores secum duxerunt, ergo clarum est uxo Phil, 4,ratos fuisse. Paulus quoque uxori copulatus fuit, quod patet Phi. 4. Nam quae est alia germana compar. quam uxor iugum crucis cum viro portans, sed non eam (ut suas caeteri) circumduxit. Erat habens tanquam non habens. Attamen vere habuit uxorem. Haec Apostolorum exempla fuissent sequenda magis, quam reprehendenda. Si lex aliqua Pontificorum vos oblectare debuit, debuit maxime divina, quae viris uxoratis Episcopalem thiaram imponit. Eo stetissem, fore inspiciendum, in surrogando Episcopo, num uxorem diu et bene habuerit, saltem unam. Verum exemplorum copia raptum, et scripturae fulgure raptum me videtis ictum ac iuisse in eam opinionem, ut credam, oporteat Episcopum tum unius uxoris maritos esse, cum assumitur. Ad id trahunt veteris testamenti scripturae. Item observationes. Item Apostolica exemplaria. Atque sic intelligendum Pauli dictum, prorsus opinor. Sit unius uxoris vir, id est actu reque habeat, quia verbum est imperii, et temporis praesentis.

i Timoth. 3 De Diaconis ordinatis (ut aiunt) idem pronunciat Paulus. Pauli verba subieci. Diaconi sint unius uxoris viri, qui filiis suis et suis domibus presint. Hoc testimonium adeo lucidum est ut ne quidem egeat ulla alia luce, qua pontifices permoveat, ut caedant a Paulo statutum. Nequis Diaconus aut minister clericus ordinetur, nisi primum uxorem honeste tractarit, alueritque liberos, et domui bene praefuerit, ex quibus. velut notis et signis, de aptitudine deligendi diaconi, coniectare debemus. Atque si deficiunt nos eiusmodi signa et testes non debemus assumere quempiam.

Conclusio. 3. Religiosi possunt, si vehementer uruntur, uxores ducere.

Religiosos appello quos hominum vulgus appellat religiosos, quales sunt Monachae, fratres mendicantes, et generatim singuli, qui votum conservandae pudicitiae et castitatis super animas suas vinxerunt se certo loco affigentes, de illis dixi. Ius eis esse abiiciendae religionis, et contrahendi matrimonii, si vellent uxores secum in coenobiis habere. Fieri enim posset, ut quis Monachus manens, uxorem duceret, id quod de Monialibus censeo, Potestatem et illis esse nubendi viro. Neque tamen ociose dixerim. Si vehementer uruntur. Nempe non ustos atque tranquillos ad matrimonia non vocito. Qui potest continere, contineat. At de tranquillo quid statuam aliud, quam illud Pauli. Solutus es ne quaeras Uxorem, Qui nuptum dat virginem suam benefacit. Et qui non dat nuptum melius facit. Malo te tuam virginitatem itidem illaesam conservare, si non ureris. Quoniam inconiugatus cogitas, quae domini sunt. At si flagraris incendio libidinis, magis suadeo uxorem ducas, quam exagiteris flammarum ardore, concupiscentiae ignibus. Ideo namque dominus Adamo ac caeteris viris uxores socias efformavit. Quia non est bonum hominem esse solum. .1 Corin. 7. .In hoc certe malum impingunt usti coelibes. Ideo dominus ait, non est bonum etc. ut homines dei consilio persuasi coniuges sibi caperent. Ex ea enim concupiscentia, scaelera et scortatione et adulterio peiora erumpunt. fit interim coitus cum vestibus et aliis, quae non sunt minora apud deum crimina quam sit congressus cum bestiolis de quo dicit scriptura. Qui Levi. 20 cum iumento et pecore coieret, morte moriatur, pecus quoque occidite. Mulier quae sucubuerit iumento simul interficietur cum eo. Eodem ca Eodem.pite sic statuitur contra eos qui semen dant Moloch. Si populus noluerit occidere qui dedit de semine Moloch, perdam ipsum et omnes consencientes. Vides ne necandum utrumque? At huius scelus adeo grandescit. quod deus et populum: saxa non iaculantem: occidione mulctat et interimit. Sed dicis monachus sum, semen eiicio, flamma carnis fractus, verum haud fundo Moloch. Franciscum Dominicum et Claram colo. Certe ne quidem audebis cogitare illos esse veros deos. Ergo velut ficticios colis. Porro iis semen das, quorum amore coelebs es et semen fudisti, Itaque diis ficticiis. Vel quod nolens largiere. Deo non vero semen effudisti. Compararis ideo iure, adultero, et coeunti cum pecore: illorum similis factus. At castum minime dabis. qui cum pecore concumbit. Quo igitur gladio istam castitatem vindicabis? Quando propter luxuriam mortis sentencia te manet? Putas ne minoris periculi esse togam subagitasse, quam iumentum? Alius raptus fortasse incendio concupiscentiae pecus subigit. Tu similibus flammis ustus vestem semine conspurcas. Adhuc virginitatem et castimoniam defendis? Ex vestris fratribus didici, immunera mala a Monialibus excogitari, quibus semen emungunt, ut coelibatum custodiant, Quae omnia sunt penes deum horribiles abominationes. Meretrices sunt eiusmodi apud deum, et vos quamlibet coelibes sitis, fornicatores estis, adulteris peiores. Haec non dico quod implicem, Sed ut eximam vos a malis illis pessimis. Malo vos i. Corint: 7.matrimonia contrahere, quam uri, quam incendiis venereis deperire. Solutos autem a voto per viscera dei obsecro, ne facile suasioni Rhomani Pontificis accedatis.

Levi. 15.Excusarem coelibes a fluxu seminis, si per passionem et aegritudinem velut menstruum emitteretur. Quia deus, eam culpam benigne emendat. Porro quod voluntate et consilio semina vestibus in servunt. et fugientes matrimonia ac hoc pretextu coelibatum tutantes nequaquam laudo. Siquidem Paulus non modo ad matrimo 1. Corin. 7. nium hortatur. Sed etiam suadet, ne diu coniuges abstineant a coitu propter Satanae tentationem. Pauli verba addidi. Ne fraudetis vos invicem, nisi si quid ex consensu, pro tempore, ut vacetis orationi et ieiunio et rursum ad id ipsum conveniatis, ne tentet vos Satanas, propter intemperantiam vestram. Hoc illis: Paulus dicit: qui sunt intemperantes, Coelibatus non facit continentes, nec votum neque potestas nostra, sed donum dei. Suadet itaque Paulus iis (in quos donum continentie perseverans non est collatum) ne sese fraudent de Gen. 38.bito, nisi ex mutuo consensu. Atque consulit ut rursum iungantur. et coeant. Ne tentet eos Satanas. Onam temtatum a satana puto, cum funderet in terram semen, rem detestandam. Huc oculos vertat qui se temtationi ingerit. Expedit temtationem antevertere. Id quod aiunt. Oportet praevenire. Quamquam hoc consilium sycophantis sit ridiculum, ipsi tamen imprudentes et ioco statuunt, quod Paulus prudens et serio statuit. Suadet enim coniugibus thorum et congressionem. Ne per incontinentiam ait, videant ad concupiscendum, vel tale quiddam admittant, quod dominus execratur. Matrimonia suasu dei cunctis commendata, incendio carnis medentur una. A diaboli nuncio vetita, cui ius non fuit ullum vetandi. Convenit ergo mihi cum literis sacris, Non esse castum, concupiscencia perustum et alio iacientem semina. Adeo mittendum ad matrimonia libere consulo. Confitebuntur et coelibes ita lasciviendo se data vota perfringere.

Conclusio 4. Peccant tamen quia primam fidem fregerunt.

Haec Conclusio certa fuit priusquam Paulus Timotheo vetationem praescri i Timo, 5 beret. Ne quas viduas minores annis .60. eligat, sed repulsas a professione viduitatis ad matrimonia compelleret. Quia plusculum momenti vi Nume 30detur votum ante prohibitionem habere. Verum post interdicta: vota coelibatus non potuerunt perfici, absque parrocho perito in scriptura. Sicuti uxoris votum nunquam consumatur, nisi viri consensus subscribat, saltem tacitus. Sic vota praesertim ardua, praeter Episcopi docti iudicium, non perficiuntur. Verum etiamsi non consumantur vota, citra consensum i. Timo, vtalis viri, qualis fuit Timotheus, tamen non nihil vovendi temeritate peccatur. Peccamus quia non possumus id praestare quod promisimus. At levis culpa fuerit, cui suapte benignitate dominus repropiciatur. Numeri. 30.Porro culpam admisit, cui dominus veniam dat. Sed scriptura dicit. Si mulier sub potestate viri agens, votum vel iuramentum super animam suam vinxit et vir quo die nosse coepit mulieris vinculum, contradicit, non impleat uxor votum et propiciabitur illi dominus. Hic audis deum uxori propiciari, ergo peccavit uxor. Clarum et est, in ditione positam, viro reclamante, non debere votum consumare facto, Nunc cum omnes sumus mulieres uni viro desponsae, nullum votum censeo finiendum re, priusquam scierimus nutum sponsi, qui in scripturis loquitur et consulit. At is per os Pauli pellit minorem .60. annis, Itaque vota vel nulla sunt, vel non implenda opere, Sit ab omni culpa non assero ustos quibus do et consulo ut nubant.

Ergo inquis occasionem peccandi das, et ducis ad peccata, Quia connubia suades, et fateris coelibes contrahendo peccare. Dico in ea perplexitate (in quam ferocissimus pontifex nostram aetatem iactavit) iacentes peccata utrinque spectare. Neque fieri posse ut vitato uno, in alterum non impingamus. Atque hoc casu gravius periculum esse evitandum, et tolerandum minus. Ex adverso desyderatur scriptura. Profer legem dei, ais, permitentem delictum levius, ut gravius evites? Scripturam ostendo dicen Eccle. 7.tem. Non est iustus in terra, qui benefacit et non peccat. Haec autoritas concludit omnia opera sub peccatum, et arguit omnes bene operantes peccati. Adigit autem ad benefaciendum dominus. Ergo ad id vicium quod devitare non possunt. Deinde, Moses sinit uxores vovere, attamen illoipso peccare pronunciat, quod ait deum illi propiciaturum (ut dixi) si viro renitente non expleat votum. Reliqua supersedeo.

Conclusio. 5. Maius tamen malum incontinens admittit qui ustus peccat,quam uxorem ducens.

Sensus est, religiosi minus peccant ducendo uxores, quam paciendo carnis incendium. Haec ex superius dictis abunde firmatur, tamen probatur etiam. Quia multa bona proficiscuntur ex matrimonio. Ex incendio carnis quae bona veniunt? Matrimonium propagat liberos, fidei verbo efformat. homines auget. terram excolit, et charitati, et fidei, et aliis invigilat. Coelibatus persaepe filios necavit, terras desertas fecit, charitatem amputat, fidem labefactat. Coniugia omnibus ea sanctis, quam prophanis laudantur. Flammae concupiscenciae nusquam non abhorrentur. Qui ducit uxorem contra votum, peccat, sed leviter, telam paleaceam Pontificis rumpens. Perferens carnis ardorem rem abominandam facit, mala talia, qualia non sinit eloqui honestas. Elocuti vero sumus aliqua talium criminum genera, ut nauseam ingeneraremus cunctis hominibus.

Assertio libri Assertio defensioque libri.

Scribit amicus, si est, quem refert, libellum hunc obscoeniorem, offensorem Malehabentium, indignum Theologo, protinus supprimendum. Is facit quod plures aemuli facient. Caeterum ut huius libelli foeditatem levem. Edic quaeso, num Theologum deceat, sermone Biblico loqui? Ex bibliis haec sunt excerpta. Mihique crede potuissem turpiora excerpisse. Scioque plecturis Repurgatio foeditatis Biblia, perinde sordida ac obscoena obventura. Negocium cum Spiritu Sancto non mecum laesus habeat, dominum sequor, eius eloquor verba. Neque ideo inverecunde et impudice loquor ut faciant vel inverecundos, vel impudicos. At infirmos ut medicarer,, obscoenosque a scoeno ductos et loqui et vivere caste efficiam. Etenim non ambigo per multos poenitudinis impleri doloreque vehementi discruciari, cum gravitatem scelerum, quae indicavimus. subodorari coeperint. Nam si tanta crimina, solum ostensa deterrent. Quid putas factura in congressu et prelio? Si vel oculi vel aures rerum voces vocabulaque odiunt, atque veluti mortes refugiunt. Quanto pavore easdem res, timebit contingere manus. Non est iocundus earum contactus rerum, quarum aspectus est terribilis. Vides ergo quid huic cordi insiderit. Sin perversi (domus ex asperans) qui vel non concuciantur vel fiant deteriores aut veluti novis flammis ardescant, istaec audientes. Num ideo Biblia tacenda, et hunc librum dices delendum? Pro mea virili adnitar ustos ad matrimonia trahere, a coenobiis religiosorum deterrere, et id multis modis, tum metu iacturae, cum foeditatis nausea et facinoris imanitate. sive nauseas sive crepas, scripsi quod iure potui immo debui scribere. Consilium illud sciens non amplector. Amice biblia vide.

Conclusio 6. Sacerdotes eatenus castitatem promittentes quatenus, fragilitas humana permittit possunt absque peccato, si volunt matrimoniis se iungere.

Notum est promissioni illi, inesse conditionem, quae tum extat, cum incendium carnis crebriore congressione refrigeratur. Ergo quid est aliud. Promitto me caste victurum, quando permittit humana fragilitas. Quam hoc nunquam caste vivam, nisi per coitum sedatus fuerit concupiscentiae ardor, at dices stulta est haec promissio, quidni stultam confitear. Quia e stulto cerebro ficis ni Rhomani Pontificis egressa. Atqui quid aliud, potuit humanus affectus, inimicus deo, invenire? Ignoraverunt, et hodie ignorant Pontifices Rhomani, quae Matth. 15. sit humanae fragilitatis vis et natura. Quia scripturas ignorant. Chrisus Rhoma. 7. ait. De corde hominis exeunt fornicaciones etc. Paulus. Scio quod non ha Gal. 5. Iacobi. i. Gen. 6. bitat in me bonum. Item, Caro concupiscit adversum spiritum. Et Iacobus. Concupiscencia cum conceperit parit peccatum. Et Genesis, Cuncta cogitatio hominis, intenta est ad malum omni tempore. Si cordis cogitatio fluit in malum, quanto pondere et precipitio fragilitas infirmaruit? Hoc ipsi non speculantur, ideo chymeras pariunt.

Conclusio. 7. Deberent Episcopi Sacerdotes concubinariosad matrimonia cogere.

Licita sunt matrimonia et una fornicationis remedia. Paulo dicente, Propter fornicationem quisque suam uxorem ducta. Neque alia medicamina videmus in lege domini tributa. Ad illa deberent cogi concubinarii. Verum quia nihil commodi coniugia in culinas pontificum ingerunt. Itum est, ad concubinas, quarum cohabitationem nummis mulctant crumas infarciunt. Quid est quod toto caelo aberratis Episcopi aberratis? Et in re tam dilucida, qua non potest lucidior esse hallucinamini? Vel contingite Biblia, et cito invenietis matrimonia bona esse. atque persuasa omnibus in communi, et ad ea cogendos, parum abstinantes. Resipiscite tandem, et avaritiam istam proscribite, ita universus clerus, et vos hominibus eritis multo chariores, et rem facietis deo impensius gratiorem, quam est coelibatus conservatio. Valete et semel vos tanquam christianos, ad vocem Christi conferte. Alioqui non feremus diu, neque possumus diucius ferre istam saevitiam. Propediem si ita coniugatos clericos pergetis disperdere, vestrum aliquot nominatim.

Wittembergae ex officina Iohannis Grunenb: Anno M. D. XXI.

Dum Coronida imposuissemus operi, erratuum (quod fere fit) tum primum sese turba prodidit. hos. leviculis tamen transitis. subindicare hic visum est.

ἒρρωσθε.

A.1. facie .2. Versu .7. inimicum lege initium

A.2. facie .1. Versu .24. cacodaemiis lege cacodaemonis. Versu. Ultimo. Nempe quot, lede quod. Facie.2. Versu .7. foeditares. lege foeditates. Versu 18. abueterentur. lege abuterentur. Versu .23. ut voluunt, lege ut volunt. Versu .28. unico contextu lege. Sint iudicio vestro Pontifices flagitia levicula.

A .3. facie .1. Versu .13, fiscennium. lege sescenninum. Facie .2. Versu .16. sit honor auribus.

B .1. facie .1. Versu .7. et .19. gingere lege gignere. Versu .12. et .18. minoris lege minores. Versu .21. foemina .10. expungendum est. Nam bis legitur et alterum abundant. Facie .2. Versu .4. pendetae. lege pendent c. Versu. 12. et 15. minuscula littera .q. Qui legendum: et unico contextu ad praecedentia: Versu .26. viduertatis lege viduitatis.

B .2. facie .1. versu .5. gnatus lege gnarus. Facie .2. versu .17. operis lege operibus. Versu ultimo neglitis lege negligitis.

B .4. facie .1. Versu .12. Solumodo. lege Solutio. Facie .2. Versu .20. diversarum lege diversam.

B .4. facie .1. versu .13. viationem, lege vitationem. viationis, lege vitationis.

C .1. facie .2. versu .14. ducat, lege ducant. Versu .27. Ea contraclamat, lege Et

C .3. facie .1. versu .4. cura lege. eum qui. Versu sequenti ablatum: lege oblatum: obsolutum lege absolutum. Versu .22. quae fuisse. lege quaesivisse. Versu .27. adeo lege a deo. Ibidem virginitas lege virginitatis. Facie .2. versu .13. conculare lege conculcare. Versu .12. proseverantiam lege perseverantiam.

C .4. facie .1. Versu .3. adduco: sive addico sive adiudico legendum putarim. Versu .27. contentio. lege. concentio. Facie .2. Versu .1. nisi forem nimius, lege nisi forte nimium.

D .2. facie .1. versu .3. stetissem, lege statuissem.

fehlt B D. Andreae Carolostadio Autore B fehlt A, B, C ANNO M. D. XXI. B Bartholomaeo Bacchio B Carolostadio. D profluxerint B fehlt A, B, C inimicum C im Korrekturverzeichnis verbessert illius A, B, C fehlt B folgt Et A, B, C Romani A, B, C qnaquam A; quanquam B fehlt B Bacchi B Iaco. 5 B Illico B habuit intentos A, B, C sctitatis C fehlt B vel ex solo B In diem C irrepsit B coelobatus A praesbyterorum D murmura A, B, C cohabitaiō C paulum A, B, C fehlt A, B, C Romani A, B, C Marginalie hinzugefügt Omnia consecrantur argento B dilui A, B, C apetentes A iminuerunt A Prophetacas A litteras A, C; literas B sanxierunt A, C Deinde A, B, C folgt clericorum B fehlt A, B, C folgt ibi A, B, C emandantur A fehlt A, B C sese continentes A, B, C quibusdem, A; quibusdam: B, C coelebatu A, D beatitudo, A, B, C pecuniae. A, C cacodaemoniis A, C audebatis. A, B, C proiecto A, B, C infructtuosos C folgt Nempe A, B, C quot A, C, D im Korrekturverzeichnis verbessert C fehlt A, B C folgt quod B Bacchi B suboluerit C Christianissmo D porest A foeditares C im Korrekturverzeichnis verbessert appellirant A Equidem A, B, C fehlt A, B, C coelebatum A, D dehortarer A, B, C ad modum A ab veterentur C im Korrekturverzeichnis verbessert fehlt A, B, C Marginalie hinzugefügt Confessores pleni rimarum B comesationibus A, C, D voluunt C im Korrekturverzeichnis verbessert fehlt A, B, C malorum A, B, C authores A, B, C Itaque A, B, C Romanorum B malorum A, B, C refluet. A, B, C (sint B Pontifices) B; Pontifices? A, C im Korrekturverzeichnis verbessert fehlt A, B, C fatinora A Et A, B, C fehlt A, B, C monumentum A, C Isrhael A, C fiscennium A, C, D im Korrekturverzeichnis in sescenninum verbessert C dum A, B, C se graviter peccare A, B, C Arrigat auriculas A, B, C litterarum A, C se se A solitudine, D an̄t D nequaquaam A incomperabiliter D cruciate A, B, C Moloth A Itaque A, B, C zz. C fehlt A, B, C fehlt D fehlt A, B, C fundatur A, B, C elabantur A, B, C folgt deo ficticio A, B, C honorantibus A, C im Korrekturverzeichnis verbessert scoesus C percussit A, B, C quoddam C Adhuc B, C fehlt A, B, C potifices A, B, C fehlt A, B, C Officiales, A, B, C fehlt C tanʇo A Charybdis B fehlt A, B, C fehlt A, B, C quod B Bacchi B statuit? B adhuibit. A, C ineclesia A fehlt A, B, C Sequntur D quod B obluctarer? B anthoritati A; autoritati B ysrahel A; Israel B fehlt A, B, C communico B ductnm A folgt Neque enim extrinsecus et alienus est. a rebus, ad similia A, B, C fehlt A, B, C conprehensus. A, B, C fehlt A, B, C enim vero A, C, D folgt Hucusque nobis A, B, C discuut A gingere C im Korrekturverzeichnis verbessert fehlt A, B, C 3. D quanquam B vidutatis B minoris C im Korrekturverzeichnis verbessert sexaginta annis. A, B, C snbdens A minoris C im Korrekturverzeichnis verbessert gingere C im Korrekturverzeichnis verbessert .xv. B folgt Foemina .x. A, B, C im Korrekturverzeichnis verbessert fehlt A, C se se A viduertatis A, C, D sic, A, B, C pendentae C im Korrekturverzeichnis verbessert fatere A, D ministerio A, B, C degentes et A, B, C 39. C noctuque B Ecechi A et dominio A, B, C consummatio B viduertatis A, C im Korrekturverzeichnis verbessert pontifitia A, B, C postea quam A votum viduitatis A, B, C comprobarit. B contradicet A, B, C infirmabitur A, B, C & & A Tum ipsa A, B, C habaet A, B, C fehlt A, B, C gnatus C im Korrekturverzeichnis verbessert Romanorum A, B, C fehlt A folgt penitus A, B, C simillimo B fehlt A, B, C se se A autem, A, B, C iussu D folgt reiicit A, B, C fehlt A, B, C trahit A, B, C fehlt A, B, C siquis autem A, B, C fehlt A, B, C fehlt C et A, B, C nosse debent A, B, C fehlt A, B, C folgt nobis A, B, C fehlt A, B, C aduc C fehlt A, B, C fehlt A, B, C Qnam D fidenter A, B, C non aberrabit a vero. A, B, C fehlt A, B, C Repudiatas se sciant iuniores annis sexaginta a professione viduitatis, contracturas matrimonia. et dispensationi reifamiliaris dedendas. Neque absque causa, sterilitatem detestantur. Sara. Rebecka. Rachel. atque deinde Lia. Anna et reliquae sanctae mulieres. A, B, C fehlt A, B, C vom Editor verbessert für conceptionṙ fehlt D fehlt D fehlt A, B, C folgt loquitur A, B, C precepitque A, C; precipitque B dominus. A, B, C Item, Cresce et multiplicare. A, B, C fehlt A, B, C Filie sunt Abrahae, cuius semen esse oportet [oprotet A ] sicut coeli stellas, et maris arenam, quorum numerum haud quaquam consequentur viduitate, itaque nubant, non enim quibunt viduae (contra scripturarum authoritatem) deo complacere. A, B, C Postremo nolo virgines vestales, monachas viduas celare, dispensationem rei domesticae bonum opus esse, a scripturis commendatum, et antecellere multis nominibus preculas illas perpetuas, quas mussant in sacra aede, Sic enim ait Christus . Cum oratis, nolite multum loqui, sicut Ethnici faciunt.[ Marginalie Mat. v.] At hoc diluunt belle, respondentes. Nos canimus et clamamus, Certe astute vitant reprehensionem Christi, Quia longas concentiones [conceniones A, C ] vocum effundere et alto clamore preces eructare, non st loqui, sed clare et alte loqui. Esaias [ Marginalie Esa. i.] absque velo, dispensationem rerum erga proximos maxime domesticos longissime anteponit precationibus. Cum multiplicaveritis [muitiplicaveritis A ] inquit orationes vestras non exaudiam . Quaerite iudicium, subvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam. Deo nihil possumus bonis operis [operibus B ] addere, neque malis, quicquam detrahere. Proinde ad proximorum curam nos alligavit Christus dominus. Hoc est preceptum meum ut diligatis invicem, [ Marginalie Ioan 15] Item . Et vos debetis alter alterius lavare pedes, [ Marginalie Ioan 13] onera ferre . Hoc deo acceptum est, et veluti sibi factum reputat. Quicquid minimo ex meis feceritis, ait Christus, hoc mihi fecistis. [ Marginalie Mat 24 A ] Haec oportet virgines et viudas ante omnia facere, Sic enim oramus, Sic vere deo placemus, Delectus operum adhibendus est, et sunt bonis meliora anteponenda. A, B, C vom Editor verbessert für andere vom Editor verbessert für 5. vom Editor verbessert für illibenier Mulieres ergo A, B, C subtollite A, C folgt desiturae semel A, B, C fehlt A, B, C viva templa curaturae. A, B, C Quando A, B, C neglitis A, B, C im Korrekturverzeichnis verbessert donec in minimis illis rebus statis, Maiora legis oportet primum facere, [ Marginalie Luc. 11] scilicet Iuditium, Fidem, et Charitatem, atque tum, si vacat etiam levicula legis experiri. vos autem Moniales (ut vestro vobis blandiar vocabulo) excolitis culicem, et deglutitis camelum [ Marginalie Mat. 23 A, C; Mat. 13 B ] A, B, C decesse C fehlt A, C; et B feretis A, B, C partabitis A circum ire A, C Augurum A, B, C assumsit A At A, B, C illius A, B, C parochum B iritet A, B, C fehlt A, B, C dequibus A Cumprimis B per multos A, D fehlt A, B, C fehlt C fehlt A, B, C solicitus B comoda A, C als Marginalie A, B, C cum C Nequaquem A, B im Fliesstext A, B, C Solō A; Solumodo C im Korrekturverzeichnis verbessert viationem C im Korrekturverzeichnis verbessert viationis C im Korrekturverzeichnis verbessert Coelebatus A 198 D fehlt A, B, C capaces? D Per mittit A in coniugatis D cruceet A incarnǝ A fehlt A, B, C i. Corin. vii. A, B, C fehlt A, B, C quod B Unus quisque A prohibibet A, B Commone faciendo A, C Siquis D diversarum C im Korrekturverzeichnis verbessert Se iungere A Marginalie hinzugefügt 1. Timot. vi. A, B, C fehlt A, B, C praesit B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C in quit A inomnibus A fehlt A, B, C Eclesia A, B, C peracturos, A, B, C omnes ergo A, B, C Parochi B etsi A Si quidem A atqua A Ecechi, A 24. A, B, C repeciit A, C, D Ecechiel A desemine A, C fehlt D statuit, ut A, B, C Postea quam C non nullas A, D Hisce videre quimus, quam omnia consonant et vetera et nova, quam una mente, unaque voce, conclamant. et lex et Evangelium et Paulus presbyteri, uxores ducat A, B, C Neque A, B, C obloquar. A, B; loquar C coelibatum, A, B, C coelbatu A fehlt A, B, C Dein A, B, C fehlt A, B, C descivernnt A; desciverunt, B, C ab errantes A, C Ea C im Korrekturverzeichnis verbessert Econtra clamat B fehlt A, B, C accipiant A, B, C fehlt A, B, C Nnnc A ʇemporibus A vom Editor verbessert für 5. persimulationem A, C falsi loquiorum A Bacchi B Eodem. D fehlt A pessiam A senires D licet A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C attendunt? Attendunt A, B, C mente C spiritus A, B, C fehlt A, B, C Israel A dcretales A et A, B, C egoipse A, D in circumcisa C, D ocalluerit A; occalluerit B, C permitatur A qnam A consummari B vos inquam A, B, C inducam A, B, C Quinetiam B, D docuerit C et A, B, C libri A, C Nempe A cura C im Korrekturverzeichnis verbessert facetat A fehlt A, B, C ablatum A, C im Korrekturverzeichnis verbessert obsolutum C im Korrekturverzeichnis verbessert quaturodecim A sinaus A 115. D . cum A, B, C mumimento A; munimento C, B pronunctiare C per pauci A, D fehlt A, B, C folgt v. A, B, C folgt magni A, B, C qae siisse A; quae fuisse C im Korrekturverzeichnis in quaesivisse verbessert folgt l. A, B, C fehlt C et A, B, C Moysen A, C fehlt D ex perentiae A fehlt A, B, C adeo A, C, D im Korrekturverzeichnis verbessert C virginitas C im Korrekturverzeichnis verbessert pronunctio C se se A perpetunm D robustior? B proseverantiam C im Korrekturverzeichnis verbessert conculare C im Korrekturverzeichnis verbessert titillentur B 90. D fehlt A, B, C fehlt A, B, C detis, A, B, C Quoniam A, B, C fehlt A, B, C fehlt D quem A, B tollerare D etiam A, B, C fehlt A, B, C obsistas, A, B, C flgrans A fehlt A, B, C abhorreo A, B, C fehlt A, B, C im Korrekturverzeichnis in addico sive adiudico verbessert C i. Corin, vii A, B, C fehlt A, B, C quoda A fehlt A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C vovere. A, B, C Moyses C cuntis A fehlt A, B, C fehlt B Cuiquidemalbori A; Cuiquidem labori B, C Lu, eand, A, C; fehlt B contentio C im Korrekturverzeichnis verbessert fehlt A, B, C maiora D im Korrekturverzeichnis in fortem verbessert C ultimo A, B, C est A, B, C im Text als Zwischenüberschrift B conclnsio A im Fließtext A Romanorum B litteris A, C marum A exticis se A; extitis se C nxoris A benepresit C fehlt D fehlt A, B, C Quod A, B, C fehlt A, B, C autem A, B, C pressit A, B fehlt A, B, C dicerem? B fehlt A, B, C cum B cogitatione A, B, C cum A sit A, B, C fehlt A, B, C Episcopum A, B, C con suetudine A eclesiae A Eclesiam A eclesiae A luxui A, B, C frugi C Rhoma ni D referenduɯ A fehlt A, B, C Roma ni A, B, C de uxore, A, B, C fehlt A, B, C eligenduɯ A eligitur? A; eligitur: B; eligitur, C sciens? B coniunctos A, B, C Elisabet. A, B, C Eleazer A defiliabu A fehlt B folgt et A, B, C 18 A, D Applca A fungantur B portans? C fehlt A, B, C fehlt A, B, C tiaram B im Korrekturverzeichnis in statuissem verbessert C fehlt A, B, C fehlt A, B, C oportere A, B, C Episcopos A, B, C fehlt A, B, C quod A, B, C iiii A, B, C fehlt A, B, C aūt A folgt ordinatis A, B, C fehlt A, B, C Pauli statuto .s. C Ne quis B fehlt A, B, C aanducantes A; manducantes D fehlt A, B, C abiciendae C nisi A, B, C utquis A dxerim A fehlt A, B, C Et A, B, C bene facit A, B, C folgt et C fehlt A, B, C fehlt A, B, C scortationes C adultero C besciolis A, D Lrui A 22 C succuberit C fehlt A, B, C multat B fehlt A, B, C quroum A Campararis A, B, C coenuti C fehlt A, B, C vindicabis, B per A, B, C manet te? A, B, C Ad huc A fehlt A, B, C fehlt A, B, C offendam. A, B, C voluntae A implicant A, B, C folgt sic A, B, C et A, B, C Si quidem A fehlt A, B, C Sathanae B temtationem A siquid D exconsensu A, C, D idipsum C temtet A, D Sathanas B imtemperantes A Temperantes A, B, C coelibatus A, B, C consensuatque B temtet A, D Sathanas B Oēm C sathana B antevortere . A, C, D illis A, B, C ridiculo A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C admittas A fehlt A, B, C vi A, B, C eligeret A, B, C fehlt D fehlt A, B, C parracho A; parocho B, D consummatur B Verum eciamsi A; Verumetiam si B; Verum etiam si C consummantur B qud A consummare B ɯulieres B censeofiniendum A rapuit A, B, C folgt utrinque A, B, C fehlt A, B, C tollerandum D permittentem B evites. B, C authoritas C fehlt A, B, C Moyses C im Fließtext A fehlt A, B, C fehlt A, B, C folgt desertas A, B, C fehlt A, B, C tam A, B, C rumpit. A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C lbellum A offendentem infirmos A, B, C fehlt A, B, C folgt omnino A, B, C Ut levem A, B, C fehlt A, B, C edicam A, B; edic,an C sermoni D possem A, B, C coaptare, et scio perlecturo A, B, C fehlt D folgt obvenire A, B, C fehlt A, B, C habebit, haerum A, B, C illius mandata exequor. A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C efficiam A, B, C folgt ut A, B, C sanem A, B, C obscoenos A, B, C coeno B educam, A, B, C Non enim A, B, C fehlt A, B, C poenitudine A, B, C et dolore A, B, C Sint perversi (domus exasperans) qui vel non concuciantur, vel fiant deteriores aut veluti novis flammis ardescant [ardeseant A ], istaec [isthaec B ] audientes. A, B, C cum C motu D tum C immanitate B, C scribere debui. A, B, C Notum A quantum C fehlt A, B, C fehlt A, B, C confiteor A, B, C ponti ficis roma ni A, B, C ni Atque A, B, C roma ni A, B, C fehlt B fehlt A, B, C 6. C 5 B folgt vi. C cogitacio cordis A, B, C fragore, A, B, C assequntur A; assequuntur B pariunt chymeras. A, C; pariunt chimaeras. B im Fließtext A fehlt A, B, C fehlt A, B, C fehlt A, B, C cohibitationem A, D mulctant nummis. A, B, C fehlt A, B, C hallucinamini. B abstinentes B fehlt A, B, C Sit laus deo. Impressus vuittembergae a Nicolao Schirlenco, in aedibus Carolostadii. M.D.XXI. A; Finis B; Sit laus deo. Ελπίδιος τõισ [sic] σπουδαίοισ [sic] ἐυπράττειν.C fehlt A, B, D vom Editor verbessert für 4 vom Editor verbessert für 14
Folgen in B auf fol. A1v die 7 Conclusiones de coelibatu (wie ). Zu Barthel/Bartholomäus Bach siehe KGK III, Nr. 163, S. 271, Anm. 12 . Zu Karlstadts Kontakten zu Bürgern aus Joachimsthal, denen er mehrere seiner Schriften in den 1520er Jahren widmete – siehe KGK III, Nr. 163, S. 261 f. und insbesondere Anm. 45. und insbesondere Papst Calixt II. (um 1060–1124). 1. Mose 6,5 Vg et cuncta cogitatio cordis in terra esset ad malum omni tempore. Jak 1,15 Vg Deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum: peccatum vero cum consummatum fuerit, generat mortem. Bezug auf die von Calixt II. (siehe Anm. ) im Jahr 1119 einberufene Synode von Reims, wo neben Investiturfragen auch andere Themen behandelt wurden und Kanon 5 die Ehelosigkeit der Kleriker verschärfte. Siehe 21, 235 f. Die Erfindung des Zölibats interpretiert Karlstadt als Mittel zum Geldverdienen. Da Papst Calixt II. erkannte, dass Priester die Sünde nicht vermeiden und sich nicht von Frauen fernhalten konnten, machte er den Zölibat zur Pflicht, um Dispense zu verkaufen oder Geldstrafen zu verlangen. Buckwalter behauptet, dass Karlstadt an eine mittelalterliche Tradition anknüpft; siehe , 84 Anm. 23, auch für weitführende Literatur. Die Stelle aus Kanon 5 der Synode von Reims ist in D. 27 c. 8 ( 1, 100) aufgenommen. Für Karlstadt steht die Erfindung des Zölibats von Calixt II., übernommen in das kanonische Recht, dem göttlichen Recht entgegen, d. h. dem ius divinum. Vgl. auch u. . Eigentlich 1. Tim 6,10, wie in Anm. . Vgl. , 85 Anm. 24. Wie ein umgekehrter Silenus (vgl. Erasmus, Adag. 2201: Sileni Alcibiadis ( II-5, 158–190) verbirgt das Zölibatsgelübde hinter dem Schein der Heiligkeit sein Gegenteil, nämlich die Sünde. 1. Tim 6,10 Vg radix enim omnium malorum est cupiditas quam quidam appetentes erraverunt a fide . Erasmus, Adag. 825: Mali corvi malum ovum ( II-5, 348–350). Vgl. X 3,1; VI 3,1; Clem. 3,1; Extrav. Com. 3,1 in 2, 449–554; 1019; 1157 f.; 1255–1257. Vgl. X 3,3; VI 3,2,1 in 2, 457–460; 1019. Vgl. X 3,2 in 2, 454–457. Karlstadt kritisiert hier jenes kanonische Recht (auf das er sich im Text offensichtlich bezieht – siehe Anm. , , ), das der Zölibat vorschreibt. Päpstliche Dekrete und kanonische Gesetze, die dem Klerus auferlegt werden, sind nur menschliche Erlasse, welche die aus dem Zölibatsgelübde entstandenen Sünden nicht heilt, sondern eher verschärft, indem z. B. das Zusammenleben mit Frauen, nicht aber die Ehe den Priestern erlaubt ist. So wie Calixt II. damals das Zölibat erfunden habe, um Geld daraus zu verdienen, dienten die päpstlichen Dekrete und kanonischen Gesetze nur dazu, sogar gottlose Handlungen – des heiligen Geldes wegen – zu billigen. Diese Kritik leitet die darauffolgende Entgegensetzung von menschlichem Gesetz (dem kanonischen Recht) und göttlichem Gesetz (die Schrift) ein. Das Zölibatsgelübde. Bartholomäus Bach. Vgl. Anm. . Keusche Priester bringen dem Papstum nach Karlstadts Kritik kein Geld, da sie keines Dispens von der Zölibatsverpflichtung kaufen und keine Geldstrafe bezaheln. S. Anm. . Bezug auf die Erfindung des Zölibats durch Calixt II. s. o. Anm. . Hier verwendt Karlstadt eine juristisch-kanonische Begrifflichkeit, um die Beichte zu beschreiben. Der Auditor war von einem Richter eingesetzt, um einen Teil der Untersuchungen eines Streitfalls vorzunehmen. Karlstadt bietet in seiner scharfen Kritik hier eine groteske Darstellung der Beichtväter an, die sich den Lebensgenüssen – Gelage und Trinksprüche – widmen und zur Unterhaltung, sich die Sünden der Beichtkinder erzählen. Damit wird auch das Beichtgeheimnis nicht mehr gewahrt. Vielleicht ist hier aber auch ein Bezug auf das Beichten als Kontrollmittel gemeint. Durch die Beichte können diejenigen, die das Keuschheitsgelübde nicht halten, dazu gedrängt werden, Buße zu tun oder sich die Absolution zu erkaufen. S. o. Anm. . Vgl. auch . 5. Mose 23,17 Vg non erit meretrix de filiabus Israhel neque scortator de filiis Israhel. Vgl. , 85: Hierbei handele es sich nicht um Hurerei, Ehebruch oder gar Homosexualität, sondern um etwas für Karlstadt ungleich viel Gravierenderes: die sexuelle Selbstbefriedigung der Kleriker im Geheimen. Diese bedeute einen Verstoß gegen das göttliche Gesetz, der nichts Geringeres als die Todesstrafe nach sich ziehe. S. u. . Im Hintergrund steht auch Karlstadts radikale Kritik an den Scheintugenden: Wahre Keuschheit liege nicht in äußeren Handlungen, sondern in der Reinheit der Seele. Diejenigen, die sich für besser halten, weil sie ein Keuschheitsgelübde abgelegt haben und es nicht öffentlich brechen, aber heimlich mit sich selbst Unzucht treiben, begehen die schlimmste aller Sünden, schlimmer als Hurerei und Ehebruch. Durch Scheintugend hat man nicht nur gesündigt, sondern in der Überzeugung, ein Gerechter zu sein, macht man es unmöglich, sich der Sünde bewusst zu werden und deshalb zu verzweifeln und sich Gott anzuvertrauen, der der Einzige ist, der den Sünder retten kann. 3. Mose 20,2. 3. Mose 20,4 f. Vg Quod si negligens populus terrae, et quasi parvipendens imperium meum, dimiserit hominem qui dedit de semine suo Moloch, nec voluerit eum occidere: ponam faciem meam super hominem illum, et super cognationem eius, succidamque et ipsum, et omnes qui consenserunt ei ; vgl. auch 3. Mose 18,21 Vg De semine tuo non dabis ut consecretur idolo Moloch, nec pollues nomen Dei tui. Ego Dominus. Zum Verbot des Ehebruchs siehe 2. Mose 20,14; 5. Mose 5,18; 3. Mose 18,20. Siehe auch Joh 8,1–11, wo die Steinigung der Ehebrecherin problematisiert wird. Zur Bedeutung des Wortes Moloch siehe auch , 286 f. Gemeint sind hier die Mönchsorden, wie die Dominikaner oder die Franziskaner. S. o. und Anm. . 1. Mose 38,9 f. Vg introiens ad uxorem fratris sui semen fundebat in terram ne liberi fratris nomine nascerentur et idcirco percussit eum Dominus quod rem detestabilem faceret. Vgl. Anm. . Vgl. Erasmus, Adag. 404: Evitata Charybdi in Scyllam incidi ( II-1, 479–482). 1. Tim 3,2;12; in der Marginalie verweist Karlstadt vermutlich auf 1. Tim 5,3–16. Auf diese Bibelstelle – mit Tit 1,5–7 – bezieht sich auch Luther in seiner Adelsschrift, vgl. 6, 21–29. Diese Interpretation Karlstadts von 1. Tim 5 widerspricht Luther in seinem Brief an Melanchthon vom 01.08.1521, vgl. 2, 374,2–34 Nr. 425. Bartholomäus Bach, vgl. Anm. . C 17,4,5: Omne ecclesiae raptores dampnamus atque sacrilegos esse iudicamus; et non solum eos, sed omnes consentientes eis, quia non solum qui faciunt rei iudicantur, sed etiam qui facientibus consentiunt. Par enim pena et agentes et consentientes comprehendit ( 1, 816). Siehe auch X 1,29,1 und 5,39,47 ( 2, 158 und 909). 1. Kön 22,52 f. Vg Ohozias autem filius Ahab fecit malum in conspectu Domini et ambulavit in via patris sui et matris suase et in via Hierobeam filii Nabtah qui peccare fecit Israhel. Vgl. die in D angegebene Bibelstelle, Hes 20,18 Vg Dixi autem ad filios eorum in solitudine: In praeceptis patrum vestrorum nolite incedere, nec iudicia eorum custodiatis, nec in idolis eorum polluamini. Mt 15,14; vgl. auch . Vermutlicher Verweis auf Plutos, die Komödie des Aristophanes; siehe auch Erasmus, Adag. 422: Paupertas sapientiam sortita est ( II-1, 494). D. h. nach dem 19. Juni (am Tag Gervasii et Prothasii), also am 20. Juni 1521. Zur hier andegeuteten Disputation siehe die Einleitung zu . D. h. am 29. Juni 1521. Vgl. . 1. Tim 5,11 Vg Adolescentiores autem viduas devita: cum enim luxuriatae fuerint in Christo, nubere volunt. Hier macht Karlstadt ein zentrales Prinzip seiner Hermeneutik deutlich, auf dessen Grund zwei Schriftstellen duch eine strukturelle, inhaltliche Ähnlichkeit aufeinander bezogen werden können. Durch dieses Prinzip a similitudine wird das göttliche Gesetz – z. B. die eben in 1. Tim 5,11 formulierte Regelung für die jungen Witwen – auch in der Gegenwart – z. B. mit Bezug auf Mönche und Priester – als verbindlich geltend gemacht. Der wesentliche Zusammenhang zwischen Altem und Neuem Testament bzw. Gesetz ist durch das Bild der zwei Cherubim, die nach 2. Mose 25,18–20 einander zugewandt sind und auf den Gnadenthron sehen, dargestellt. Ähnlich in . Dieser Zusammenhang ist auch in Bezug auf die Auslegung sowohl von Paulus und Mose, als auch von tropologischen Argumenten angewendet worden. Im Hintergrund steht die Vorstellung der ganzen Schrift als Gesetz des Geistes. Siehe zur Hemeneutik Karlstadts auch KGK III, Nr. 163 u. Nr. 171. Das ad similia procedere entspricht auch dem juristischen Verfahren laut D 1,3,12: Non possunt omnes articuli singillatim aut legibus aut senatus consultis comprehendi: sed cum in aliqua causa sententia eorum manifesta est, is qui iurisdictioni praeest ad similia procedere atque ita ius dicere debet. ( 1, 12). 1. Tim 5,11–14 Vg Adolescentiores autem viduas devita: cum enim luxuriatae fuerint in Christo, nubere volunt: habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt; simul autem et otiosae discunt circuire domos: non solum otiosae, sed et verbosae, et curiosae, loquentes quae non oportet. Volo ergo juniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, nullam occasionem dare adversario maledicti gratia. 4. Mose 30,10 Vg vidua et repudiata quicquid voverint reddent . Der Widerspruch der beiden Bibelstelle ist nur scheinbar. Paulus rät Timotheus, nur Keuschheitsgelübde – nicht irgendein Gelübde – und nur für junge (d. h. jünger als 60, s. u.) Witwen abzulehnen. Siehe auch . Vgl. 1. Tim 5,9 Vg Vidua eligatur non minus sexaginta annorum . Vgl. nochmals 1. Tim 5,14. 3. Mose 27,7 Vg sexagenarius et ultra masculus dabit quindecim siclos fermina decem. S. o. Anm. . Die Übereinstimmung zwischen Altem und Neuem Testament wird somit bestätigt. Vgl. 1. Tim 5,9 f. Vg , quae fuerit unius viri uxor, in operibus bonis testimonium habens, si filios educavit, si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne opus bonum subsecuta est. Vgl. 4. Mose 30,4–17. Vgl. 2. Mose 28,30 Vg pones autem in rationali iudicii doctrinam et veritatem quae erunt in pectore Aaron quando ingreditur coram Domino et gestabi iudicium filiorum Israhel in pectore suo in conspectu Domini semper. Ps 1,2 Vg (LXX) sed in lege Domini voluntas eius et in lege eius meditabitur die ac nocte. Tit 1,9 Vg ut potens sit et exhortari in doctrina sana et eos qui contradicunt arguere. Vgl. Hes 34,16 Vg Quod perierat requiram, et quod abjectum erat reducam, et quod confractum fuerat alligabo, et quod infirmum fuerat consolidabo, et quod pingue et forte custodiam: et pascam illas in iudicio. Vgl. 1. Tim 3,1–7 und Tit 1,7–9. Vgl. Anm. . Die Bibelstelle des Alten Testaments wird durch eine Analogie auf die Bischöfe angewandt, mit direktem Bezug auf die hier ausgelegte Bibelstelle des Neuen Testaments aus 1. Tim 5. Vgl. 1. Tim 5,14. Ps 118(119),105 Vg Lucerna pedius meis verbum tuum et lumen semitis meis. Vgl. Joh 8,12. Jer 23,22 Vg Si stetissent in consilio meo, et nota fecissent verba mea populo meo, avertissem utique eos a via sua mala, . Spr 2,7 f. Spr 2,6. Hier wird einerseits die Übereinstimmung zwischen Altem und Neuem Testament – d. h. zwischen Moses und Paulus, 4. Mose 30,4–17 und 1. Tim 5,11–14 – bestätigt, s. o. Anm. . Andererseits offenbart diese Übereinstimmung die ganze Schrift als Gesetz des Geistes, auf dessen Grundlage eine sichere Anleitung zur Gerechtigkeit allen Menschen gezeigt wird. 1. Mose 16,16 f. 1. Mose 25,21. 1. Mose 29,31. 1. Sam 1,2;5. Vgl. Lk 1,5–36. Nach 1. Tim 5,14 sollen jüngen Witwe heiraten und Kinder bekommen. Vgl. 1. Sam 1,5 Vg Annae autem dedit partem unam tristis, quia Annam diligebat. Dominus autem concluserat vulvam eius. Vgl. Lk 1,7. Vgl. 1. Sam 1,10 f. Vgl. 1. Sam 1,4–8. Vgl. Erasmus, Adag. 945: Ex diametro opposita. Diametro distant ( II-2, 450). Der Gegensatz zwischen dem biblischen Beispiel von Hanna – die über ihre Sterilität verzweifelt war – und den Nonnen – die sich durch ein Keuschheitsgelübde von sich aus unfruchtbar machten – dient dazu, die Scheintugend der Nonnen als eine nicht auf das göttliche Recht fundierte Praxis zu verurteilen. Vgl. 1. Mose 16,1–6. Vgl. 1. Mose 29,15–35. 1. Mose 30,1 Vg Cernens autem Rachel quod infecunda esset, invidit sorori suae, et ait marito suo: Da mihi liberos, alioquin moriar. Vgl. 1. Mose 25,20–26. Siehe vorherige Anm. Hos 9,14 Vg Da eis, Domine. Quid dabis eis? da eis vulvam sine liberis, et ubera arentia. Wie oben wird hier die Einhaltung der Klosterordnungen (z. B. der Dominikaner und der Franziskaner und Klarissen) als Abgötterei gegenüber den Gründern oder Schutzpatronen derselben Mönchsorden verurteilt. Wer dem göttlichen Gesetz folgt, kann dagegen die monastischen Traditionen, insbesondere das hier diskutierte Keuschheitsgelübde, nicht akzeptieren. Vgl. 1. Mose 30,13 Vg Dixitque Lia: Hoc pro beatitudine mea: beatam quippe me dicent mulieres . Vgl. 1. Mose 30,1–8. Vgl. 1. Mose 30,16–21. Vgl. 1. Mose 33,5 u. 48,9. Vgl. 1. Mose 30,23 Vg Quae concepit, et peperit filium, dicens: Abstulit Deus opprobrium meum.; s. auch Lk 1,25. Keuschheit und Jungfräulichkeit werden nicht grundsätzlich abgelehnt, sondern nur denjenigen zugebilligt, die sie ohne concupiscentia bewahren können. Den Ordensschwestern wird vorgeworfen, sich heidnischer, nicht christlicher Verehrung ihrer Schutzpatroninnen hinzugeben. Die Vestalinnen waren Priesterinnen der Vesta, der römisch-mythologischen jungfräulichen Göttin von Heim und Herd. S. o. Anm. . Vgl. z. B. 1. Kor 7,25–39. Vgl. 1. Mose 2,18–24. Vgl. 3. Mose 26,9. Vgl. 1. Mose 1,22;28 u. 8,17 u. 9,1;7. Siehe auch Anm. . Siehe vorherige Anm. Vgl. Anm. . 1. Mose 35,11 Vg dixitque ei: Ego Deus omnipotens: cresce, et multiplicare: gentes et populi nationum ex te erunt . 1. Mose 24,60. 1. Mose 17,6. 1. Mose 17,20. Vgl. 1. Mose 16,10 f. Vgl. 13, 882: ein verschnittenes oder zur begattung untauglich gemachtes weibliches thier heiszt nonne mit bezug auf das keuschheitsgelübde der nonnen bair. die nunn, eine stute, der man die bärmutter ausgeschnitten oder durch einen angebrachten draht die beschälung unmöglich gemacht hat. Karlstadt zieht hier die Schlussfolgerungen aus der vorherigen Interpretation der alttestamentlichen Bibelstellen und bekräftigt dadurch seine These: Die Heilige Schrift und damit das göttliche Gesetz lehnen die Keuschheit nicht ab, laden jedoch alle ein, zu heiraten und sich zu vermehren. Dieses göttliche Gesetz wird durch das Keuschheitsgelübde der Mönchsorden missachtet. Mönche und Nonnen verehren lieber ihre irdischen, heidnischen Gottheiten – d. h. ihre Schutzpatrone – und widersprechen damit dem göttlichen Gebot. Sie bleiben darüber hinaus nicht keusch, wie sie behaupten, sondern sind Sklaven fleischlicher, sexueller Begierde und fallen deswegen in noch größere Sünde. Offensichtlich eine rhetorische Frage. Vgl. Mt 24,35; Mk 13,31; Lk 21,33. 1. Mose 15,5 Vg Suspice caelum, et numera stellas, si potes. Et dixit ei: Sic erit semen tuum. Vgl. 1. Mose 22,17. S. o. . Karlstadt greift auf, was bereits zuvor nachgewiesen und argumentiert wurde, nämlich dass Mönchsorden und insbesondere das in ihnen vorgeschriebene Keuschheitsgelübde im Widerspruch zur Schrift, also zum göttlichen Willen und Gesetz, stehen. In diesem Abschnitt legt Karlstadt das Thema der Keuschheit vor dem breiteren Hintergrund der Grundprinzipien seiner Theologie dar, die er in anderen Schriften ausgearbeitet hatte. Das erste Prinzip ist der radikale Gegensatz zwischen dem Vertrauen in die menschlichen, äusserlichen Werke der Mönche – die sich dadurch stolz machen, dennoch sich selbst coram Deo zur Sünde verdammen – und dem wahren inneren Glauben an Gott, durch den die Christen ihre Sünde erkennen, an ihrer natürlichen Kraft verzweifeln und sich damit auf die göttliche Gnade verlassen. Siehe auch Th. 17–24 in . 4. Mose 14,11 f. 4. Mose 14,11. Siehe vorherige Anm. Hebr 3,8 f. Vg sicut in exacerbatione in deserto, ubi tentaverunt me patres vestri: probaverunt, et viderunt opera mea. Vgl. Tit 1,15 f. Vg coinquinatis autem et infidelibus, nihil est mundum, sed inquinatae sunt eorum et mens et conscientia. Confitentur se nosse Deum, factis autem negant: cum sint abominati, et incredibiles, et ad omne opus bonum reprobi. Vgl. 5. Mose 28,15 Vg Quod si audire nolueris vocem Domini Dei tui, ut custodias, et facias omnia mandata eius et caeremonias, quas ego praecipio tibi hodie, venient super te omnes maledictiones istae, et apprehendent te. Vgl. 5. Mose 28,16–68. Vgl. Joh 6,27 u. 56. Vgl. Joh 6,27 f. Unklarer Bezug. Vgl. vermutlich Tit 1,8 f. Vgl. Röm 8,28. Röm 10,17. Vgl. 5. Mose 28. Der Bezug auf 5. Mose 25 in der Marginalie bleibt unklar. Vgl. 1. Petr 1,3–9. Vgl. Jak 1,18. Der grundlegende Zusammenhang zwischen der Schrift – d. h. dem Wort Gottes – und dem Glauben wird hier betont. Vgl. auch Erasmus, Adag. 2823: Auctor omnium et fons ( II-6, 524). Lk 14,20 Vg Et alius dixit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire. Vgl. Lk 14,24. 5. Mose 8,3; Lk 4,4 u. Mt 4,4 Vg Quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei. Vgl. Joh 17,17 Vg Sanctifica eos in veritate. Sermo tuus veritas est. Vgl. 1. Mose 50,4–14. Lk 9,59 f. Vg Ait autem ad alterum: Sequere me: ille autem dixit: Domine, permitte mihi primum ire, et sepelire patrem meum. Dixitque ei Jesus: Sine ut mortui sepeliant mortuos suos: tu autem vade, et annuntia regnum Dei. Parömie, Sprichtwort. Vgl. Anm. . Zusammenstellung von Mt 5,48 Vg Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester caelestis perfectus est und Mt 5,45 Vg ut sitis filii Patris vestri, qui in caelis est: qui solem suum oriri facit super bonos et malos: et pluit super justos et injustos. und Ps 35(36),7 Vg Homines et jumenta salvabis, Domine. Vgl. vermutlich 5. Mose 24,14. Lk 9,61 f. Vg Et ait alter: Sequar te Domine, sed permitte mihi primum renuntiare his quae domi sunt. Ait ad illum Jesus: Nemo mittens manum suam ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei. Lk 9,2 Vg Et misit illos praedicare regnum Dei . Vgl. Lk 9,60. Vgl. Anm. . Mt 25,35 Vg hospes eram, et collegistis me. Vgl. Mt 25,34. Mt 25,41–43. Vgl. Lk 10,38–42. Ähnlich in Vgl. Mt 25,1–13. Vgl. Joh 12,4–8 Vg Dixit ergo unus ex discipulis eius, Judas Iscariotes, qui erat eum traditurus: Quare hoc unguentum non veniit trecentis denariis, et datum est egenis? Dixit ergo Jesus: Pauperes enim semper habetis vobiscum: me autem non semper habetis. Mt 10,34 f. 5. Mose 33,9 Vg Qui dixit patri suo et matri suae: Nescio vos: et fratribus suis: Ignoro vos: et nescierunt filios suos. Hi custodierunt eloquium tuum, et pactum tuum servaverunt. Mt 12,47 f. Lk 2,49 Vg Et ait ad illos: Quid est quod me quaerebatis? nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse? Vgl. Lk 2,46. Vgl. Anm. . Vgl. auch Eph 6,1. Vgl. Anm. u. Mk 3,33. Hier rhetorische Anspielung auf Lk 2,49; s. o. Anm. . 1. Kor 1,17 Vg Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare . Vgl. Apg 9,15. Vgl. Mt 4,19 u. Mk 1,17. Vgl. 1. Kor 1,2. Vgl. 1. Kor 12,13. S. auch Apg 1,5. Vgl. Lk 24,32. Vgl. Anm. . Joh 3,18. Mk 16,16. Siehe vorherige Anm. Spr 2,8. Vgl. Mt 23,23. Vgl. 2. Thess 2,8. Jes 1,15. Vgl. vorherige Anm. Mt 6,7 Vg Orantes autem, nolite multum loqui, sicut ethnici . Vgl. 1. Kor 14,1–16. 1. Kor 1,19 Vg Sed in ecclesia volo quinque verba sensu meo loqui, ut et alios instruam: quam decem millia verborum in lingua. Hos 6,6 Vg Quia misericordiam volui, et non sacrificium; et scientiam Dei plus quam holocausta. Mt 23,23 Vg et reliquistis quae graviora sunt legis, iudicium, et misericordiam, et fidem! haec oportuit facere, et illa non omittere. Anspielung auf Joh 6,16–71, wie in den Marginalien angegeben. Hos 4,2 Vg sanguis sanguinem tetigit. Jes 5,13. Mt 9,15 Vg Et ait illis Jesus: Numquid possunt filii sponsi lugere, quamdiu cum illis est sponsus? . Joh 8,31 f. Vg Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Siehe aber die ganze Passage Joh 8,30–47. Vgl. Tit 1,10–16. Vgl. Mt 16,6;11 f. Vgl. Erasmus, Adag. 362: Oleum et operam perdidi ( II-1, 452–454). Vgl. Mt 15,1–6. Vgl. 3. Mose 2,11 u. 6,9 f. Durch das in diesen Bibelstellen verbotene Speiseopfer mit Sauerteig wird die Übereinstimming zwischen Altem und Neuem Testament (s. o. Anm. ) nochmals betont. Vgl. Eph 2,4. Röm 14,17 Vg Non est enim regnum Dei esca et potus: sed iustitia, et pax, et gaudium in Spiritu Sancto. Zum regnum Dei siehe auch . 1. Kor 10,24 Vg Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius. 1. Kor 10,32 f. Vg Sine offensione estote Judaeis, et gentibus, et ecclesiae Dei: sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis: ut salvi fiant. Der Bezug auf Hes 18 ist allgemein. Vgl. 1. Kor 9,22. Vgl. Röm 15,1–7. Vgl. 1. Kor 12,12. Vgl. 1. Kor 12,26 f. Röm 12,15 Vg Gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus. Joh 13,35 Vg In hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem. Bezug unklar. Vielleicht Joh 3,22;36. Ps 68(69),10 Vg et opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me. Vgl. Gal 3,27. Jes 1,17 Vg subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam. Mt 9,13 u. 12,7 Vg Misericordiam volo, et non sacrificium . Vgl. Mt 25,40–43. Mt 5,23 f. 1. Tim 5,8 Vg Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior. 1. Tim 3,13 Vg Qui enim bene ministraverint, gradum bonum sibi acquirent, et multam fiduciam in fide, quae est in Christo Jesu. Vgl. Gal 5,1–15. Vgl. Ps 119(120),105. Der Gegensatz zwischen äußeren Tempeln mit ihren nutzlosen Ornamenten und inneren geistlichen Tempeln der Seele, die im einfachen Glauben an Gott gegründet sind, bereits in Th. 17 f. u. 23–27 von . Mt 23,24 Vg Duces caeci, excolantes culicem, camelum autem glutientes. Vgl. u. a. Mt 10,38 u. 16,24. Vgl. nochmals Mt 25,35–43. 1. Tim 5,13 Vg simul autem et otiosae discunt circuire domos: non solum otiosae, sed et verbosae, et curiosae, loquentes quae non oportet. Hier verknüpft Karlstadt die Kritik an den Nonnen (die die wahre, geistliche, notwendige Gottesverehrung vernachlässigen, um Gelübde, Traditionen und Hierarchien zu befolgen, die unwesentlich, wenn nicht gefährlich sind) mit der oben ausgeführten Argumentation. S. o. Anm.  f. Vgl. 1. Tim 5,9. S. o. Anm. u. . 1. Kor 7,32 f. Vg Qui sine uxore est, sollicitus est quae Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. Vgl. Kol 4,7 f. Bezug unklar; vgl. vielleicht 1. Petr 2,16. S. o. Anm. . Vgl. 1. Kor 7,34 Vg Et mulier innupta, et virgo, cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta corpore, et spiritu. Quae autem nupta est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro. Mt 19,12 Vg Sunt enim eunuchi, qui de matris utero sic nati sunt: et sunt eunuchi, qui facti sunt ab hominibus: et sunt eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum caelorum. Qui potest capere capiat. Zusammenstellung von Mt 19,10 f. Vg Dicunt ei discipuli eius: non expedit nubere. Qui dixit illis: Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est. und Mt 19,12, s. vorherige Anm. Zusammenstellung von 1. Kor 7,8 Vg Dico autem non nuptis, et viduis: bonum est illis si sic permaneant, sicut et ego. und 1. Kor 7,26 Vg Existimo ergo hoc bonum esse propter instantem necessitatem, quoniam bonum est homini sic esse. Vgl. 1. Kor 7,25–40. Weish 8,21 Et ut scivi quoniam aliter non possem esse continens, nisi Deus det . 1. Kor 7,7 Vg Volo enim omnes vos esse sicut meipsum: sed unusquisque proprium donum habet ex Deo: alius quidem sic, alius vero sic. 1. Tim 6,3 Vg Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei, quae secundum pietatem est, doctrinae. Vgl. 1. Tim 6,5 laut , fol. l1r (= p. 125): Seiungere ab iis qui eiusmodi sunt ( VI-4, 152). Vgl. 1. Tim 6,10 Vg Radix enim omnium malorum est cupiditas: quam quidam appetentes erraverunt a fide. Vgl. z. B. Gal 6,14. S. o. Anm. . Vgl. 1. Tim 3,2–4. Vgl. Anm. . 1. Tim 6,11 Vg Tu autem, o homo Dei, haec fuge . Vgl. 1. Tim 3,8–11. 1. Tim 3,12 Vg Diaconi sint unius uxoris viri, qui filiis suis bene praesint, et suis domibus. Auch in dieser Passage zitiert Karlstadt aus , fol. k5v (= p. 102) ( VI-4, 132). Zusammenstellung, nochmals zitiert aus Erasmus (s. vorherige Anm.) von 1. Tim 3,14 Haec tibi scribo u. 1. Tim 3,15 ut noris quomodo oporteat in domo dei versari. Vgl. 3. Mose 8,1–12. Vgl. 4. Mose 4. 3. Mose 21,13–15 Vg Virginem ducet uxorem: viduam autem et repudiatam, et sordidam, atque meretricem non accipiet, sed puellam de populo suo: ne commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae: quia ego Dominus, qui sanctifico eum. Hes 44,22. Mt 19,12. Mt 19,11. 1. Tim 3,12 Vg Diaconi sint unius uxoris viri . Vgl. Anm. . 1. Tim 4,1 Vg Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris, et doctrinis daemoniorum. Siehe hier auch Melanchthons Kommentar zu 1. Kor 7 in 4, 44–46; vgl. auch . In seinem Brief an Melanchthon vom 1. August interpretiert Luther 1. Kor 7,9 (zitiert auch in ) in Zusammenhang mit 1. Tim 4,1, vgl. 2, 171,44–47 Nr. 424. Die Bibelstelle ist auch in Melanchthons Loci zitiert, 2.1, 78,1–6. Vgl. . Vgl. Anm. . 1. Tim 5,1 Vg Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem . Vermutliche Anspielung auf Eph 5,10 f. Vgl. Anm. . Karlstadt verwendet hier nochmals ein ähnliches Bild wie das erasmische der umgekehrten Silenen; vgl. Erasmus, Adag. 2201: Sileni Alcibiadis ( II-5, 158–190). Vgl. Hes 20,39 f. Vgl. Hes 34 u. Joh 10. Siehe nochmals . Papst Alexander IV. (um 1199–1261). VI. 3,14,2: vobis de fratrum nostrorum consilio in virtute obedientiae et e sub poena xcommunicationis auctoritate praesentium districtius inhibemus, ne ante annum probationis elapsum, qui est maxime in subsidium fragilitatis humanae regulariter institutos, quemquam ad professionem vestri ordinis seu renunciationem in saeculo faciendam recipere, nec constitutum infra huiusmodi annum aliquatenus impedire, quo minus infra ipsum ad aliam religionem, quam maluerit, transeat, vel, nisi, maior tamen quatuordecim annis exsistens, professus sit tacite vel expresse, aut evidenter constet, illum vitam voluisse mutare, quod tamen non praesumitur, nisi clara probatione vel competentibus indiciis ostendatur, omnino ad saeculum redeat, sicut de sua voluntate processerit, praesumatis. Quodsi forte contra hanc nostram prohibitionem quemquam recipere praesumpseritis decernimus, eum, qui taliter receptus fuerit, nullatenus vestro esse ordini alligatum . ( 2, 1051). Siehe vorherige Anm. Papst Innozenz IV. (um 1195–1254); vgl. VI. 3,14,1 ( 2, 1050 f.). Papst Bonifatius VIII. (um 1235–1303); vgl. VI. 3,14,3 ( 2, 1052). Papst Alexander III. (um 1100–1181); vgl. X. 3,31,11: Mandamus, quatenus rem ipsam diligenter inquiras, et, si inveneris, quod G. non fuisset a parentibus oblatus, nec inceperit esse XIV. annorum, quando ad religionem accessit, et ínfra XIV. annum facti voti poenitens a religione recesserit, si in saeculo volverit remanere, eum ab illo voto professionis, quod fecit, auctoritate pontificali denuncies absolutum, et absolutionem eius tam ecclesiae de Resone quam populo tuae civitatis studeas publicare. Si autem a parentibus forte fuerit oblatus, seu XIV. annum compleverit, quum religionem intravit, seu post decimum quartum annum professionem a se prius factam ratam habuerit, eum ad eandem vel ad aliam religionem cum omni districtione transire compellas. ( 2, 572). Tatsächlich von Papst Clemens III. (um 1130–1191); vgl. X. 3,31,12: Quum virum [.] ( 2, 572). Von Papst Coelestin III. (um 1106–1198); vgl. X. 3,31,14: Quum simus [.] ( 2, 573). Vermutlich bezieht sich Karlstadt hier auf die darauffolgenden Kapitel X. 3,31,15 ( 2, 574). 1. Tim 5,9. Vgl. 3. Mose 27,1–8; s. o. Anm. . Siehe hier auch die Thesen in . S. o. Anm. , , . Vgl. 1. Tim 5,11 Vg cum enim luxuriatae fuerint in Christo . Hier zitiert Karlstadt laut Erasmus, vgl. VI-4, 144. Mit ius divinum meint Karlstadt die angeführten Bibelstellen sowohl aus dem Alten als auch aus dem Neuen Testament. Sogar manche päpstlichen Dekrete (bezüglich der Gelübde, die vor dem 14. Lebensjahr abgelegt wurden) stehen im Einklang mit diesem göttlichen Recht und zeigen, wie das Keuschheitsgelübde, das den Mönchsorden verordnet wurde, mit dem kanonischen Recht selbst unvereinbar ist. Vgl. auch C. 20,1,12 ( 1, 846). 3. Mose 4. 1. Kor 7,9 Quod si non se continent, nubant. Melius est enim nubere, quam uri. Siehe auch . Vgl. 1. Kor 7,32–34. Vgl. Anm. . Vgl. Pred 5,4. Vgl. z. B. 1. Tim 3,1–13. Hier bezieht sich Karlstadt vermutlich auf Lk 9,57–62 und Mt 5,17–37. Siehe auch oben die in der Rhau-Grunenberg-Ausgabe hinzugekommenen Ergänzungen. Vgl. Mt 9,13 u. 12,7. Siehe in diesem Zusammenhang die Franziskanerdisputation (1519) in und Von Abtuung der Bilder in KGK V. Vgl. . 1. Tim 3,2 Vg Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum ; s. o. auch z. B. . Vgl. nochmals 1. Tim 3,2–5. Vgl. D. 26,1–3 ( 1, 95 f.); C. 28,3,1 ( 1, 1090); X 1,31,1–7 (6 2, 14148). Vgl. Anm. . Vgl. nochmals 1. Tim 3,5 Vg Si quis autem domui suae praeesse nescit, quomodo ecclesiae Dei diligentiam habebit? Siehe vorherige Anm. Tit 1,5–7 Vg et constituas per civitates presbyteros, sicut et ego disposui tibi, si quis sine crimine est, unius uxoris vir, filios habens fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos. Oportet enim episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem , hier aber zitiert – mit kleinen Abweichungen – nach Erasmus, vgl. VI-4, 192. Vgl. 2. Mose 6,23 u. 25. Vgl. 4. Mose 3,3 u. 6–10. Vgl. Anm. . 2. Mose 28,1. Vgl. 1. Kor 9,5. Hier bezieht sich Karlstadt auf Phil 4,2; die Bibelstelle ist interpretiert nach Erasmus' Adnotatio, vgl. VI-9, 320. Vgl. hier 1. Kor 7,29. 1. Tim 3,12 Vg Diaconi sint unius uxoris viri, qui filiis suis bene praesint, et suis domibus. Vgl. . Vgl. 1. Kor 7,8 f. Vgl. 1. Kor 7,27 Vg Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem u. 1. Kor 7,38 Vg Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit: et qui non jungit, melius facit. Vgl. 1. Kor 7,32. S. o. . 3. Mose 20,15 f. Vg Qui cum jumento et pecore coierit, morte moriatur: pecus quoque occidite. Mulier, quae succubuerit cuilibet jumento . Vgl. Anm. . Karlstadt wiederholt die Kritik, die er im ersten Teil seines Traktats formuliert hatte. S. o. . Vgl. nochmals 1. Kor 7,9. 3. Mose 15. 1. Kor 7,5 Vg Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi: et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram., auch zitiert nach Erasmus' Novum Instrumentum; vgl. VI-3, 234. Vgl. 1. Kor 7,6 f. Vgl. Anm. . Vgl. 1. Mose 38,9 f. Vgl. Weish 16,28. Vgl. . Vgl. 1. Tim 5,3–16. 4. Mose 30,9–15. Vgl. Anm. . Vgl. Anm. . Dass Christus selbst durch die Heilige Schrift zu allen Gläubigen spricht, hatte Karlstadt bereits 1520 behauptet; s. KGK III, Nr. 163, S. 281, Z. 34–S. 282, Z. 4. Vgl. nochmals 1. Tim 5,9. Pred 7,21 Vg non est enim homo iustus in terra qui faciat bonum et non peccet. Vgl. Anm. . Vgl. . Vgl. . Siehe auch . Vgl. . Siehe auch D. c. 5,34,9 ( 1, 1421); X. 1,12,1 ( 2, 124). Siehe auch ausführlicher hier die zur vorliegenden Editionseinheit und auch . Mt 15,19 Vg de corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae. Röm 7,18 Vg Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum . Gal 5,17 Vg Caro enim concupiscit adversus spiritum . Jak 1,15 Vg Deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum . 1. Mose 6,5 Vg et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore. Vgl. . Vgl. 1. Kor 7,2. S. o. . Diesem Fehler begegnet man nicht in unserer Variante C. Diesem Fehler begegnet man nicht in unserer Variante C. Folgt in unserer Variante C .