Verba Dei Quanto candore et quam syncere praedicari, quantaque solicitudine universi debeant addiscere

Verba dei Quanto candore et quam syncere praedicari, quantaque solicitudine universi debeant addiscere. Carolostadius. Contra D. Ioannem Eckium, qui manifestarie dixit, aliud dicendum theologistis, aliud gregi Christiano, aliud in schola, aliud in ecclesia, Eadem atque omnia scripturarum testimonia Christianis omnibus inculcanda. Contenta, versa pagella indicat. Wittenbergae, apud Melchiorem Lottherum iuniorem, Anno M. D. XX.

Contenta in hoc libello

Principium duriora quaedam continet in Eckium dicta, ad quae tamen efferenda, communis hominum utilitas compulit.

Concionatorem haud quaquam esse audiendum, praeter divina verba, verbula quamlibet iucunda plenaque atque compta crepantem. c. i.

Non modo non audiendos esse concionatores, sed etiam plagis conficiendos, qui dei populum non sola divina verba docent. c. ii.

Quinimo, quod magis atque acerbius fuerit, et magistri et discipuli, hoc est, praedicatores et auditores anathemate percutiuntur ac perpetuis ardoribus adiudicantur, qui incuriosos et abiectos divini verbi praecones, verbumve non repurgatum audiunt c. iii.

Divini vero sermonis avidus assectator, Christi vel cognatus vel agnatus efficitur, et celsitudine, quam nulla superior est, honestatur c. iiii.

Omnes omnia scripturarum mysteria atque iudicia Christiani perdiscere astringuntur, ad solicitudinem quoque scribentium et docentium omnia scrutari debebunt, ut possint docere, vel familiam, vel vernaculos vel famulos vel familiares, vel amiculum quempiam c. v.

Commonstratur illud authoritate Chrysostomi. c. vi.

Iterum eiusdem authoritas est allata, quod privatim liceat ex scripturis sanctis, laicis quoque domi disputare c. vii. Nec obstabit c. ii. de hereticis li. vi. quod si fuerit oppositum, respondebit Eckio per nigrum tituli qui filii sint legitimi.

Eckius sub dialogi specie cum scriptura sancta concertat c. viii.

Preoccupantur contraria c. ix.

Retaliatur Eckius, ex simplicibus qui facit porcos x.

Aliud excutitur Eckii spiculum c. xi.

Profertur de praedestinatione non praedicanda argumentum c. xii.

Verba Augustini quae Eckium adiuvare videntur ca. xiii. subdit.

Respondetur ad supradicta in cortice obsistentia c. xiiii.

De castimonia divinorum verborum, et quomodo praedicari debebunt c. xv.

Quatenus possint Christiani, sacris prophana intermiscere c. xvi.

Cursus per capita c. xvii.

Apologia adversus Eckium recenter scripta c. i.

Ostenditur Eckio, quod contra doctores ecclesiasticos Lipsiae disputavit.

Reverendo patri, fratri Iacobo Voyt Franciscano, illustrissimi principis et domini, domini Friderici Ducis Saxoniae, Serenissimi Regis Imperii Electoris, Archimarschalli, Iuriumque Saxonicae provinciae vicarii, Lantgraphi Turingiae, Marchionis Mysiae, et Mecoenatis studii Wittenbergensis, Confessori seu poenitentiario fideli ac perdocto, Excellentique viro domino Georgio Elnero , artium doctori et decano et Canonico Wittenbergensi dignissimo, sacrae quoque Theologiae Baccalaurio candido, amicis ac patronis dignissimis, Andreas Bodensteinus Carolostadius. Salutem Dicit.

Num videtis patres doctissimi, quam copioso et spisso nugarum exercitu, sparsaque interim acie, iam olim Eccius conversis hoc in pectusculum mucronibus, memet calefacit et accendit, nihilque minus patitur, quam me interquiescere, et optimis vacare studiis. Quod si obnixa, cornutaque fronte, atque ardentibus oculorum orbibus, me turbidus et teter appetere, ferreasque criminationum segetes in me deiicere perget, nonne et ipse ignoscere debebit, si iniecta tela revulsero, in authoris caput contorsurus? Canonista est, Ideoque me non arcebit Iure naturali uti. Theologus esse vult. merito igitur audit, velle praeter Theologi officium, maledicta et mendacia, ceu grandia saxa, impietatis fluvio avulsa, in caput et sanguinem meum degrandinare .

Scripturas sacras lacerat, ac supprimit, et os gladii in illarum cervicem, ac ipsum guttur mergit. Quo circa illum, etiamsi invitum et repugnantem, neutiquam Christi militem, sed hostem asseverabo rapidum, Sibimet irascatur Eckius, si vel fumum vel flammam, aut cholerae meae titionem, aut ambustum torrem, in patentes eius fauces, stridentesque dentes, ardenti impetu percutiam. Porro, si fuliginem bilis meae repraehensibilem censet, debuit ipse audax et improvidus certator, circumspecte et prospicienter sui nominis, Christianaeque militiae decorem, prior perpensasse. ac quid sibi accidere noluit, alteri minime inferre. Verum non proposui retalitationem reflare. quamquam illucusque, dentati sales haud me defecerint. At hoc potissimum meditor, hoc pario, ne cruento huius nominis fuco, aegre habeat scriptura, Neve sub exilis et enucleati et tenuis convicii praetextu, negotia frugifera et foelicissima extenuentur, et subinde, velut moribunda, concidant. Non est huius instituti, quas ille depluit contumelias, diluere et profligare, Sed nocumenta reipublicae, Christianaeque religionis commune damnum, et inmanem pestem depellam, quam Eckius publicitus, non mihi modo, non Wittenbergensibus tantum, non solum candidis Theologiae cultoribus, Sed universis Christianis substruit, et per insidias, tanquam venenum mellitum immittit. Nempe, quae potuit acrior pestis, totum Christi grege molestium vexare quam monstrum, quod Eccius generavit? Sed dices, Quod est illud portentum? quae tanta bestia? quisnam serpens ille est, Eckianum monstrum. qui suo urenti flatu demolitur, quicquid attingit? Quae est pestis adeo pestilens, quae omnia omnium Christianorum pectora inficit?

Si lubet eam circuitione quadam, et propemodum alienis coloribus, ob lumina tua ponam. ne sua specie visa, omni Basilisco nocentior, inspectores revidens, veneno quopiam conficiat.

Postridie Margarethae, huius anni, in auditorio ad ingentem disceptationem apparato, sedebam, iunctus Reverendo Patri Langio , Augustinianae professonis per Saxoniam Vicario, tum latinarum, tum Graecarum literarum viro impense gnaro, is et ego inanem pugilum amborum Martini et Eccii, praestolabamur congressum. audituri interibi spumantia monstra, quae Eccius ex aedito suggestu, in Martinum expuere subniteretur, Tum prior pugil, pugil inquam fortior quam Theologus, adventavit prius, hic me adit, et tantisper, dum Martinus abest, donecque in veniendo et expectando Eckiana blandicia. est, ita exorsus compellat, Si inter Martinum et me, argutator inquit gloriosus, conveniret, quemadmodum mihi tecum convenit, Si ita in unam sententiam, Martinus et ego concurreremus, prout nos in eadem opinatione sumus, vellem ait in diversorium Martini demigrare. Docuit me inaspernabilis hospes, si sequeretur opinionem patris Reverendi eatenus, quatenus in meam ivit sententiam, vellet illum non solum affectibus, sed et pedum passibus assectari. Atque haud scio, Si, vel me honore tanti hospitis dedignabatur, vel furtim et occulte, illiusmodi allusione, et blanditia suggerebat, se abs me rogari velle. Quod si aperte desiderasset, nequaquam fueram tam rigidus et asper, qui rustico abnutu, hospitem adeo egregium reiecissem. At ubi audivi Eckii adsensum procul, repente quasi admirans steti, atque clare repugnans, multo maxime dissentire nos dixi. quippe, in scholica quaestione, post commissum praelium, concordasti mecum dicebam. et quod ego defendi, non modo firmum et inconcussum reliqueras, sed ipse tu, pro vero receperas. In concione vero publica ad populum facta, disdiapason et quidem longissime, animisque discrepavimus, Imo ipse tui dissimilis es, neque tecum sentis, neque tibi constas, neque tibi concordas. In istac concertatione plaeraque mecum, et bene loquebaris de libero arbitrio, de operibus, quae in illo efficiuntur, nisi quod in exordio, quum eras gibbosior et incircumcisior, obstiteras, tuum officium agens, propter quod Lipsiam concesseras, in Ecclesiae pulpito et festivitate Visitationis beatae Mariae semper virginis, dum offitio concionatoris, non disputatoris fungebare, aliud et diversum quiddam, atque tale contrarium, quid est repugnans et nocens, diducto ore, fragoreque sonoro, et audatiaAlia Theologista Eckius in schola, Alia in aede sacra Christi ovibus dicenda clamat. multa effutiveras. At ille, ut est homo, ingenio utroque versum disposito et impraemeditato, ilico taliter ex tempore responsat. Putas tu, eadem populo dicenda, quae in scholis Theologicis tractamus et concludimus? Non sunt, inquit, vulgariis Christianis, et illiteratis semina inculcanda, quae in eruditam humum, doctosque auditores, et assectatores, iacimus. Tunc usqueadeo ineptis, ait, qui plebeos Chri stianos e pulpito Ecclesiae, doctrinis illiusmodi dignaris, quas in scholis, ex scripturae faucibus, vel derivamus, vel elicimus? Hac me obiurgatio ne summae temeritatis, et acerrimae fraudis, et audacissimae libertatis, plane vir honestat, Qui denique protinus ab alto, dissolutoque pectore, obviam pervulgatamque laudem, et decretalem gloriam flavit, atque decrevit Theologo fas esse, ut aliud in declamatorio sermone expromat, aliud in scholis asserat. ad illam ego doctrinam hominis, a vitio et studio ostentationis Cur ad disputandum venerit Eccius loquacissimi, surdeo, praestringor, et stupesco. succurrit mihi tamen in mentem, creberrima pervicacis disputatoris protestatio, quae passim protestatur, in scholasticum se ventitare certamen, ut inibi quaestionum mole, et argumentorum pluvia, vel doceat veritatem, tuteturque, vel latentem eruat. in concione publica, ubi adversantia contraria proiicit, haud scio, quid doceat, et quo astu. Scio vero quam falsis ac subdolis sententiis, populum moveat et decipiat, Literas quae eiusdem protestationis sensa continent, ad Rhomanum Pontificem, ad aliquot universitates, atque privatos plaerosque emisit.

Hoc est audax et argutum magis, quam verum Eccii documentum. haec est sane. Crocodilina inventio, et nequam elatio, quamPater Langius in caelum e propria tum saliva expuit. testis est pater Langius, testes sunt alii, testis est, et sua adversarii conscientia atque cerebrum, et venter. Ego tuo iuditio celeberrime Decane submittam, an excogitata Sermo Eckii antistrophon habet versutia fuerit antistrophon, hoc est, reciprocum et Protagoricum argumenti vitium, quod referri contra, atque in ipsum, cum in commodo quod afferebat, converti possit.

Nempe, cum primis est fassus, se mecum concordasse. Verum enimvero, si mihi cum illo convenit, si ipse mecum concordat, qualiter me vicit ille? qua sententia? Eckius iactat se vicisse illum cui non dissensit. quo gladio sum propulsus? qua adversitate prostratus? et cui me inimico, cum ipse non esset dedidi? quod iactat clamator. Si autem vicit, ipse sua sibi est captione, et circumscriptione confutatus, num ipsum sese devicit ipse. quandoquidem inter nos convenit, etiam si se non profligarit omnino, quantum hoc est non perinde simplex, sed mira simulatione multiplex, qui expugnatur bene vinciturque totus, sed non totaliter, iuxta illius disiunctu. At velit, nolit, si prostravit me, et suae ditioni subdidit, et mecum sensit, totum in caput illud refluit et recidit, quod contra me effudit et iecit. quandoquidem causa ipsa, qua consensimus, et copulati sumus decubuerit. quia necessum erat, socium meum pati, quicquid ipse, gratia communis negotii patior, Praeterea insequitur, quod Eccius est puero stultior, et indocto inscitior, Nam vulgatum est dictum in eos qui pueris Puerilis Carlostadius, puerilior Eckius et infantibus adsentiunt ac subscribunt, duplici stultitia aberrare. laborat igitur non una sola ignoratione et inscitia, miser et incircumspectus loquutor, quoniam et mea, et sua. Sim ego puerilis et indoctus, modo sit imprudens et stupidus arbiter, qui mecum sentit, me stulticior et imperitior. At quisquam fortasse non minus Eckii studiosus, quam ingenio valenti et vegeto, taela quae misi, regeret in me, argutans, Imo tu puer es, et devictus, quando illius accesseris sententiae, non ille tuae, Asellio, hoc ordine verba non concepit Eccius, Nam, neque lineam ad indicandam eam sententiam protulit, sed quod supra scripsi, fatus est. Praeterea eo claret, iniqua et vitiosa argumenti reciprocatio, quod Eccius in concionibus ecclesiasticis, suam et veterem salivam, ingenti latratu iactavit, In scholis autem eam, quam ex Apologia mea, et disputatione traxit, discipulis aspersit. In scholis igitur mecum, in aedis suggesto, secum sensit. Quod illo comprobare possum, et si non compte,Hieronymus tomo. ii. fo: v. Acta haec in vigilia visitationis Mariae Lipsiae anno xix. tamen fortiter, quod Eccius epistolam Hyeronymo inscriptam ad Demetriadem, et quaedam suo sensui pristino, veterique cordi congrua, decerpsit, quae sunt haec, ¶ Volens nanque deus rationabilem creaturam, voluntarii boni munere et liberi arbitrii potestate donare, vtriusque partis possibilitatem homini inserendo, proprium eius, et esse fecit quod velit, ut boni et mali capax, naturaliterque utrumque posset, et ad alterutrum voluntatem deflecteret. Hoc monstrum est specu Pelagiana, meum in cerebrum impingendum, Lipsici aliqui collectores pridie diei illius (quo illud ceu Medusae caput Eccius produxit) adversario dederunt, tanquam praeacutam et idoneam hastam, et sufficientem effodendi cerebri mei.

Eckius in aede, haeretica praedicavit.Ego vero inficiabar (quod in actis est spectare) Epistolam illam esse Hieronymi. ac testatus sum, Augustinum suspicari, autorem eius fuisse Haereticum Pelagium, quod complura contineat, quae Pelagianorum dogmata Erasmus. resipiant. Praeterea, quod Beda Iuliani Haeretici esse censet. Erasmus noster syncerissimus scriptor, atque vir primae in iudicando laudis, Cui denique quicquid habet posteritas, debet, is itidem stylo Hieronymi et ingenii moribus adductus, illam ipsam ab Hieronymianis epistolis segregavit, quibus blatero revincitur, non esse vitioso locum argumento, quod Eckius in schola derisus, ab epistola quadam descivit. Antistrophon nuncupant. In schola igitur sententiam ronchis exibilatam atque impendio de Haeresi suspiciosam postergavit. neque secum, sed me cum sensit. At postridie illius diei, hoc est, visitationis Mariae, tota dei domus, omnia fani saxa, parietesque omnes adversi, tegulaeque supernae illius fragosa sententia complentur, adeoque remugiunt Pelagianam vocem, pars maxima plebis, adhaese Concionantem palponem observat, Eckius non tam bene, quam vere in scholis aliud, in temploque aliud garrit. veraque sibi, saltemque recepta illi, a quo effunduntur, denarrari putat, qui verba dat. Hoc est inter multa unum, quod obtrusi Eccio (concordiam nostram simulanti) quo clare palpatur, Eccium aliud in scholico exertitio, aliud in delubro veritatis et dei loco, seminare. Num semen illud est, quod homo inimicus, dormitantibus scripturis, superseminavit? NumquidMatthae. xiii hodie regerere potest argumentum quod obieci? Numquid illi subscribere opinioni potui, quam adversarius redargutus deservit, et impugnatam reliquit? et quam velut belluam, omnia proterentem refugit?annuit Eckius vi argumentorum permotus liberum arbitrium nullam propriam habere bonis in operibus activitatem. Surdo qui volet, eiusmodi argumenti conversionem cantabit, Deinceps caetera quoque exemplis, veluti compendiis brevibus atque efficacibus prosequamur. In scholis argumentorum fulmine ictus, adsensus est, Liberum arbitrium, ad opera bona nullam habere actionem, nisi eam, quam voluntati impertit gratia, Item hominem gratia dei vacuum, nullum bonum opus facturum uspiam, quod deo sit gratum, acceptum, et complacitum. Deinde dispositiones illas, de congruo ad gratiam, me, scholasticae cohorti similia figmenta deliranti, obsistente, removit loco, et conto abegit, Haec et similia in scholico rotatu crepuit obstreperus, quibus se severitatem a strophis et falsitatibus vindicaturum protestabatur.

Eckius in templo liberior licentissime sui fuit dissimilis.In aede sacra et contionibus supra memini, contra et longe dissimillima iis sermocinatur, et propriam voluntati efficientiam, et eam quam gratia non contulit, bonis in operibus pollicetur, hominesque eo subducit, ut confidant suis viribus, suisque operibus, atque per viam, quae non est Christus, ad caeli patrem gradiantur. neque magnifaciant, sive per ostium in ouile, sive alicunde ingredi conentur.

Deinde, opera extra charitatem facta, deo grata esse et placere etc.Neque sibi constat Eckius, operum iudicio. Postremo, dispositiones cum solemnitate paschali suo loco restituit, et praedicavit, Atque in universum, sicut alius fuit in sacrario, aliusque in disputatorio, ita alia quaedam et repugnantia in dei, alia in disputatorum domo docuit. Imo, neque ipsis officiorum finibus se coaptavit, Coactus igitur veritatis stimulo asservit, in schola mecum se consonare. Ubi veritates ipsas pro sua quisque virili disquirimus. Simplicibus autem, vel concionibus illis ad audiendum dei verbum, convenientibus, non dei, sed Aristotelici cordis verbum proponit, et suadet.

Longa circuitione inclyti decani, amaeno vestro ingenio et eruditione multa et casta praestantia praedito, bestiam bilinguem et nocentem, eminus adduxi Summa dicendorum. habena, Iam mei est officii, diverberare. eam ita, ut ipsa exuta veteri homine expoliatur et renascatur. Quod hoc ordine comodius mihi videor facturus, ut primum ostendam, non ferendos, qui concionibus ecclesiasticis, praestigias hominum, non syncera dei verba divulgant. secundo scripturam sanctam non doctos tantum, sed et mulieres et illitteratos docendam . hac partitione lectoris animo praeparato, oram soluo, velaque ventis committo. vos bene mihi precemini.

Audiendum haud esse Concionatorem in aede sacra, sua, non dei verba crepantem, caput. i.

Praeter rem non fuerit, si manifestariis scripturis probare conabor, indignos esse auditione praedicatores, vel sua, vel aliorum, non dei verba, in sacro phano declamantes, Quando dominus deus dicit, Hieremiae tertio et vicesimo capite, Nolite audire verba prophetarum, qui prophetant vobis et decipiut vos, visionem cordis sui loquuntur, et non de ore domini. ubi Hieronymus interpretatur, Ne putaret se populus alienum esse a culpa, si perversis acquiesceret doctoribus, Nolite inquit audire verba prophetarum, qui prophetant vobis mendatium, et decipiunt vos. Par enim erit poena, et magistro, et discipulo. Non loquuntur ex ore domini, sed ea quae in suo corde simularunt. Annotatione Hieronymiana Eccium perstringo, qua velit, nolit, discet, non modo prophetarum, verumetiam doctorum verba, quae dei non sunt, quae ex ore dei non emanaverunt, interdicta esse populo, perinde vetito, ne visionem sui cordis eloquentium audiat. Praeterea haud vulgariam aequiparationem inter visionem cordis, et verbumConcionatorum contemptio. quod de ore domini non est egressum attente speculor. proinde sufficit sacerdoti ad sui contemptum, et nauseam generandam, si verbum dei quod in ore prophetarum et librorum posuit deus, negligat. et quiddam ab homine excogitatum etiamsi tale non est visio cordis, vel verbum cordis Thomisticum.Deutro. xviii. Galatas. i. Christo nullum nuncium afferre poteris nisi ei de suo adportes Dominus siquidem noster inquit, Loquuntur verba, non de ore domini. olim posuit deus verba in ore prophetarum, quae omnia videmus a syncerissimis et diligentissimis authoribus, libris mandata, quibus astringuntur concionatores, ut caveant ab iis quae dominus non praecepit. Inde apostolorum primus ait, Licet nos, aut angelus de caelo evangeliset vobis praeterquam evangelisavimus, anathema sit. hoc sane documento quis debebit non pavescere, siquando diversum quiddam ab Evangelio dixerit? Nunciet quisquam nuntium quamlibet bonum, non est audiendus, si non illud ipse renunciat bonum, quod sacrae scripturae limina demonstrant. Hanc Apostoli authoritatem paulo inferius resumam, Hic mihiDelinquit quae praeter Evangelium nunciat satis praestitit Paulus detestatione extrema et acerrima, amovendos et esse propugnandos , qui praeter Evangelium, etiamsi non contra effutiunt. Arcentur itaque Praedicatores per sui contemptionem derisumque, qui audent, non dei, sed sua verba crepitare. eo loci vel sedentes, vel stantes, quo iuxta formam verbi dei loquendum est. Porro, secundum Loqui secundum dei verbum dei verba loqui, est tenorem et continentiam divini mandati eloqui, Quod exemplo patet. iii. Regum. xvii. Helias fecit iuxta verbum domini, Semeas vero secundum domini iussum non fecit, iii. Regum xviii. Ita quoque secundum verbum domini loquendum. alioqui aspernandus est concionator. Caeterum, ut paroemiam illam (de Scriba patrisfamilias composito, qui de thesauro suo et nova et vetera protulit) aemulemur, nova adiiciamus, tametsi recentia paulo ante attuleramus.Humana traditio fallax. Apostolus ad Colossenses capite secundo dicit, Videte, cavete, nequis sit, qui vos per inanem traditionem hominum decipiat. cavendi sunt qui traditiones et hominum inventiones spargunt. intrinsecus enim rapiunt, Illi enim rapaces lupi, traditionibus hominis, homines non deum magnifaciunt et reverentur. OlimMatthei. xiii. Christus pharisaeos culpavit, quod ipsi recta docerent, sed male facerent. ob id, quod omnia humanae gloriae conquirendae causa agerent, praecepit tamen turbis, ut quod docuisset, facto sectarentur, verum facta neutiquam imitarentur, dixit etenim. Quod dicunt, facite. quod faciunt. non facite. quid hodie audiret Eccius? et quid essent audituri (qui nonDe nostris concionatoribus diceret dominus hodie, quae dicunt non facite. erubent asseuerare, licere in contionibus aliud docere quam schola, in qua veritas disputatoriis dentibus effoditur). Nunquid dicentem audirent Christum, quod dicunt, facito? absit. At procul dubio confestim aures conciderent sono, veremini facere quae docent. non enim meo. sed sui nomine veniunt. Ventitant nimirum gentilium et philosophorum nomine, non meam, sed vel suam, vel aliorum legationem exequuntur.secundo Thimo. iiii. Exhortare Paulus inquit, in omni doctrina, Nam erit tempus, quando sanam doctrinam non sustinebunt, sed iuxta concupiscentias coacervabunt sibi doctores. Qui sunt o Paule, qui hominum doctores congregant? ii, quibus pruriunt et titillantur aures, et a veritate quidem aurem avertunt, ad fabulas vero convertuntur. Vide tu grex Christi, quos et quales debeas habere doctores, et qua contumelia macularis, quando ad fabulatores Christi virtus doctrinis scholasticis est obliterata. auditum venis. Hortare in doctrina, qua doctrina? humana? absit, qua demum doctrina? ea sane, qua Paulus, nihil novit, nihil docuit nisi Christum, et hunc crucifixum. ubi hactenus dei virtutem praedicaverunt, nunquid virtus Christi, hominum verbis propemodum obli terata et antiquata est? Dispeream, si inter sexcentos Scholasticos est unus, qui virtutem Christi docet. fateor docent, quod cunctis est obvium hominibus etiam plebeissimis, quibus illi se anteponere, primosque recubitus occupare audent. Quid enim docuerunt aliud, nisi Christi carnem, virtutem autem vix uspiam speculaberis. quando multas perdiderint operas ad scrutandam possibilitatem, an deo volente fieri potuerit, ut deus fieret homo de virtute autem domini fuerant tum otiosi. Cave et fuge doctorculos, qui tibi aures mulcent, corculumque fricant, auriculasque attollunt, qui te tibi magnifaciunt, tibi deblandiuntur, ideoque fallunt, Non sunt patresfamilias, qui divinarum scripturarum existunt imperti. qui non possunt ad conciunculas, testimonia nova et vetera emittere, Caeterum quamquis utraque in thesauro contineant, si non dispensant, non sunt concionatores, sed talentum recondunt in terram, neque fideles, sed servi nequam dicendi. Ego illos inanes et suorum cordium praedicatores, ex humano thesauro, haud quaquam quae Christi sunt effundentes, credam amoliendos. Haec et si singula non valeant, tamen omnia id suadent, fugiendos esse praecacatores suarum naeniarum. subnixo sum animo commonstrare, illos luposfamilias , iram dei et punitionem hominum perpessuros haud immerito.

Plectendos esse dicaces concionatores, qui sola dei verba non depromunt populo, qui aliud plebi, aliud eruditis sermocinantur. cap. ii.

Neque Eckium, licet hostem, maligne ferocientem devoveo, neque corporis aut animae vel salutis eiusMolitur duriuscula dispendum et iacturam unquam quaero, Verum, id inficiari non queo, mihi curam grandem esse multamque, qua, morbis illis, et pessimis aegritudinibus tandem medear. quamquam saepius reluctanti benefecerim, Nunc tamen praecipue multis tentabo, ut purulentiam eius detergam, et alta siccem vulnuscula, Quod si citra dolentiam illius et reclamationem efficere non quibo, non mihi, sed petulantiae suae profundissimae exprobabit. Nihil equidem curiosius, quam illius salutarem resipiscentiam sitio. pereat igitur malignitas, et renascatur homo novus, Subvertatur impius, vivat pius. moriatur gloriarum cupiditas, Nestoreos agat annos spiritalis paupertas. Haec praefatus sum, nequis mihi bilem excanduisse putet, quod authoritatibus illum adorior potentissimis, et iis, quae mala contraversario videntur impraecari. si offenditur testimoniis tam asperis, mutet animum, et eorum fulgure non tangetur. neque nocent litterae, sed vitia. testor deum quam illum Christiani similem modis omnibus desydero. Ad EzechielemEzech. c. xiii. capite, xiii. haec vox est domini: Vaticinare ad prophetas Israel, et dices prophetantibus ex corde suo, Haec dicit dominus, Vae prophetis insipientibus, qui sequuntur spiritum suum et nihil vident, Sermo ad pseudo prophetas est, qui contra mandata dei, aliud prophetabant. Nec moveat EckiumEckius propheta quod propheta appellatur. reperimus in scriptura prophetas belial. ait enim Haelias ad populum, Ego remansi propheta domini solus, Prophetae autem Baal prophetae liberi arbitrii et Aristotelis. quadringenti quinquaginta sunt, prophetae quoque lucorum quadringenti viri sunt. Inveniuntur prophetae confusionis, prophetae Idolorum, prophetae liberi arbitrii, prophetae Aristotelis , Numquid Cretensem Paulus prophetam vocavit, ad Titum. i.Hunc textum pauli Augustinus secus quam Hieronymus inducit scribens, sicut dixit quidam proprius eorum Propheta, Eccrenses semper mendaces, nullum igitur aufugium Eccius sibi prophetarum nomine mercabitur, quandoquidem commune sit, et bonis qui sapientes, et malis, qui insipientes, nuncupantur. Neque hoc eum iuvabit vae illud tempore Israhelitico, veluti iaculum aliquid, deorsum propulsum, eiusmodi falso prophetas et spiritus, et carnes contriturum, Quoniam, quae tunc populo Israheli dicebantur, ea ad Ecclesiam, et viros apostolicos, referri debebunt.Excutitur aliud telum Proinde, universis pseudodoctoribus, fulmen illud impendere dicam, qui scripturas dei linquentes, suum sequuntur spiritum. qui non vident et intelligunt,Matthei. xiii, thesaurum in agro conditum. neque ex eo thesauro nova et vetera proferunt,Deu. xxvii. sed e suo corde visiones erutas effundunt. illi illorumque similes,Maledictus praedicator qui in verbis domini non permanet haud immerito, maledictionem, in monte Hebal pronunciatam, audient, talem scilicet, Maledictus, qui non permanet in sermonibus legis huius, Maledictus qui adiicit ei, Maledictus qui verbum detrahit, Maledictus qui vel ad sinistram, vel ad dexteram declinat, Quippe apponenti adApocalipsis: xxii. Vide quot poenis concionator sit afficiendus verba scripturae, apponet deus plagas in dei libro scriptas, Si quis autem diminueritEzechielis. xiii. de verbis prophetiae huius, auferet deus partem eius, de libro vitae. Adiunge quod ait dominus, Erit manus mea super prophetas, qui vident vana, et divinant mendacium, Sed dicet Eccus, sive Eckius , Num ego inter haereticos, qui gravi manu domini comprimuntur sum numeratus? Opera et doctrina eius, vel illum asserent, et liberabunt,Argutatur Eckikius atque refellitur vel suspitiosum reddent, dicit audacter, Certe docendum aliud in contione, ubi personam veritatis gerit. aliud in schola, ubi veritatem tutatur, Praeterea, Epistola ad Demetriadem, Hieronymo falso praetitulata, Keckius prudens haereticis usus est documentis. posteaquam secundum Augustinum et Bedam, Pelagii haeretici fuisse, convictus erat, In aede sancta sciens, usus est, non casu vel nescientia, sed consilio principali adductus, et in ea parte maxime et pessime, quaeHaeretica Eccius in aede aspersit. passim ab Ecclesiasticis tractatoribus divellitur et dissipatur, docebat hominem ex naturalibus viribus facultatem habere, ad faciendum bonum, in schola idipsum negare coactus, Haeresim emunxit, in templo vero mucosus totus Institutam operam prosequitur. et totaliter insyncaerus erat, quod, infra suo loco, de scripturarum castimonia custodienda, commodius ponam, Iam, quod huius est instituti, prosequar,Eo quod abiecerunt legem. Quantum ad opera bona pertinet videlicet poenam indeprecabilem subituros, qui plebes et populum dei docturi, non custodiunt adamussim legem sacrosanctam, Haec plane dominus per Amos denunciavit, super tribus scaeleribus Iuda, et super quattuor, non convertam eum, eo quod abiecerunt legem domini, et non custodierunt eius mandata. Vides, audis, velis, repugnes, Ideo deum noluisse conversionem Iuda Eckius legem abiecit in templo dei facere, quod abiecerunt legem, Quid hodie tibi loqueretur Christus, audiens te in templo orationis, praedicare templum fortitudinis, Oratione profecto, nostram egestatem, inopiam, et infirmitatem testamur, Nempe quisArgumentum a simili in templo de vendentibus assumptum illud petet, quod sibi praestare potest ipse? Si suis viribus possent naturaliter benefacere homines, cur tantopere postulant deum, ut faciant eos facere. Sed ibis infitias eum non custodire legem, qui Aristotelem crepat, Ego te ad inferiora mitto, Caeterum vendentes et ementes, ea quae afferre licuisset, e templo saeve propulsavit quid factitavisse reris, si parva logica lia, si superbiam Ethnicorum operum, si denique Haeresi et damnationi adiudicatas sententias, crepuissent Clamatores? Deinde immedicabilem morbum praenunciavit deus, quod legem non custodierunt. Verum quanquam Eccum istiusmodi testimoniorum pergrandi pluvia possem compluere, operae praecium tamen fore puto, si brevitati studeam, et multo horribiliora taela expromam Vae. et iactem. quippe, quod Vae, hodie apud Eccanae farinae homines leve peccatum mortale significat, Veneamus igitur ad execrationes et occidiones,Gala. i. Verbum apostoli est latae sentenciae ideo, qui praeter verbum deipraedicat. facto ipso percussus est anathemate. Eheu o Ecki qui dicis aliud in templo docendum. Qui de anathemate domum reportat anathemate percutitur. sed ita ut salvus sit mihi Eccus, quod praecentionis mollitudine lentius contestabor, Anathema sit, dicit Paulus , si quisquam praeter id, etiamsi non contra, quod ipse evangelizavit, docuerit, Igitur et tale evangelium quod in lege domini non offenditur, est anathema, et anathematizatus qui evangelizat tale. Sunt ergo illiusmodi concionatores, licet nuntium, et rem quamlibet bonam, laetamque, modi praeter Evangelium Christi garriverint, anathemate percussi, velut deo execrabiles sordentesque. Sed et plebs tales concionatores audiens, de anathemate partem domi ferens. pari execratione sterile scit deo, cruciatu perpaetuo discerpenda, Quando isti qui de anathemate participant, abhominabiles deo fiunt, historia est a simili Deu: vii. neque assumes ex hiis quicquam, quia abhominatio Deu: vii. dei est, ne fias anathema, sicut illud est, Si velle, possem ex capite itidem vii. Iosuae, conferre nostro instituto historiam, Lapidatos scilicet quisdam, quiIosu: vii. de anathemate participarunt. praeterea, propheta (dicit dominus omnipotens) qui arrogantia depravatus, voluerit loqui in nomine meo, quae ego non praecepi illiDeu: xviii. ut diceret, aut ex nomine alienorum deorum, interficietur. Eccius autem in loco dei stans, vicarium et prophetam vel doctorem agit, praecepta dei, eiusque nomine docentem et Aristotelem, quin etiam haeretica, quae deus non tantum non praecepit, sed osus est, populo invulgat. igitur eo ipso plectendus, quod ea verba, Christi nomine seminat quae nusquam in scripturarum locis videntur. Huc admovete aures vestras proculcatores magis, quam praedicatores, perpensate, quanto periculo sermocinati sunt hactenus non pauci, qui statim recitato Evangelii tenore, ad quaestiones Perdendus est qui dicit deum dixisse quae non dicit. Hic nota de crimine salsi. Item quod locus et tempus idonea ad dicendum, quae deus praecepit, sunt tacita docendi verbi divini testimonia, et sufficit, si vel re vel gestu vel verbo nutum exprimas. non Evangelicas convertuntur, et Christi gregem a veris dei mandatis, quae deus sola nobis iussit, abducunt, atque ad gentilium arma rapiunt, Non volo quod interficiantur istiusmodi, neque enim iudaice oro, pereant peccatores a terra, et non sint, hoc est, occidantur, absit, absit, sed pereat malignitas, dispereat error, surrogetur errori, veritas et scientia Christi. Audiunt sine velo clara verba, et deum sine parabola loquentem, interficiatur qui voluerit loqui in nomine meo, quae non praecaepi ei. Item interficiatur, qui nomine aliorum loquitur. Sed repugnabunt, dicentes, deum hoc hodie non iubere, sed in veteri lege, neque nobis hanc commentationem hodie delegari, At illis obgero, quod Iudeos magnopere ad legem Christus diduxit, Scrutami scripturas ait, illae testimonium perhibent de me, propter quod testimonia dei dicutur, Item praecepta dei et mandata Interrogantibus quid facerent ut salvarentur, Respondit, in lege quid scriptum est? Preterea percunctanti de maximo mandato dei. vel legis, quid aliud demonstrabat nisi quod in mandatis dei scribitur, Diliges dominum deum tuum et cetera. Io: v. Si crederetis Mosi, crederetis et mihi ille de me scripsit, Novissime dixit, In exemplo, habent Mosen et prophetas. Habemus igitur dei mandata et praecepta, quae in libris nobis leguntur divinis, illa praedicemus oportet, si necationemAdferte oculos concionato res, de vestro capite et vita agitur aufugere malumus, mutemus stultitiam, agamus poenitentiam, et mutabit deus sententiam, reducet et gladium. Sed non soli illi, qui loco dei stant, et sua somnia, suasquae visiones, suarumque rationum figmenta depraedicant, occidione pereunt, sed etiam frater, filius, et uxor, et amicus mucronem et diritatem divini decreti patientur, qui quemquam a cultu recto verique dei alienant, verba in capite xiii. Deutronomii scripta subieci, Si tibi voluerit persuadere frater, filius matris tuae, aut filius tuus, vel filia, sive uxor, quae est in sinu tuo, aut amicus quem diligis ut animam tuam, clam dicens, Eamus et serviamus diisNon audias neque parcas alienis, quos ignoras tu, et patres tui cunctarum in circuitu gentium, quae iuxta vel procul sunt ab initio usque ad finem terrae, non acquiescas ei, nec audias, neque parcat ei oculus tuus, ut miserearis et occultes eum, sed statim interficies. Audi popule sancte, quae teAd festucam non est a verbo dei abeundum discrimina vitae obsideant, si tanti est periculi doctrina, qua fratrem a deo frater abducit, si tam acerba poena puniuntur privati, quanta illi, qui loco et offitio publico funguntur? O utinam vel numquam eiusmodi locum conscenderem, vel numquam Epicureum Momum, aut festucam abcederem a verbis dei, quando usqueadeo verbum dei, et tam concise servandum praecepit Lex. Quis non malit omnia hominum figmenta perire, quam videre? quis non optare debebit, omnes humanorum somniorum visiones, captiones et excogitatus, inter summas ardere flammas, quam meditari? Neque nunc recenseo damna, tormenta, quae manent eos, qui destinato consilio, fabulatores audiunt in aede sancta, Verum refero, qua atrocitate inanes garruli et seductores appetuntur. Regredior adDeu: xiii. Avertere a domino eos, qui asscito doctorum nomine, et praelato titulo, homines a vera dei venerantia movent, Quid de illiusmodi antidoctoribus et pseudo prophetis, scriptura praescribat, per verba Mosi Deu: xiii. ca: quae insequuntur annotavi, quae sichabent, Propheta autem ille aut fictor somniorum Erronem facere. interficietur, quia locutus est, ut averteret vos a domino deo vestro, qui eduxit vos de terra Aegypti, et redemit vos de domo servitutis, et errare faceret de via quam praecaepit dominis deus tuus, et auferes malum de medio tui. Animum unusquisque ad hoc advertat, quod sermone (ut ita dicam) rotundo, fictores et declamatores suorum somniorum, scriptura sancta ferit hominem a deo avertentem, Non repetit quod continuo supra dicebat,Satis est quempiam alienare a deo etiam si ad idola non converteris. Si dixerit tibi, eamus et sequamur deos alienos, et serviamus eis, quo indicat, satis esse perferendae poenae, si quis talia somnia afflarit, qualibus illi cultores a deo amoliuntur, Solos abactores gregis divini, et pecudum sanctarum, lex suppliciis adiudicat, qui ad errores et declinamenta praescriptorum dei populum trahunt, Satis siquidem delinquunt qui provocant deum in eo qui non est deus, et in vanitatibus suis irritant, Quis autem nescit, nostram voluntatem non esse deum, nisi qui sibi ignotissimus est?

Hic omnia Eccius arma fidei movebit, et more sophistico elapsurus, dicet, Istiusmodi minacibus et terrificis poenarum fulminibus dehortantur, et intus velut gladio, transfiguntur ii, qui gregem divinum Idolis et diis alienis adglutinant, Non autem de iis cogitavit, qui glossant scripturas per Aristotelem , et hominem sibi constituunt bonorum operum authorem minus principalem. huic novissimo in Epistola reclamavi, et aliis iamiam prorsus reluctandum duco.

Speculetur rogo illud praecipuum, et illic oculos defigat, ubi scribitur, Ut averteret vos a domino deo vestro, Perpensa legis verba lector noli transcurrere sed inhaere et consyderet delictum hoc solo committi, si quisquam a deo rapuerit proximum. sed et respiciat, quanto verbo, quam horrido et duro, vel quam leni et facili sit usus, Averterit scilicet, quod sola et vna aversio tam gravi supplicio retaliatur, Sat est commerendae poenae, avertisse a deo, Neque sub deorum praesidio elabetur, Quandoquidem eodem capite. xiii. Deutrenomii, deorum omnisDii multifarii generis meminerit. Verba Mosaica super ea re haec sunt, Diis alienis in circuitu gentium, quae iuxta vel procul sunt, ab initio usque ad finem terrae. Omnes siquidem omnium hominum deos coli vetat, inter illos quoque deos suntPhilip: iii. illi, quorum venter deus, Quorum finis interitus, Quorum avaritia Idolorum Ephesiorum. v. cultrix, Item sunt illi, de quibus propheta scriptum reliquit, O pastorZachariae. xi. o Idolum, En concionator, En deus alienus. Iussit autem Moses subverti loca,Deutro. xii. in quibus gens deos coluit, disperditis pariter nominibus deorum. Quorsum autem pertinent quae commemoravi, nisi fatearis minime licere homini:Nefas est homini semet colere. ut se colat, ut se sibi vel deum vel Idolum faciat, Cur tantopere Christus nostri contemptum passim suadet. Cur odium nostri praecipue docuit. Hic darem Eckio bonum argumentum, si possit intelligere scripturam. et iacturam se diligentium continuo apposuit. dicens, Qui amat animam suam perdit eam, et qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custoditIo. xii. eam. Num sese diligentes, ii sunt, quorum finis interitus? Praeterea aliusInvenire animam suam Evangelista dicit, Qui invenit animam suam, perdet eam. qui suas vires in parte confitetur, ille negat Christum, et invenit animam suam, Adde, quod Lucas cum primis et ante omnia, nostri abnegationem usqueadeo necessariam docet, ut ne cui queat contingere, sine sui abnegatione, quod sequatur Christum, aut illius efficiatur discipulus praeposuit abnegationem baiulandae Sine abnegatione tui non sequeris Christum. Lucae. x. cruci, anteposuit et assectationi discipulorum, ne quis cogitaret in corde suo, ego mea fortitudine crucem baiulavi, et vel mea voluntate Christum sectatus sum, Si quis (dicit Christus) vult post me venire, abneget seipsum et tollat Crucem suam quotidie, et sequatur me, Ergo qui se non abnegant re et opere, illi merito censentur aversi, et abalienatiaNon evadent poenam qui populum de quoquo modo a deo abducunt. deo, conversi ad semetipsos. Proinde, poenam non aufugiunt poenitendi antidoctores, electum populum quoquo modo avertentes a deo, deo inquam suam gloriam inminuentes, qui dei fortitudinem similiter detrahunt, quum eorum, quae dei tantum sunt, minimas sibi minutias saltem arrogant, seque sibi suorumque operum authores, quamquam secundarios constituunt, ac deinceps tali offendiculo rudes et simplices in foveam proprii amoris et interitus ducunt, Atque quis inficiabitur amorem nostri, civitatem cacodaemonis aedificare? perdunt se, qui Idolam et alienos deos reverent. perduntur similiter, se non odio qui habent, qui sibi non fiunt contemptui, neque vilescunt. Necessum est, eos sese despicere, qui deum desyderant. Arcemur Solem, Lunam, atqueDeu:iiii. in ministerium creata non si colenda. stellas et omnia, in ministerium creata, colere, Non tamen doctorculos illos pudet neque piget, homines in mutuum officium natos, ad proprium amorem invitare, caritatem, et cultum. Contra tales prophetas, et ministros id genus Paulus partem Epistolae Corinthiorum emisit, ubi dicit, ministri Christi Corin: i. sumus. item cum dicitis, Ego sum Pauli, ego Apollo, dividitis Christum,Idem diabolus quaerit eum qui deos colit alienos et eum qui sui est amator, praeco et fortitudo Nunquid Paulus pro vobis crucifixus est? aut in nomine Pauli baptisati estis? recte ergo non coluntur, in ministerium prognata, Neque igitur nostri esse debemus, neque ullius, nisi solius dei, Nostri autem sumus, si partem salutis, quamlibet parvam, ex nobis ipsis habemus, Idem hospes, deum alienum aemulantes, et qui se, velut idola, vel deos attollentes, vel amantes, Charon excipiet, Quocunque modo averteris a deo populum, punibilis est aversio, quam sane cruciatu perpetuo deusAd antistites odiosa querela. ulciscetur. et quod ad Ecclesiae praesides attinet, satis monent scripturae, ne patiantur nomen Theologiae sanctissimum et illustrissimum, in hominibus, suas opiniones efflantibus exordescere deperireque, Nempe, pudendus est error, et exicialis dissimulatio, citra delectum, sequi titulos magis quam doctrinas, et ad locum, quo non licet nisi syncere, verbum dei praedicare, animalia probrosa et spurca admittere, quae suo afflatu populum audientem arefaciunt, et fallunt, non docent, quae non solum sibi, sed et aliis exitio sunt et morti. moveantur confestim loco, ex quibus populo mala impendent, et irreligioso situ, locus conspurcatur, et Christi doctrina discerpitur.

Non soli contionatores, verborum dei negligentes, sed etiam rudes plebiculae, leviter ad divina verba anime advertentes, multam solvent. ca. iii.

Deinde populi plurimum interest, audire verbum dei, poenam eternam pendent perpetuam et discrutaturam durissime. Nempe salvator ipse minatur iis perditionem haudIoan: iii. cessaturam, qui non credunt in filium dei, Qui non credit in eum, ait, iam iudicatus est, Sed constat, sine auditu neminem credere, Item absque praedicante, nullum audireRho: x. Si praedicatores verba dei non praedicant, quomodo plebs audiet? quomodo credet? et quid sine fide, sacramenta prosunt omnia? nam qui non credit iam iudicatus est. Hoc siquidem Apostolus dixit, fides est ex auditu, Iccirco quomodo audient sine praedicante? quomodo praedicabunt nisi mittentur? fides enim per verbum Christi, Non dicit per verbum Aristotelis, per verbum nostri cordis, per verbum hominum, sed per verbum Christi, fides est ex auditu, Proinde nemo recte et syncere credit, nisi qui recte et syncere audit. HocPopulus de verbo anathemizato quippiam capiens anathemisatur. autem factu impossibile est, nisi sit contionator, qui ita praedicat, sicut auditores oportet audire, Caveant igitur populi, quorum refert credere, ut habeant declamatores, non somniorum humanorum, sed verbi dei, Christus eos damnationi adiudicat, qui non credunt, Paulus absque praedicante verbum dei, neminem crediturum concludit, Adde, quod supra dixi, ultimam hominis execrationem (quia anathema) perpessuros, qui de anathemate quippiam domum deportant. Facto et studio et cura opus est, semem bonum bene tenere, Quo labore, bene custodies quod male sparsum est, quod denique vetitus eras recipere? Quomodo zisanios in regnum ignis aeterni relegandas, velMatthei c. xv bene suscipies, vel foeliciter observabis? quando omnis plantatio, dicente Christo, quam non plantaverit pater meus, eradicabitur, et in ignem aeternum mittetur. MoysesDeu: xxviii. Super populum non audientem excussum dei sermonem atque emunctum, venient omines maledictiones dei famulus, talem fulminavit maledictionem, Si non audieris vocem domini dei tui, maledictus eris, et venient super te omnes illae maledictiones. Duo verbo, fidelis ille dei servus commemoravit, super quae venturas minatur maledictiones, Verba eius sic habent, quae deutro: c. xxviii. conscribuntur, Venient super te omnesDeut. xxviii. maledictiones istae, et persequentes apprehendant te, donec intereas, quia non audisti vocem domini dei tui, Nec servasti mandata eius quae praecepit, Quamobrem frustra movent praesidia plaerique dicentes, si quispiam non audierit et non fecerit, quasi sola non auditio, eiusmodi maledictum non commereatur, Ieiuna certe et inania sunt haec adminicula. Nempe in eo contextu non copulatim, sed separatim legimus, quia non audistis neque servastis et cetera. Porro, quae potest acrior et asperior maledictio hominem tabefacere, quam inter multas simul irruentes, haec, Immittet dominus Omnia in peccatum imputabuntur non audienti verbum dei. Plagas etiam non scriptas minatur dominis, non audienti dei verba. Deu: xxviiii. increpationem in omnia opera tua, quae facies, donec conterat te, et perdat te. Pende, quod omnia in peccata reputabuntur, omnia in malum vertentur, omnia nocebunt, omnia furore et increpatione concident, si non audieris vocem, et verbum domini dei tui. Facessat igitur Aristoteles. Pessum eant quaestionum discrimina, tonet in aede verbum dei, Verum enimvero non modo scriptas, in legis volumine plagas. sed et novas superinducet in eos, qui vocem domini non audiunt. quod itidem Mosi sententia palam est. Mosaica haec sunt, Insuper et universos languores et plagas, quae non sunt scriptae in volumine legis huius, inducet dominus super te, donec te conterat, et remanebitis pauci numero, qui prius eratis sicut astra caeli prae multitudine, quoniam non audistis vocem domini dei vestri,Letatus dominis bene faciens, letatur etiam malefaciens. et sicut ante laetatus est dominus super vos, bene vobis faciens, vosque multiplicans, sic laetabitur disperdens vos atque subvertens, ut auferamini de terra, ad quam ingredie mini possidendam, disperget te dominus in omnes populos a summitate terrae usque ad terminos eius, et servies ibi diis alienis (quos et tu ignoras et patres tui) lignis et lapidibus,Pavescunt plures, ob id solum quod non audiunt verbum dei. neque erit requies vestigio pedis tui. dabit enim tibi dominus cor pavidum et deficientes oculos, et animam consumptam moerore, et erit vita tua, quasi pendens ante te. Nihil est, quod hic scripturam Mosi interpreter, quantum enim proposito congruit, leviter legenti succurrit, quam gravem afflictionem, merentur ii. qui non audiunt vocem domini/ in volumine legis scriptam, Ignorant multi paviditatis suae causam, terrentur et trepidant, sed nesciunt cur. arescunt et alii latenti cura et vermiculo David. iii. exeduntur, merita sua ignorantes, Si legem suspicerent, eiusque imperia et mandata, absque dubio dicerent, Iustus es domine qui superinduxisti haec omnia mala super nos, quia non audivimus vocem tuam, Plurimi sunt qui non ex aequo iudicia domini scrutantur, ii interim ob neglectum solius divini verbi, vel quod aures suas concionatoribus Aristotelis et propriorum somniorum apponunt, inopinata necatione dispereunt, Interim aliis infortuniis discerpuntur. Non nunquam experti sumus historica fide, subversas urbes, Imo iam legem habemus, quae civitiates,Propter concionatores pro sacris execrata praedicantes. homines pecora, lapides et solum lachrymantur. Deutro. xiii., in quibus exurgunt pseudo prophetae, demolitur. Decreta Mosaica Deu: ca: tertio et decimo transcripta posui, Si audieris in una urbium tuarum, quam dominus deus tuus dabit tibi ad habitandum, dicentes aliquos, Egressi sunt filii belial de medio tui, et averterunt habitatores urbis tuae, atque dixerunt, Eamus et serviamus diis alienis quos ignoratis, quaero solicite, et diligenter rei veritate perspecta, si inveneris propter pseudoprophetas, habitatores loci transfiguntur deleturque civitas, extinguuntur pecudes. certum esse quod dicitur, et abominationem hanc opere perpetratam, statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii et delebis eam, omniaque quae in illa sunt usque ad pecora. quicquid etiam supellectilis fuerit, congregabis in medio platearum eius, et cum ipsa civitate succendes, ita, ut universa consumas domino deo tuo, et sit tumulus sempiternus, Non aedificabitur amplius, et non adhaerebit de illo anathemaArdet civitas, Intuere lector in illud quod non est fas de anathemate antidoctorum contrectare. te quicquam in manu tua, ut avertatur dominus ab ira furoris sui, et misereatur tui, multiplicetque te, sicut iuravit patribus tuis, quando audieris vocem domini dei tui, custodiens omnia praecepta eius, quae ego praecipio tibi hodie, ut facias, quod placitum est in conspectu domini dei tui.

Neque velum habent haec, neque interpretis patrocinio indigent horrenda illa et terribilia tormenta, quae profecto perspicua iuxtaque timenda sunt et tam vehementia, quae auditorem stertentem et Laetheo soporatum rore excitent, et in sui pavorem trahant, Nisi quod Eckius et hominesAudienda vox dei custodiendaque. id genus abnuent, illud esse iter filiorum Belial, euntium post deos alienos, quo migramus in nostra robora, in nostrum amorem, in confessionem nostri, quibus ego supra responsum puto, et copiosius respondebo, siEckius gregem Christianum fallit. gregem Christi suis ille nugis fallere perget. Recte igitur heroes illosConcionatores serpentes. Concionatores (quoniam tyranni sunt plebis divinae) serpentes vocavi, quando illorum sibilo tremunt muri, hiat humus, quatiuntur suburbia, moeniaque concidunt opidorum. quorum nimirum afflatu crepitantes in aedibus flammae erumpunt, passimque carbones effunduntur volitantes moriunturque omnia. Porro, sub calamitates et caedes, quid speculamur nisi torres ambustos, ardentes parietes? domuum fuligines? albicantia mortalium ossa? vestiumque favillas ex alto praecipites? metallaque multo liquefacta foco, velut deferventium bullas aquarum defluentia, et postremo dissilientia undique saxa magno fragore, in tumulos cinerum sempiternos Quemadmodum perire praedicatores impios desyderandum corruere. quae revera nolim Iudaice et perfide infoelicibus praedicatoribus usu venire, verum spiritaliter, quemadmodum Niniven testatur subversam Augustinus. Non possum tamen non dehortari Christi populum (quorum interest publice Christianos habere declamarores) ut exigant, illiusmodi somniatores utcumque a veritatis itinere abalienantes. deberet nimirum unusquisque inter Scyllam et CharibdimMagis ferendum ut in taberna quisque versetur, quam templo, ubi canes gentium latrant potius navigare, quam templis persistere, ubi gentilium boves mugiunt, et vetito beato feriunt aures. quotusquisque est, qui, perspectis votis usque adeo malis, non malit Syrenum concentione detineri, quam antidoctorum latratibus tot flammas subiturus auditionem concedere? Non sinamus valetudinem spiritus laedi procellis tam detestabilibus, Ediverso, quot foelicitates verbi divini amantibus repromittantur, quot beneficiis refocillentur, quot decorentur gloriis, qua consanguinitate vel affinitate, deus sui verbi assectatores et approbatores dignatur, continuo subtexendum duxi. multo melius est homines clementia dei, quam terrificis Satius est homines a malo, de charitate quam timore rapere poenis in divinorum verborum desyderia rapere. quod ii. qui dei capiuntur amore, nunquam infoeliciter sequuntur. caeteri vero interdum labiia laudant et pedibus imitantur creatorem, corde tamen et affectibus longius abscendunt.

Quo munere, deus sui verbi diligentes et subscriptores, et approbatores locupletare soleat, c. iiii.

Prosequamur ideo beneficia, gloriasque, quae attentos verbi divini auditores insequuntur et primum ex sinu Evangelico nova prolata testimonia veteribus confirmemus. En Christiane mi, adscitus es in matris et fratrum Christi ordinem, si verbum dei audis, quo te honore sublimiori potuit honestare Christus, quam matris suae titulo? quam denique amore iuxta materno? Porro, synceros et cordatos sacrorum sermonum auditores, Christus matrem, sororem, et fratres iampridem nuncupavitMat: xii. quod per testimonium facile firmissimum demonstro, apud Matthaeum ca: xii. Quasi in agro repositum, cuius haec sunt verba, Extendens Iesus manus in discipulos suos, dixit, Ecce mater mea, et fratres mei, Quicunque Mater, soror, et frater, Christi est, qui voluntatem dei patris exequitur. fecerit voluntatem patris mei qui in caelis est, ille meus frater, soror, et mater. Hic coniectura colligo, dicturum Eckium, deprompsit Christus, qui facit voluntatem patris mei, et cetera non autem qui dei verbum audit, Notabilis fuga, excellens et grave praesidium.

Attollat oculos in superna, et conspectis circumstantiis, reperiet, Christum, priusquam concluderet, de discipulis dixisse, Ecce mater mea et cetera auditores materna et fraterna gloria tum condecorans. Conclusit autem, postea continuo, Qui facit voluntatem patris mei, ille est frater et mater, ne quis socors auditor arbitraretur, sat esse, si audiat. Necessarius est auditus, quod sine auditione non contingit fides, quae patris Christi voluntatem facit et exequitur. Nihil igitur cuniculis aufugiet Eckius, egestus est latebris, circumspiciturque totus et totaliter. Verum, ut fiat palam, produxi alterius Lucae: viii. Evangelici scriptoris Lucae documentum, ex capite eius. viii. quo sic scriptum legimus, Nunciatum est illi, Mater tua, et fratres tui stant foris, volentes Qui audit et facit verbum dei, ille Christi frater Soror et mater est te videre, Qui respondens dixit ad eos, Mater mea et fratres mei ii sunt, qui verbum dei audiunt et faciunt. Noluit eos materno illustrare titulo, qui audiunt tantum, et protinus ab accepto semine sterilescunt, interdum verbum ignoratione perdentes, interim curis suffocantibus, nonnumquam tribulationibus conceptum dei verbum excutientibus, de quorum diversitate auditorum, semen (quod est dei verbum) ad nullam perducentium frugem, manifestarie in capite. xiii. agit Mattheus. Concludo igitur, auditorem ardentem, et divini amantem verbi Christi, Sorori fratrique Lu: xi, matrique aequiparari, si dei verbum audit atque custodit, de quibus idem Lucas ca: xi. Christi pronunciatum aedidit talem, talibusque verbis, Beati qui audiunt verbum dei et custodiunt illud. Non legimus qui audiunt verbum Aristotelis, definitiones Petri Hispani, somnia scholasticorum, deliramenta Eckianorum, dubiosos sanctorum annales, incertas Ephimeridas, Thomas sane filius Aristotelis Bononiensi praedicatore teste. Sed qui audiunt verbum dei, Neque dixit qui audiunt argutiolas Scoti, quaestiones Thomae , moralia Gabrielis , scholica Chrysopassi nugalia, sed qui audiunt dei verbum. neque hoc sufficit consequendae beatitudini, verum necessum est et custodire illud. Nempe, qui audiunt et custodiunt, plane sunt Christi fratres, cohaeredesque, haeredes verbo dei. Neque beatitudinis tam certi existunt, qui ex sanguine Christi prognati sunt, quam sunt subscriptores et custodesNon minus felicitatam deiparentem ex verbo cui credidit, quam quod utero portavit. verbi dei, certos propterea dicemus factores dei verbi, qui neutiquam facerent nisi auditu didicissent, Felices quoque, Quippe, non minus sanctimoniae ex dei verbo indepiscebatur dei mater virgo, quam quod ventre concaepit et peperit. adiecit etenim Christus, quinimo, Beati qui audiunt verbum dei, ut doceret illosBeatior est qui Christum per suum verbum portat, eo qui Christum baiularet corporaliter. potius fore beatos, qui audiunt verbum dei et custodiunt, quam qui Christum corpore portant et attingunt. portavit enim Christum terra praesepeque asinusque subiugalis, Non tamen protinus vere beatus censendus est asellus, quia inscenditur a christo. Item carnifices attigerunt, Pilatus indicavit, nemo tamen beatus, Quid mirum? Verbo credidit virgo, et facta est mater salvatoris, audivit salutationem conceptionisque ordinem, concredidit ilico Angelo, concaepitque de spiritu sancto Salvatorem, Cognata virginis dixit. beata quae credidisti,Maria verbo facta est mater. Lucae. i. quoniam perficientur quae dicta sunt tibi. Cui credidit? verbo, De verbo deinde verbum peperit.

Spiritaliter ergo concipiunt Christum, qui verbum dei audituMatres spiritales Christi. Ioan: vi. Mater Christi omni spiritali matre faelicior diligenti reverentur, et matres Christi efficiuntur spirituales. plus est Christum portare in corde spiritaliter, quam carnaliter, Caro non prodest quicquam sed spiritus est qui vivificat, omnes autem qui verbo dei fideliter adhaerent, neque ulla tribulatione alienantur, de verbo pariunt verbum.

Haec minime spargo, ut honori virginis vel cogitaverim detrahere. sanctissima est, concaepit namque Christum spiritaliter et carnaliter, Nam angelo denarranti dei verbum, credens, beata praedicatur. Fuit quoque gratiae plaena,Celsitudo Iudaeis a Mose repromissa, per Christum fuit explicata dicentem. qui custodit sermones ille amicus meus est mater soror et frater est et cum ea dominis semper. Conparavi itaque auditores divini verbi matri et fratribus Christi, quod faecit ipse, quo suos verbi dei cupiditate succenderet. Caeterum, post illam comoditatem ad alios venio illius haud absimiles. Quorsum enim pertinet, quod Moses Iudaeis celsitudinem omnium gentium excellentia maiorem, nisi ad illud, quod modo e Christi thesauro protulimus, videlicet quod potius beati sunt, qui audiunt verbum dei et custodiunt illud, Item, ille meus est frater, soror, mater, qui dei verbum audit et facit. Numquid in mundo valebis eminentiam nitidiorem dare? quam dicit maximam, qui de Christo scripsit Moses? Mosaica, de quibus nunc Deutronomii capite vigesimo et octavo, sic ordinata spectavi,

Deu: xxviii. Facit excelsiorem deus.Si audieris vocem domini dei tui, ut facias atque custodias omnia mandata eius, quae ego praecipio, faciet te dominis deus tuus excelsiorem omnibus gentibus, quae versantur in terra. Ecce celsitudinem a Mose dei famulo, sub umbra terraenae sublimitatis tectam, a Christo expraessam, nominibus multis, et matris, et sororis, et fratris nuncupatam.

De hac altitudine, quae iacentes subrigit et abiectos atque mundiDeutro: iiii. Nulla natio si militer grandis quam fidelium est, contemptibiles olim sustulit in dei consanguinitatem, scripsit Idem Moses, sed velo spiritum, atque nucae per dulcem occultavit nucleum, quae nolui praeterire. Mosaica, de quibus supra, haec sunt Deu: capite quarto, En populus sapiens et intelligens, gens magna, nec est alia natio tam grandis, quae habeat deos ap propinquantes sibi, sicut deus noster adest nostris obsecrationibus. Ecce Moses praeconio tranquillo et venerabili Iudaeos compellat, clementerque et blande monet, ne sapientiam et intelligentiam perdant, qua vocem dei divinaque mandata acceperant. Moses dilucide ob id eos omni natione grandiores Quid sit deum asseverat, quod statim adiecit suo populo deum appropinquare. Hanc appropinquationem Christus expressit cum dixit, Ille erit meus frater, soror appropinquare hominibus. et mater, qui audit sermones meos et custodit, Aliis verbis eam exprimens Io: ca. xiiii. Si quis, ait, diligit me, sermones meos servabit, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus. animadverte quo modo deus appropinquat.

Ad enitendum Christum, trahit nos dominus deus.Primum deus eligit eos qui custodiant.Ad illum partum, non nostra gradimur facultate. ipse enim nos, elegit et posuit, ut eamus auditum verba dei, fructumque facturi. Nulli certe divinos sermones capiunt, nisi quibus datum est ut intelligant. hoc mysterium non tacuit Moses deu. ca. xxvi. dicens, En dominus elegit te, ut sis ei populus peculiaris, sicut locutus est tibi, et custodias omnia praecepta illius, et faciet te excelsiorem cunctis gentibus, quas creavit in laudem et gloriam suam, ut sis populus sanctus domini dei tui, Collustris est sententia et clemens, quae superbiae tumorem dispellit, totum tribuens deo, qui suos ardentissimos auditores elegit, ut sint eius singulares, qui eius praecepta custodiunt, et sint excelsissimi omnium,Excelsissimi. utpote fratres et sorores et matres Christi, Quod rursus testatur Moses Deu: xxvii. xxvii. dicens Hodie factus es populus domini dei tui, audies vocem eius et facies mandata, Ideo audient et facient, quia sunt electi et facti auditores et factores. Nequaquam ideo nostris tribuemus viribus, sed deo soli et uniDeus facit auditores et factores verbi dei omnium, qui nos efficit suos fratres, matres et sorores in spiritu sancto. Hac celsitudine universi carent, quibus Aristotelica perinde atque Christiana sapiunt, et super haec, et ii quorum aures ad audiendum illiusmodi humana propensae sunt, et molles, et patulae.

Non est Carolostadii commentum. Commentum illud aliquis fortasse tanquam meum demirabitur? quando clare videt, assiduum verborum der custodem deiferae genitrici conferi? At ego illi, neque novum quiddam, neque obscurum obtuli sensum scripturarum, acceditDeu: xxxiii. quod memoratus Moses in Deu: ca. iii et xxx. uti coronidem adiecit. Haec quae sequuntur verba relinquens, Qui dixit patri suo et matri suae et ceteraRespondet Eckius quae ad alium deponimus luctatum. Ad universa faciliter responsabit Eccius hoc tonitru. Cur me alieno petit gladio? telisque usqueadeo non pertinentibus et extra causam longe volitantibus? more Andabatarum adoritur me Carolstadius. omnes nempe illae sagittae citra nostrum negocium ita pulsae sunt ut ne ex mille una, quam tutor causam vulnerare queat, omnia circum circa iaciuntur, nihil est quod scopum attingit. Retur homo simplex me carthophilacio proprio spirare? absum, inaniter ensem huc deducit, Reducat gladium. Non enim intra meum contineor martem, At Lypsiae inter collectores et suffraganeos meos illatebratus delitesco, illic alienis video oculis, alienis munior armis et pugno, alienisque loquor vocibus, Neque tamen, quod pungit dixi, Quorsum tanta scripturarum copia pertinet? et super re inter nos non Eckius in schola quid faciat. In, contione Eckius agit Geckium. ambigua? dixi aliud dicendum esse plebi Christianae, aliud scholis, atque in schola me nudam et synceram et exploratam veritatem vel tutari vel eruere, In concione autem panegyrica, et impendio plausibili, effundo quicquid obreptat, aures eo hominum demulcens, ut gestu quopiam et aura, populum attraham, velut ferrum magnes, Si Carolostadius sagitta me cruciabili (quod iactat plaeraque) ferire atque icere nititur, hanc oportebit vestem figat. et ego quocumque percussus telo refigam, Sum plane homo et vir virulentus, ingenio utroque versum atque pervolubili praemunitus, memoria amplissima capacissimaque,Laudat se se Geckius voce terrifica, atque mei dissimilitudine, velut nativo Prothei genio prognatus, his ego itidem dentibus exertis, et labiis spuma candentibus, hominem marte non perinde arguto deterreo, conscernoque. et si quam mittit vocem, hoc boatu tanquam gurges navigium Hactenus Geckius Carolostadius controvertit. rapio, absorbeo et devoro. Si quid habet Carolostadius expromat, illic ego sum Eckius, mea et aliena eruditione locuples,

At egoipse, Ecki mi, nihil exhorreo, cum talia me fulgura circumfulgent atque iciunt, Nam sola crucis figura cacodaemones illiusmodi evanescentes dispergo. Equidem certus sum tormenta que sanctae minitantur literae, Eckio nocere, quae supra adscivi. atque haud scio, si poenas scripturarum lapsu aufugiet. Nempe, si populum dei a vero dei cultu rapit, cruciantes luet dolores, Rapit autem prorsus, quando divina verba non praedicat, sed sua somnia spargit. Haud ambigenter quoque teneo, Eckium omnibus malis (quae supra commemoravimus) collidi , Quandoquidem, inter illa sint, quae directo gladio illum feriant, qui in contionum aede sacra pro verbis dei, nescio quas bestias, quas denique crocodilinas subtilitates effutit, Maxime, quod sciens dogmata haeresim spirantia, disseminat. Conclusi idcirco argumentis non levibus, Anathematizandos, qui nuncium quemlibet laetum, quantumvis homini iucundum, et quantumlibet dulce, etiamsi quam potest esse dulcissimum afferunt, in lege domini non scriptum, Quid dicam? illatum puto, punibiles esse plebes, etiam simplices, quae eiusmodi praecacatoribus assentiuntur, Dein eversas pariter urbes, diruptaque saxa, terrasque perustas, (in quibus seductores populi stant declamantes) historica scripturarum authoritate comprobavi, Quid ergo timebit populus curiosius, quam tot exitia? adde, quod tales latratores Indocti praedicatores eo perducunt simplices quo vix traherent tormenta. Mali concionatores, plures quam Tyranni perdunt. Mors animae quam corporis peior. scelesta verbositate, eo dei populum perducunt, ad quod mundi principes non traherent faerocitate. Quot tormentorum genera legimus excogitata? item, quot supplicia martyres vexarunt? Quae omnia fide praesenti vicerunt superantes, Quot nunc sunt Christiani, qui carceres, fustes, lapides, et enses, et rotas, et rogos contemnerent, atque in Christi confessione perstarent? qui ignorationis damno, seductoribus et suorum somniorum, et Aristotelis praedicatoribus subscribentes, ad eam veniunt necem decepti, quam evasissent suppliciorum contemptu? In ea sane parte necati, quae longe praestantissima est. Non sunt timendi, qui corpus occidunt, sed qui animam perdunt. Quis verbo magis perdit? quis latentius fallit? quis altius vulnerat? et immedicabiliores infert plagas? quam ille, qui simplices insensibili ulcere scilicet doctrina Christo alienissima, imo contraria, veluti mellito veneno imbuit? maxime, ubi venenum non est praesentaneum, sed tantisper per insidias iacet, donec, et anima et corpus perpetua moriantur morte. Porro, ego ulterius vela protendam, subostensurus saltem. unumquemlibet hominem omnium in scriptura denarratorum auditorem et intellectorem esse debere.

Non modo exoleti theologistae, fratresque cucullati, scripturarum omnia documenta diligenter perquirere debebunt, sed etiam Christianorum plebs, Item pueri, adolescentes. ca. v.

Proinde illustriore scripturarum claritudine, acEckius animarum rapax miluus. stylo divini sermonis synceriore, propter Christianorum commodum, adversus animarum milvum, atque voracissimum accipitrem, prodibo, In primis huiusce authoritatis testimonium obtrudo, quam Christus asseverate scriptam reliquit, inquiens,

Christus dominus.Quod vobis dico, omnibus dico, Sermo directus ad apostolos, omnia facit omnibus communia.

Eckius disputator. Eckius autem inquit, Quod Christus Apostolicum collegium docuit, hoc minime dicendum esse omnibus, quopiam inferioribus apostolo.

Christus deus. Praeterea, Christus ait. Quae loquor Apostolis, omnia ista expromant omnibus.

EccusEccus non omnia neque omnibus.

ApostolusApostolus et propheta conclamant, In omnem terram exivit sonus eorum.

Eckius Eccus contra respondet, Non omnis sonus Apostolorum in omnem terram exivit.

Eckius quoque tanquam caninus orator, et praeceptor admodum invidus, non modo opinatur, sed etiam fortiter atque petulanter asseverat, aliud docendum in schola, aliud in fani suggesto.

Christus autem clemens omnium, et praeceptor et salvator, aliter atque Christus liberatorhic, sicque dicit, Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine, et quod in aure auditis, praedicate super tectum, Matthei decimo.

Eckius Christianorum seductor, atque clandestinus adversarius, sic Eckius vinctor dicit, Quod vobis dico in disputatione, hoc nequaquam dico pro contione, et quod doctis propono, ea rusticis christianis abscondo.

Rusticis, epistolium falso Hieronymo inscriptum, et iuxta Augustini et Bedae decreta haereticum, inculcavit Lipsiae in templo, fortasse quod Christianorum non interest, plana pro curvis, syncera pro feculentis, verba pro falsis, Christiana pro philosophicis, imo sophisticis, audire documenta.

Christus Mar. iiii. In scholis omnia ista retractavit, ne videretur tum haereticus, cum haeretica doceret,

Lucae: xii. Christus autem dicit, Quod ego vobis in aure dico, hoc praedicate super tecta, tecta inquam, pro quibus stant auscultantes turbae.

Eckius vere Kekkius et GeckiusLucas quoque adiicit, Quod in aurem locuti estis in cubiculis, praedicabitur in tectis.

Eccus non putat esse praedicanda laicis, quae coram magna hominum multitudine disputat, quid faceret super doctrina, quam in solis cubiculis vel discit, vel docet?

Attendite vobis, Christiani, a fermento Eckii pharisaei, hypocrisim in pulmone habentis, Qui quod occulte in scholis discit, hoc vosNihil opertum quod non revelabitur de scripturis intelligitur. caelat. Quinimo, quod deterius est, subtrahendum ducit atque aufert, Ille est sub pharisaeorum titulo redargutus, qui operuerunt et occuluerunt doctrinas quaspiam, haud scio ecquasnam? quorum societatem et commercia cavem da Christus monet, dicens, Nihil opertum quod non revelabitur, et nihil Sponsus dicit Aperi mihi soror mea hoc de omnibus christi fidelibus accipiendum est. absconditum quod non scietur. Praeterea, scriptura sponsi clamat Canticorum quinto, Aperi mihi soror mea, proxima mea, Hoc est, dic omnibus verbum meum, quod cum audires a me, soror mea facta es et proxima, Aperi mihi de sanguine meo, soror mea, praedica me, Ad eos quippe, qui clauserunt contra me, Quomodo intrabo sine aperiente? Quomodo enim audient sine praedicante? Quomodo in via dei ambulabunt absque demonstrante? Quomodo verba divina capient sine seminante? Quomodo mandata dei servabunt, et regnum ingredientur, cum necdum intelligunt? cum nullam de iis habeant noticiam? Non dico vobis, ait Christus, sororibus Aristotelis, et matribus gentium, filii sue doctrinarum mundi, aperite mihi, Quippe, vestra praedicantes, meos mihi obturatis, Et philosophicis dictis, ceu repagulis aliquot ferreis obfirmatis, Reseratis nimirum illis vestibulum auris, quos declamatis, quos attollitis, quos persuadetis, Nolite verba mea, dicit Christus, abscondere, omnium namque sum salvator, Non perdat vos Eckiana superbia, Sorores meas verbo meo genitas, et de sanguine meo obortas aperire iubeo, et tum foeliciter aperiunt, quum omnibus aperiunt.

Deinde telis Mosaicis Eckium confutabo, Moses de Christo scripsit, Moses dei fidus addictus, Moses a deo missus, verba dei elocutus est, audiat igitur Eccus velit, nolit, omnia omnibus dei mandata hominibusDeu: iiii. interpretanda, Mosaica munimenta in Deu: capite quarto scripta posui, Custodi igitur temetipsum et animam tuam sollicite, ne obliviscaris verborum quae viderunt oculi tui, et ne excidant de corde tuo cunctisDocebis filios et filias et cetera. diebus vitae tuae, Docebis ea filios et nepotes tuos, dei quo stetisti coram domino deo tuo in Oreb, quando dominus locutus est mihi dicens Congrega ad me populum, ut audiant sermones meos, et discant timere me omni tempore, quo vivant in terra, doceantque filios suos,

Audiant et discant timere Moses verba, quae viderunt Iudei, semper custodienda dicit, deus protinus adiicit, ut audiant sermones meos et discant timere, Invenisset procul dubio futilis homo Eckius rimam per quam effluxisset, si solus Mosi sermo fuisset allatus in ea parte maxime, ubi hortatur Iudeos, ne obliviscantur verborum quae viderunt, potuisset cavillari quiddam Eckius de visionibus quod scribitur: Ne obliviscaris verborum que viderunt oculi tui, Nisi deus optimus maximus, perpetuo sermonis ductu adiecisset,Nota ut audiant sermones meos et doceant filios Congrega ad me populum, ut audiant sermones meos, En dilucida verba, evidentemque sensum, Cur orationem clarissimam turbat et adhese tractat Eckius ? quod suo parte ingenio atque styli perspicuitate inconniventem incurrit oculum? Nugarum rimulas obstruxit deus, procacitatisque pertusum dolium occlusit Moses, hic serio iubet, ne verba quae viderunt patres nostri, nobis excidant, subinde et filios nepotesque erudiamus. Ille quoque omnium creator haud dissimiliter eloquitur, dicens, ut audiant sermones meos doceantque filios suos, Advertat paulisper animum Eckius, et hodie condiscat populares ea sollicitudine verba dei audire debere, ut filios instituereQua cura verbum divinum ab omnibus audiendum demonstret scripturas Eckius populo caelandas. queant. Edisserat Eckius nobis, si potest, quot sermones, et quales sint populo interpretandi? quae denique scripturae occultandae? Et postremo, quod illud documentum sit, ab illorum verborum munere, adhuc Christianae plebi abscondendum, faciat Eckius, si audet, duorum generum homines, illitteratorum videlicet et doctorum, et demonstret atque legitime probet, quae sint scripturae a rudium ordine exemptae, atque simul quae in ordinem eruditorum redactae, doctisque explicandae, imperitis autem occultandae,

Ego quidem scio, omnia legis praecepta, omnesque scripturas, apud universum populum a Mose lecta, atque in communi mandata.

Deu: xxxii.Mosaica, quibus hoc, quod dixi, confirmari potest, ex capite secundo et tricesimo haec sunt, Complevitque omnes sermones istos, loquensOmnia verba legis ad universum Israel, et dixit ad eos, Ponite corda vestra in omnia verba mea, quae ego testificor vobis hodie, ut mandetis ea filiis vestrisUniversa scripta custodire et facere, et implere universa quae scripta sunt in volumine legis huius, quia non incassum praecepta sunt vobis. Quae adeo manifesta Universa scriptura universis Christifidelibus noscenda. sunt, ut sola propositione concludant, quod universam scripturam universis fidelium congregationibus, concionatores praedicare debent , Adde, quod Iosuae filius, Nun Mosi successor fecit, quod scriptum videmus in Iosuae capite octavo, qui coram omnibus viris, mulieribus,Iosue viii. parvulis, et advenis, non aliqua, sed omnia in legis codice praescripta legit, explicuitque, acta eius, verborum ordinem subieci,

Omnia verba (quod nota) benedictionis et maledictionis legenda populo,Post haec omnia verba benedictionis, et maledictionis, et cuncta quae scripta fuerant in legis volumine, nihil ex hiis (quae Moses iusserat) reliquit intactum, sed universa replicavit coram omni multitudine Israel, mulieribus, ac parvulis et advenis, qui inter eos morabantur. Nihil reliquit intactum Iosue, breviusculo tempore cuncta, quae scripta Universa coram omni multitudine. erant in legis volumine, reverenter et contente docens, universa replicat. At procax et protervus Eckius, per vitam et per annos, praecepta quaedam legis intacta omittere atque interquiescere vult, et simplices Christianos Eckius contra Iosue disputat animae cibo dedignatur.

Quid respondebit Eckius dicenti, advenas et proselytos fidelium quoque in urbibus compellendos auditum ire verbum dei, aut saltem, vel alliciendos, vel omnino non reiiciendos, qui cuperent legis omnia elementa scire, Postremo, non puto sensum istum Emphaticum oscitanter cernendum, quem Moses verbis iis expressit,

Ponite corda vestra in omnia verba legis, quae ego testificor, Emphasis per quirendorum omnium legis verborum. Ponite corda vestra in omnia legis verba. Non dicit transcurrite omnia verba mea, vel auditione, vel lectione. sed infigite mentem, Neque ait, cordibus apprehendite, sed corda ipsa ponite in verba, Vox illa profecto Mosi miram habet diligentiae sollicitudinis curaeque Emphasim, Est enim sensus, verba ista sunt fulctra cordis, agite corda vestra divinis verbis valenti et ardentissimo desyderio incumbere, Meditamini die noctuque sanctae verba legis divinae, In eis vester laboret conatus, In eis sudate, In eis vivite, et pro eis naturae concedite,

Eckius contra Mosen Eckius vastator Mosi, negat Christifideles ad omnia scripturae verba teneri atquae obstringi, Clamat enim non esse eadem doctis et rudibus docenda, Moses vero simplex omnibus omnia inculcat.

Deu: xi.Neque sine causa factum a Mose, neque lippientibus oculis ac in cortice spectandum existimo, quod propheta foelicissimus, in capitibus prioribus iussit omnia verba legis in hominum cordibus recondi, custodirique. Deu: xxxii. At in posteriore, superiusque allegato capite xxxii, dictum ab eo vita propemodum defuncturo scriptumque legimus, Ponite corda vestra in omnia verba legis, quod ideo observatum arbitror, ut simul cresceret oratio, et ille hortamenta fortiora ad finem sermonis apponeret, et viribus orationis ceu vinculis quibusdam, Iudaicam voluntatem omnibus universae scripture verbis alligaret. Simile legimus Christum fecisse mortem obiturum, qui subnixe omnino et vehementissime dei hominumque charitatem commendavit, et velut vinum post caenulam ingurgitavit.

Prima sit curarum, divini verbi diligentissima auditio, Ipsum exHortatio brevis ad dei verbum pectore quaeramus, cum gaudio retineamus, cum sui sollicitudine possideamus, neque patiamur pascua mentis diripere milvos, illius amore, de angustiis dulcedinem bibamus, nihil nos avellat, nullum incommodum retardet, nullus ab eo verbo te cruciatus amoliatur, nullus te angor excuciat, nullumve tibi tormentum literas sanctas expungat, Sint nobis carmina,psalmo cxviii. legis verba, quod prophetae documento discamus, qui dicit, Carmina mihi erant iustificationes tuae, fruatur quisque pro sua sorte verbis divinis, In prandiis et conviviis exhilarent dei verba nos, in agris obversentur, in laboribus reficiant, in sabbatis quietent, Nusquam non occurrant, Ubique simulachra sacrarum scripturarum adfluant, et sese in oculos interim externis abstractos rebus inferant.

Nam omnia legis verba ubique locorum cogitanda, perpendendaque Deu: vi. persuadet Moses, Verba eius deutronomii. cap. sexto, subscripsi,

Eruntque verba haec, quae ego praecipio tibi hodie in corde tuo

Narrabis ea filiis. disce ideo plebs ut doceas. Barbam Sancti Pauli collo gerunt non item epistolas eiusEt narrabis ea filiis tuis,

Et meditaberis sedens in domo tua,

Et ambulans in itinere,

Dormiens atque consurgens,

Et ligabis ea quasi signum in manu tua,

Eruntque et movebuntur inter oculos tuos,

Scribesque ea in limine et ostiis domus tuae,

Nemo non speculatur, quam Moses singulos fidelium adhortatus est, ad intelligendum verba dei, quando illos ad erudientium diligentiam adstringit, et iubet, ut filiis suis non modo proponant, vel legenda, vel audienda, verum denarrent et exponant, Quot hodie patres producere quiveris, qui filios doceant? Imo, quod periculosius est omnium, quot dabis parentes, qui ipsi verba sancta didicerunt? solis infoelicissimorum hominum nugis et scholasticorum suasionibus, a scripturarum sanctarum contemplatione abductis,

Eckio cum Mose negocium est saepeHodie Eckius, fidos Christi discipulos fallit, dicens, nefas esse rustico verba dei perscrutari,

Moses contra Eckium, parentibus mandat, ut dei verba cuncta, cunctisDeu: xi. in locis, sedentes, stantes, deambulantes exerceant, ac ob oculos etCur Moses curam perdiscendorum dei verborum ingeminarit aures pingant, Neque fuit Mosi satis, semel ad eiusmodi scripturarum desyderia populum commovisse, at in capite decimo eius libri, iterum repetit, et verba quae memoravit ingeminat, et id quidem ex industria, Nempe, utilitatem rei et voluntatem perseverandi omnibus in verbis saepiusSuspendite pro signo non intelligitur hoc iuxta carnem, sed spiritum literae idem dicendo auxit, ut multiplici compellatone admonitionem faceret instantiorem, dicens, Ponite in cordibus et animis, Suspendite pro signo, hoc est scopo, ad quem formentur mores filiorum, collocate sub oculos, filiosque docete, ut ea meditentur, transformandi, in literarum sanctarum habitum.

Si Moses umbram tanti aestimavit, quanti nos solem sine nube fulgentem Argumentum similitudinem a minori ducit. pendere debemus? Si lex umbris sacramentorum velata, tantae gloriae fuerat, quantis debebit, Evangelium gloriis universis revelatum, inculcari? Adhuc tamen Eckius, quaedam Theologica, et simplicibus, et omnia legis verba, ad paucos et horridos doctorculos revocat. Super hac re, cum saluberrima quaedam, de sacrarum scripturaram fontibus atque locis profecta,

Erasmus Roterodamus Erasmus inclytus et syncerus scripturarum assertor, divina quoque vir sapientia emisit, quae illis apponere volui,

Erasmica, de quibus nunc memini, haec sunt

Vaehementer enim ab istis dissentio, qui nolunt idiotis , legi divinas literas, in vulgi linguam transfusas, sive quasi Christus tam involuta docuerit, ut vix a paucis Theologis possent intelligi, sive quasi religionis Christianae praesidium in hoc situm sit, si nesciatur. Regum mysteria caelare fortasse satius est, at Christi mysterium quam maximeOmnes mulierculae legant evangelium cupit evulgari, Optarim, ut omnes mulierculae legant Evangelium, legant Paulinas Epistolas, Atque utinam, Haec in omnes omnium linguas Licet scripturam sanctam atque sermones in linguam vertere maternam essent transfusa, ut non solum a Schotis et Hybernis, sed a Turcis quoque et Saracenis legi cognoscique possint, Primus certe gradus est,Omnes omnia scripturae instituta scire debebunt utcumque cognoscere, Esto riderent multi, at caperentur aliquot, Utinam Ad stivam cantet agricola hinc ad stivam aliquid decantet Agricola, hinc nonnihil ad radios Textor viator suos moduletur textor, huiusmodi fabulis itineris taedium levet viator,Colloquia ex scripturis Ex iis sint omnia Christianorum omnium colloquia, Tales enim ferme sumus, quales sunt quotidianae nostrae confabulationes, Assequatur Non parit invidiam scriptura quisque quod potest, exprimat quisque quod potest, Qui posterior est non invideat praecedenti, qui prior est invitet sequentem, non desperet,

Cur professionem omnium communem, ad paucos contrahimus? Neque enim consentaneum est, cum baptismus ex aequo communis sit Christianorum omnium, in quo prima Christianae philosophiae professio est, cum sacramenta cetera.

Argumentum a communione sacramentorum. Item a communi omnium mercedeDenique cum praemium illud immortalitatis ad omnes ex quo pertineat, sola dogmata in pauculos istos esse relegandos, quos hodieTheologi Monachi praedicatores vulgus Theologos aut Monachos vocat, quos ipsos tamen, tametsi minima quaepiam portio sunt ad populum Christiani nominis, tamen hos inquam ipsos optarim maiorem in modum esse quod audiunt,

Quotquot in baptismo iuravimus in verba Christi, si tamen ex animo iuravimus, mox inter ipsos parentum complexus, et nutricum Infantes literis sacris imbuendi. blanditias, Christi dogmatis imbuamur, Nam et altissime insidet, et tenacissime inhaeret, quod primum rudis illa animi testula combiberit,Christum prima sonet balbuties Christum prima sonet balbucies, ex huius Evangeliis prima formetur infantia, quem ita cum primis tradi cupiam, ut et a pueris ametur, In hiis deinde versentur studiis, donec tacitis auctibus. adolescant in virum robustum in Christo, Aliorum literae sunt eiusmodi, ut non parum multos poenituerit insumptae in illis operae, ac sepenumero fit, ut qui per omnem vitam, pro tuendis illarum decretis, ad mortem usque depugnarunt, in ipsa morte, ab authoris sui factione desciscant ,

Adieci supra positis, quae Chrysostomus scriptor antiquior super sensu Evangelicarum et apostolicarum literarum perdiscendo scripsit, in Homelia decima, ex capite primo Ioannis Evangelistae caput vi.

Perlegendum est domi Evangelium antequam auditum venias. Signanda dubia scripturae Quique igitur a vobis contendimus? ut una dierum in hebdomada, vel saltem sabbato, curae vobis sit, Evangelicas legere lectiones, quas ante has conciones, in manibus habere, domi frequenter repetere, earum diligenter sensum disquirere, quid obscurum in his sit, annotare velitis, quid pugnare videatur, cum non pugnet, ita omnibus penitus examinatis, his vos concionibus, quam attentissimos vos exhibeatis,

Evangelii vis ostendaHoc pacto non parum utrisque nostrum emolumenti provenerit, Siquidem vobis non multo opus erit labore, ut Evangelii vim ostendamus, cum domi ipsam vobis sententiam quantum ad verba iam familiarem reddideritis, vos autem et acutiores, et perspicatiores efficiemini, non ad audiendum et doctrinam dumtaxat percipiendam, sed ad docendum alios,

Nam multi in presentia hic audiunt, qui simul omnia Evangelii verba, et quae, super his, a nobis dicuntur, memoriae mandare conantur,Ad docendum discite omnes. Hic vide Ecki, quid prosit memoriae soli credere nisi etiam privatim mediteris. non tamen etiam si annum in hoc consumeremus admodum proficerent, Quam ob rem? ob hanc certe, quod in tempestive et in sola tantum ecclesia brevique tempore meis vacant sermonibus.

Quia si qui sunt qui negotia, occupationesque, et publicarum, privatarumque rerum curas causantur, primum in hoc non parum errant, quod in tot rebus versantur, et ita semper saecularibus negotiis affixi sunt.Neque negotia publica ab audiendo dei verbo excusare queunt. ut ne minimum quidem, in his quae maxime necessaria sunt, studium impendant,

Deinde frivolam, et nullius momenti accusationem afferunt, cum accusari potius hac in parte, eorum cum amicis possent consuetudines et ut equorum certamina speculentur, in quibus sepenumero diem totum Vilibus adhibemus studia maxima, rebus vero divinis prope nullas accommodamus operas. Videat Eckius quod scripserit Chrysostomus in dignos iudicans et cetera. consumunt, non tamen in his alias causantur occupationes.

Praeterea rebus vilibus, et abiectis diligens adhibere studium potestis, divinis autem si quando vocandum est, adeo vobis inutilia et nullius momenti videntur, ut ne minimam quidem curam in his ponendam ducatis, et quonam pacto, qui ita sentiunt, spirare, solemve conspicari digni sunt,

Est et alia his oscitantibus inepta excusatio, librorum videlicet inopia.

Et divitibus quidem ad hoc respondere ridiculum est, verum cum multos pauperes hac frequenter accusatione uti existimem, cum his parumper iocari, itaque eos percunctari placet.

pondera verba gravia Nunquid omnia artis suae habeant instrumenta? et si inopia in his comparandis admodum impediantur? Nonne igitur absurdum estNeque librorum penuria plebe os excusat a lectione sacrae scripturae hic non causari paupertatem? sed diligenter attendere, ne quid sibi ad artem suam necessarium deficiat, ubi autem tantam sint consecuturi utilitatem, occupationes deflere et inopiam,

Agricola propudiosum aestimat carere aratro? Eckio magistro scimus, sanctum atque utile esse christiano, si careat fidei libris?

Imfamem rem putamus, si artifex quispiam artificium quoddam profiteatur et ignoret artis suae retrusissima praecepta? Attamen latrat Eckius, foelices Christianos, si vulgaria et omnibus occurrentia lectoribus nesciant Christiani?

Idem Chrysostomus in Homelia secunda ex capite primo Ioannis. c. vii.

Domi et privatim vir cum uxore ex scripturis debet. disputareIllud vos admonendos hortandosque censeo pernecessarium, ut quo nunc estis animo, perseveretis, neque in hoc tantum consessu, sed domi quoque vir cum uxore, pater cum filio invicem de his frequenter loquantur, et ultro citroque, suam. et ferant, et inquirant sententiam velintque probatissimam hanc et pulcherrimam inducere consuetudinem .

Pueri praecipue divinis literis occupari debentNec mihi quispiam dicat, pueros in hoc occupari non oportere.

Non enim tantum opus est, quod his vacent admonitionibus, verum etiam solis.

Imbecillitatis tamen nostrae gratia hoc non dicimus, neque eos a saecularibus, et terrenis rebus, quemadmodum neque nos a civilibus negociis abducimus, At qui e septem hiis diebus, unum ad communis omnium domini cultum, serviciumque collocandum merito arbitramur, Nonne ridiculum est, ut servulos nostros in nostris semper negotiis occupatos velimus nos vero nullum exhibere deo servitium, praesertim, cum nostra omnis servitus, nihil ei quicquam conferat. Deus enim nulla re indiget, sed ad nostram penitus redundat utilitatem.

Servitus nobis prodest quae deo servimusVos autem ad spectacula filiis adductis, neque ad ullam bonam frugem, eos unquam hortamini, Verum si quid sanctum, si quid spiritale comparandum cogitandumue fuerit, inanem appellatis solicitudinem, Nonne iram dei in vos merito provocatis? cum ceteris rebus et certo tempore diligenti cura adhibita, in divinarum rerum doctrina pueros exerceri,Aetas puerilis maxime indiget literis sanctis molestum intempestivumque ducitis, Non sic, inquam fratres dilectissimi,

Haec profecto aetas, his maxime admonicionibus indiget, tenera est et cito quae ei instillantur imbibit, et audita accipit,

Praeterea, et vita eius in auditu est, et in ipsis fere inanis, ut vel ad virtutem vel ad vicium facile possit deflectere, Si quis igitur eos ab ipsis incunabilis, ad viam virtutis abstraheret, In habitu quodam, et natura recta vivendi eos confirmaret, neque sponte sua facile in deteriora laberentur, cum eiusmodi a teneris assuetudo, ad virtutem eos alliceret,

Reipublicae proderit iuventutem sanctis literis erudireHoc pacto, et maiores diligentius observabunt, et reverebuntur, et civilibus in rebus utiliores reperientur, sed quidem ineunte aetate seniorum mores edocebuntur, Neque enim fieri, ut sic dicam, potest qui his aures adhibet, hisque se apostolicis admonitionibus prompto animo Sive mulier sive Iuvenis offeret, quin incredibile quoddam bonum, sive vir, sive mulier, sive iuvenis huius mensae particeps consequatur, Nam si beluas, verbis et ratione nonnunquam mansuetudinem erudimus, longe magis spiritali hac doctrina, cum hominibus communicata, id efficiemus, cum utriusque, medicinae scilicet, et eius qui curatur, maxima sit differentia,

Neque enim in nobis ea est, quae in illis faeritas, altera naturae est, altera voluntatis, Neque rationis vis eadem, illa humanae est sententiae, haec spiritussancti gratiae et virtutis, Quam si quispiam se consecuturum desperet, intelligat feras mansuescere solere, et nunquam sibi ipsi diffidet, frequenter hanc medicinam expectat,

Lex Spiritus Sancti domi repetendaSpiritus sancti leges omni tempore audiat, et repetita domo quae audierit, memori tandem mente inscribat,

Hoc pacto et spe bona, et securitate vivet plurima, ipsaque experientia Animam verbo dei pictam, exhorret diabolus plane, quantopere proficiat, intelliget, Quippe cum diabolus divinam legem animae inscriptam, et cor hominis, dei tabulam factam conspicatur, eo se amplius conferre formidat, Ubi enim litere regiae, non aureo titulo, sed dilecti servuli Iesu menti animoque impressae, exuberanti spiritus sancti gratia effulserint, ille nullo pacto perpeti, aut consistere potest, sed longe formidolosus effugit.

Nihil enim adeo eius consilia perturbat. et proterit, quam qui ad divinarum Si scriptura sacra proterit consilia diaboli certe omnia debet esse perfecta rerum cogitationem animus erigitur, et supernum hunc, atque uberrimum fontem haurire semper desyderat, Eum inquam animumScriptura, Sacra humilem facit nihil humanum, quamvis molestissimum, perturbare potest, nihil quamvis magnum et exoptabile inflare et superbia efferre, sed in tantis huius saeculi fluctibus, perturbationibusque in multa vivit tranquillitate,

Hactenus Chrysostomus, Cuius sermo quamquam est volubilis, verborumque flumen habens, tamen ipsum velut distinctum, et crebras concitantem moras respirationesque sub lectorum oculos atque vestrosCur oratio alioqui fluens sit interpuncta amantissimi viri, descripsi, ut sensim et paulatim, iis, quibus maxime displicet, quod probamus instillarem, et stantis sepenumero lectoris animum advertabundum efficerem atque expectantem, Quippe, quod singula mentem interim ingrediuntur occupantque, quae omnia nec possunt, neque non reiicerentur.

Nunc pariter, quando videmus Erasmum totidem scripturarum vervos attigisse, placuit, visumque fuerat, non ab re fore, si penicillo quodam et figura, scripturarum sensa primum, deinde e regione Erasmica lectori proponerem, ut forma eiusmodi, veluti exemplo, facilius imbuatur lector. Nempe scio, quam abhorrent ab hac sententia, multi, scilicet, quod omnes Christiani, scripturas omnes audire et observate scrutari debebunt,

I Erunt verba legis in corde tuo, I In caeteris disciplinis omnibus quas humana prodidit industria, nihil est tam abditum ac retrusum, quod non pervestigarit ingenii sagacitas, nihil tam difficile quod non expugnarit labor improbus, Qui fit autem ut hanc philosophiam, non his quibus par est a minis amplectamur? Platonici Academici suae quisque sectae dogmata tum penitus habent cognita, tum memoria tenent, pro his digladiantur illi, vel emorituri cicius, quam authoris sui patrocinium deserant, At cur non multomagis tales animos praestamus authori nostro principique Christo, ii Narrabis ea filiis tuis ii Mox inter ipsos parentum complexus et nutricum blandicias Christi dogmatis imbuamur. iii Meditaberis ea sedens in domo Utinam hinc ad stivam quiddam. iiii. decantet agricola, hinc non nihil. v. ad radios suos moduletur textor huiusmodi verbulis itineris taedium levet viator, si quis in Evangelicis libris et apostolicis pie philosophetur, iiii Et ambulans in itinere, v Dormiens atque consurgens, Erasmus consentanee scripsit Orans magis quam argumentans, et transformari studens potius, quam armari, is nimirum comperiet, nihil esse quod ad hominis foelicitatem nihil quod ad huius vitae functionem pertineat, quod in hiis non sit traditum, discussum, et absolutum, Sive quid discere cupimus, cur alius author magis quam Christus? Sive vivendi formam requirimus? cur aliud nobis prius est exemplum quam archetypus ipse Christus? Sive pharmacum aliquod adversus molestas animi cupiditates desyderamus, cur alibi putamus remedium esse praesencius. Sive cupimus residem ac languescentem animum expergefacere lectione, queso ubi reperias igniculos aequae vivos et efficaces⟨?⟩ Sive visum est animum ab huius vitae molestiis auocare, cur aliae magis placent Moses scripsit vi Ligabis ea quasi signum in manu deliciae? vi. vii. viii, Si quis ostendit Christi pedibus impressum vestigium, quam procumbimus Christiani quam adoramus, At cur non potius vivam illius imaginem in hisce veneramur literis, in quibus verbum illud caeleste quondam e corde patris ad nos profectum, adhuc nobis vivit, spirat, adhuc agit et loquitur, sic, ut nusquam alias efficacius et praesencius, Si totam Christi suppellectilem proferas, nihil erit quod Christum expressius et verius representet quam Evangelicae literae, Nempe nobis sacrosanctae mentis illius vivam referunt imaginem ipsumque Christum loquentem, sonantem, morientem, resurgentem, denique totum reddunt. et cetera. vii Movebuntur inter oculos tuos viii Scribes ea in limine et hostiis domus tuae. Deu: vi et .xi. Moses Erasmus Ex his sint omnia Christianorum omnia colloquia, Optarim ut omnes mulierculae legant Evangelium, legant paulinas Epistolas, ix Item ponite corda vestra in verba legis. Deu: xi. Utinam haec in omnes omnium linguas essent transfusa, ut non solum a Schytis et Hybernis, sed a Turcis quoque et Saracenis legi cognoscique possint, Esto riderent multi, at caperent aliquot, Et quis usqueadeo furit, ut audeat, ob id verbum dei subtrahere, quod incredulis Iudaeis scandalum, gentibus autem stulticia videtur? Nunquid propter aliquorum contemptum, Evangelium, dei virtutem, silebimus? Ut accensam lucernam sub modio abscondamus? x Non excidant de corde tuo cunctis diebus vitae tuae. xi Omnia verba legis coram viris, mulieribus et parvulis, xii Et advenis recitavit Iosuae. viii.

Eckius pugnat cum scripturis c. viii.

Accedunt iis authoritates haud quaquam levis momenti, quod ita dixit Petrus, Precaepit nobis, praedicare Acto. x. populo, quia ipse est, qui constitutus est a deo Iudex vivorum et mortuorum huic omnes prophetae testimonium perhibent, Petrus populoEckius et Sanctus Petrus depugnant Cristum predicat, Eckius non populo sed spinosis aliquot discipulis contractam Christi virtutem quin etiam quod turpius est, lac carneum Christi dumtaxat inculcat,

Acto: decime. Petrus homines prophetarum testimonio, de Christo perhibito ad sui scrutationem accendit,

Eckius si quam ad scripturarum prophetas et apostolos favillam habent simplices Idiotae, seductionis aqua refrigerat et extinguit.

Ioan. v. Cristus dixit Scrutamini scripturas, illae de me testimonium perhibent. Eckius Christum disputatione adoritur Eckius contra declamat, Sciscitamini Aristotilem, Item vobis non litet legere scripturarum archana postremo nolite scrutari literas dei,

Christus iterum, Oves meae vocem meam audiunt, Eckius antichristus oves Christi, vocem gentilium audituras obblaterat,

Contra Mosen Eckius Moses saevere tibi etiam o simplex minitatur, Si non audieris Eckius antimoses in monte e Belial, simplicibus benedicit, si aliquot tam tummodo , sed non omnes, omnium scripturarum literas percunctentur.

Et Mosen et Iosue Eckius pervicax assultat. Moses et Iosue convenientibus cunctis filiis Israel leges coram omni populo tam viris, quam Mulieribus, Parvulis et Advenis legenda, et exemplo et praescripto docent,

Eckius librorum dictorumque sanctorum multa multis et parvulis et advenis et mulieribus virisque abscondit.

Paulum quoque adgraditur. Ephe: vi. Paulus electionis vas scripsit, Educate filios vestros in institutione et admonitione Christi domini, hoc est in corda et animos filiorum ingeratis domini praecepta,

Eckius naeniarum pertusum vas, nedum filiis talem educationem invidet, sed etiam viris negat licere vulgariis, ut rusticum erudiat rusticus, quinimo palam dixit, non esse ea dicenda populo, quae tractant in schola calamitosi Theologistae, Et quod extremae reor esse dementiae Haeresim olencia, spargit in vulgus Christi quorum in scholis se puduit.

.ii. Esdrae. viii. Congregatus erat populus quasi vir unus in platea, Quid actum, Attulit librum legis coram multitudine virorum, et mulierum, cunctisque Quod fecit in platea esdras. hoc negat in ecclesiae faciendum Eckius. de verbo dei loquimur qui poterant intelligere et legit in eo aperte in platea.

Sed quod fecit Esdras in platea, hoc in templo facere dedignatur Eckius, Quod Esdras docuit coram omni populo, qui velut unus vir fuit coactus, Illud, illiusque nucleum, ad Christi populum, convenientem in unitate spiritus fari detrectat,

Levitae silentium in populo fecerunt, et legerunt in libro legis distincte et aperte ad intelligendum, et intellexerunt, cum legeretur, At nos O simplices, O rudes, O miseros, O Christianos infaeliciores Iudeis, non audemus legis verba vel audire, quando Eckius pro silentio, turbulentiam, pro claritudine ad intelligendum, fuligines sui pectoris obfundit, quando non legis verba, sed figmenta hominum clamat, quando non distinguit, sed verba dei confundit, Imo penitus subtrahit,

Nunquid et tu Iosue, fidelis dei minister, rem Eckio deridiculam fecisti, dum saxeo monumento, veluti teste, nunquam intermorituro, vehementer testabaris, te omnia legis verba populo dixisse,

Quorsum enim pertinebat, grandem adeo lapidem, ceu testem, praedicatae (per omnia) legis, quercui, longeva perinde vita, subdere? Non Eckius infelix disputat est Eckio Iudice necessum, omnia legis verba, omnem in populum transfundere, Porro ut Eckius infaelix disputator videat se cum Christo, cum prophetis, cum Apostolis et omnibus omnium literarum salvatoribus atque tecum Iosue, horridum ingensque bellum commitere et inextricabilem conservisse manum, Verba textus capite ultimo Iosue po sita subieci, quae sunt haec, Scripsit quandoque omnia verba haec in volumine legis domini, et tulit lapidem pergrandem, posuitque eum subter quercum quae erat in sanctuario domini, et dixit ad omnem populum, En lapis iste erit vobis testimoniu, quod audieritis omnia verba domini quae locutus est vobis, ne forte postea negare velitis et mentiri domino deo vestro,

Protestat Iosue se omnia domini verba retulisse et lapidem et quercum testes ponit

Quod testimonium allaturus est Eckius adversus dei plebem sese verba legis omnia recitasse? quando eam reputat indignam, (ut a Theologo) quicquid lex habet, audiat, Certe quod ad Eckium attinet non mentietur populus, se non audisse legem Evangelicam, cuius fuit umbra lex vetus?

Paulum obruit Eckius . Paulus gentium doctor sic ad Romanos scripsit et Grecis et barbaris, sapientibus et stultis debitor sum, ita quantum ad me attinet paratus sum vobis quoque qui Rhomae estis evangelizare, non enim me pudet Evangelii Christi.

Eckius sophistarum vindex sic ad me Lypsiae in disputatorio loquebatur, Putas dicenda populo quae in scholis dicimus? Non ergo omnibus se debitorem Eccus sophistarum mater et debitor. fatetur, quoniam neque Barbaris, neque ineruditae plebi Evangelica praecepta suadens, se sophistarum matrem et debitorem effecit omnium miserrimum.

Christus sui verbi subscriptores, non servos sed amicos appellavit, ob id unice, atque praecipue, quod omnia quecumque a patre audiverat illis manifesta Ioannis. xv. fecerat,

Eckius, invictissimus servulis invisiores esse nos vult, et ob id multas perdit operas, ut opinionem aemulemur dicentis, simplicibus et insipientibus et stultis non esse omnia dicenda, quae in sacris codicibus sunt emissa, contra Christum qui ait, omnia quaecumque audivi a patre ea vobis notafeci, Ideo non dico vos servos sed amicos, Quales amiculos?

Cavillum Eckii preripiturFratres, sorores, matres.

Sed respondet Eckus, Oho, Christus ad apostolos loquitur , et quid de simplicibus et insipientibus vel dictum vel cogitatum audes vel suspicari?

Mi Ecce qui fit, quod tam insectanter simplices nos odis? Num demonstravi, ea quae Christus (etiamsi clam et in occulto) docuit Apostolos, ad nos pertinere? in Simplices subinde traducenda? perspexi pridem versutiam eius imposturamque, facessat fallax artificum, Nempe non usqueadeo conniveo, ne specum Ecii queam conspicari, in quo Iudeorum lapides, tamquam praesidia tanto digna pugile recondit, quia speculor quo decurrat, quae saxa conquirat, ut referiat, video quem in manu lapidem tenet, taelumque in protenso nervo, velut rima fulmine rupta micans. Sed non offendamur, pergamus videre, quibus Eccius armis fulminare potest, medios eat ipse per hostes.

Tacitis occurritur obiectionibus atque occupantur quae contra dici possunt. ca. ix.

Ne detis sanctum canibusscriptum est inquit Eckius Mathei ca. vii, Ne detis sanctum canibus, et ne proieceritis margaritas ante porcos, nequando hii conculcent pedibus suis, Ergo ad homines simplicianos ac barbaros et insipientes non iactamus illud nobile margaritum, quod est dei verbum, quod in solis scholis sub spinis est floridum, sub sophismatis vegetum, sub cucullis amplum et mirificum,

Iusta talione Eckius, ex hominibus qui facit porcos, remuneratur. c. x.

Praevidi sagittam cruciabilem, quae non modo simplices et illiteratos Christianos illidit, cruentat, verumetiam brutum in bestiam transformat, Non Eckius homo inirascibilis irascatur Eckius homo inirascibilis omnino, si Enthymema procax et nequam et viciosum, in ventrem eius caputque retorsero, Nempe rectius sic argutaretur,

Margaritas in porcos ut proiiciamus vetamur,

Sophistae porci bipedes. Eckius sophista, et id genus homines, sunt porci bipedes.

Ergo ante sophisticos porcos Eckianosque, ne iaciamus margaritas cavendum valde. Syllogismus est, ex Eckiana modestia profectus, quam ipse, a se exorsus? adversus nos simplices, parva memoria, ingenioque despicabili propudiosos, at verbi divini cupidissimos iactavit,

Incipiat Eckius a nobis et inferat contra se, quia simplices Christus nequaquam porcis comparavit, Quinimo ad simplicitatem suos invitat , SicPsal: lxxvii. enim eius prophetam Asaph scripsisse vidimus, Attendite populus meus legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. audiunt ergo inclinate et humiles aures, non superbae, non proculcatae et durae, Sic etiam Christum dixisse scriptura testatur, Estote prudentes sicut serpentes,Mat: x. et simplices sicut columbae, Quam hisce verbis poposcit simplicitatem nisi hominum in gemitibus cordis sui , et suspiriis, verbum dei scripturamque sanctam audientium? cui cognatam apposuit serpentinam prudentiam, ut mundanae situs scientiae detergatur, qua hominum corda velut ingluvie sordescunt, et tanquam hyberno situ obducuntur, divinaque mysteria nonPrudentes sicut serpentes. capiunt, Animum enim liberum, mentemque vacuam, et cor solis divinis praeceptiunculis invigilans requirit. Ad ista autem non pervenitur, nisi exuta nostra prudentia, ut ceu depulso impedimento, nitida simplicitate vernemus, Iccirco neutiquam simplices respuit Christus, neque aequiparavit Porci dei verbum contemnunt vel non agnoscunt. Parvuli porcis dei verbum contemnentibus, aut mundanae sapientiae velut turpissimo ceno involutis, Neque parvulos reiecit, quoniam parvulorum mores adeo necessarios esse divinorum verborum auditori lectorique, dicitMath. v. xviii. ut prorsus nullus esse queat, nisi parvulus effectus, Verba salvatoris Matthei. xviii. posita haec sunt, Amen dico vobis, nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis regnum caelorum, Quod si soli parvuli sublimitatem caelorum indipiscuntur, multo magis est necessarium, auditores verbi dei parvos esse, Quando etiam ita scriptum legimus,Psal: l. Psal. viii. Auditui meo dabis gaudium et laeticiam, et exultabunt omnia ossa humiliata, Item, Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem tuam, propter inimicos tuos, ut destruas inimicum gratiae et ultorem impudentiae,

Margaritum FideiImpudenter ergo temereque intulit Eckius, margaritum fidei, hoc est verba scripturarum, non, esse in simplices, parvulos, plebes, et Idiotas iacienda. Nam simplices religiose adeunt dei verbum, reverenterque suspiciunt, et summa reformidatione exosculantur, Argutatores autem nusquam non insyncere divinas scripturas tractant, et numquam non suis spinetis obsepiunt, Eckius deteriora ex optimis authoribus carpit. Esa: et Pau. commiscentes caelum terra, divinum verbum humano figmento, triticum paleis, aurum luto, qui deteriora pro optimis, e doctrinis Ecclesiasticorum excerpunt assectanturque, Illi sunt de quibus dicit Apostolus, Perdam sapientiam sapientum, et prudentiam prudentum reprobabo. et, Stultam fecit deus sapientiam mundi, cui placuit per stulticiam praedicationis salves facere credentes. omni namque credenti, Iudeo, Graeco, Barbaro,.i. Corint. i. Idiotae, simplici, stulto, illiterato, rustico, mulieri, parvulo, ancillae, advenae, verbum dei, dei virtus est, Neque nobiles, neque prudentes, nequeSapientes Theologistae rectius porcis quam idiotae conferuntur. sapientes vocavit deus, Sed stulta mundi elegit deus, ut confundat sapientes, et infirma, ut confundat fortes, Rectius igitur formidandos docuisse Christus aestimatur, qui ventrem sapientia plenum habent, Et sapientes et fortes porcis contulisse. quandoquidem spinosis syllogismis legem dei involvunt, atque eam ad hominum sapientiam flectunt, illique deservire cogunt, ex domina ancillam facientes.

aufferre pallium animae quid sit. Ambrosius de virginibus li. iii. col: xxviii. Col. ii.Anima in canticorum libro, iuxta sensum Ambrosianum dicit, Invenerunt me custodes civitatis, tulerunt pallium meum, Quale pallium? Philosophicum habitum, ut nuda simplicitas conquireret Christum, Quia nemo potest amictu vestitus philosophiae, in habitu scientiae saecularis Christum videre, et bene tollitur ei amictus philosophiae, ne quis eam per philosophiam depredetur, Adhortatur nos iuxta Paulus dicens, Videte, ne quis vos depredetur per philosophiam et inanem fallatiam,Cavendi philosophi. secundum traditionem hominum, non secundum Christum, Magis igitur illos caveamus, qui magnam philosophiae partem, veluti voracesSola Christi traditio est in contemplatione discendi verbi divini. gurgites imbiberunt, Item et eos timeamus, qui traditiones hominum qualibet industria, et quovis Marte propagatas callent, In contemplatione est sola traditio quae secundum Christum existit, Philosophiae vero, hominumque traditiones tantum absunt ut Christiano sint utiles, quam alienissimae artes, Sunt profecto humanarum scientiarum gnari, Simplicibus et ineruditulis, hac supellectile inferiores, atque ea ipsa, ab una dei philosophia remotiores, Et cavendum est mirum in modum, ne iuxta mundi philosophiam, quae intus cubat, quicquid hauriant, coaptent, et pedibus sacrosanctam scripturam (pedibus inquam infectae voluntatis) proculcent, Pessum eat Eckiana superbia, Simplices ob imperitiam ab auditorio dei summo depellens, abeant derepente tumidi philosophi, Ennius recte pronunciat. quando ii sunt maximopere exhorrendi, Ennianum Neoptolemum probant non pauci, qui dixit philosophandum est paucis, nam omnino haud placet, vixque degustandum ex philosophia idem censet, neutiquam eam ingurgitandam.

Ethnici hoc iuditio Christianis foeliciores et propinquiores, scrupulos Philosophia nostratium, non coaptat sed alienat, a dei verbo discendo. philosophiae rident.

Eccus autem Christianae beatitudinis immemor, philosophicis immersa scopulis cerebra, nudis hominum cordibus ita anteponit, ut simplices Idiotas parum aptos, ad audiendas dei candidasque scripturas pronunciare nihil vereatur, Vae illis Phariseis Eckianis, qui divi tes philosophiae exortibus praeferunt, qui personas accipiunt, qui claudunt regnum caelorum ante homines, Vos enim non intratis,Vae nec introeuntes sinitis intrare. Vae, quod parvulos et simplices, nudos et vacuos, et ob id dei verbo praeparatos, sacrarum literarum noticia spoliatis, atque impeditis, et in verbo dei scandalizatis, Mutate propositum et mutabitur vae, Utinam possem Eckium a maledictis eius modi eximere, At si ego dissimularem, malingnitatis reus fierem, et lapides imbelliam incesserent.

Conclusio praecipua saepicule inducta. Iccirco largiatur Eccus, eadem et altissima scripturae eloquia populo referenda, cunctisque Christianis, nisi forte natos excipiat bimulos .

Caeterum, quod de canibus, aversos mordentibus dixit Christus,Canis non vereor Eccum in simplices Idiotas iaculaturum, nisi malit Canis fieri rabidus in lapidem saeviens, et ingenti latratu, ignaviam suam occultans.

Fortasse hoc Eckius dicet. Sed haud me fugit Eckium dicturum, se tale argumentum non somniasse,

Cui ipse respondeo, licenter hoc ipsum negare, et fieri posse, ut hominem homo fallat, deum vero nemo,

Maiori fortasse honore, Simplices Christianos cohonestabit Eckius,Canis Alexandri quam canum titulo, nisi forte Alexandri Regis canis fortitudinem illis attribuere conetur, qui et viribus et astu valuit,

Obluctatio Eckii At hunc procul dubio latratum efflabit Eckius, Adhuc non esse simplicibus et parvulis et illiteratis, summum Theologiae sermonem producendum, Nam textus est urgentissimus Matthei capite decimo et tertio, Discipuli dixerunt Christo, Quare in parabolis loqueris illis Probat Eckius simplicibus et Idiotis non esse omnia divinae legis verba indicanda, quod Christus eis in parabolis est locutus. videlicet turbis, Respondit Iesus et dixit, Vobis datum est, nosse mysteria regni caelorum, illis autem non datum est, et post pauca rursus, ait, Propterea in parabolis loquor illis, quia videntes non vident, et audientes non audiunt, nec intelligunt. et paulo inferius, Vestri beati sunt oculi, quia vident, et aures vestrae, quia audiunt, Proinde, perpendas dicet Eckius, quod ilico contextum legimus, Amen dico vobis, quia multi prophetae et iusti desyderaverunt videre, quae videtis, et non viderunt, et audire, quae auditis, et non audierunt, Hisce verbis, velut avulsis ab acervo saxis depulsam vides turbam, ab intelligentia paraemiarum, Imo quod durius est, Etiam prophetas et iustos, hoc est, sanctos Hic triumphat Eckius, cui hoc telum dedi ne tabesceret. et doctos laicos ab auditorio, ubi noli proverbiorum excutiuntur invitus ac nolens largieris reiici, Neque cupio ab unoquolibet id precario impetrare, velit, velit, admittet, non esse cuncta cunctis invulganda,

Repellitur Eckianus mucro transferturque, capite undecimo

Puriore mihi spiculo, dentatoque rictu, insultat Eckius, homo haud quaquam imbellis, Quintus Atteiius sine monitore non tacuit Eckii frater Quinti Atteii frater, qui ingenium in numerato habebat, neque sine monitore tacebat, primus certe praefatur, et ultimus vix tacet, hoc artificium Clamando vicit Lipsiae Eckius, ita quoque Rhomae vinceret indubie etiam si insidiosum et muliebre est, ille iactatissimus iactat, et eo se triumphum in disputatione Lipsica triumphasse scriptitat, Ego quidem arbitror Eckium fiducia tanti argumenti, digitulum dentibus premere, diductis advorsum labris, facile namque quemvis ridet, qui sibi dum taxat ociose placet, At paenam in foribus, et securim ad radices positam, in domini spe, sublatis deinde signis, amoliri conabor,

Primum admiror Eckii supercilium, quod Christianos simplices nova contumelia conspurcat, diiudicans eos eiusmodi fore, qui non debeant intelligere Evangelicas parabolas, Nescit quae Christus docuit discipulos, in nos simplices et Idiotas, cum lumine transfundenda? si dubitat, destinata invidia dubitaverit, Nempe quae in tenebris Apostoli a Christo, ea nos ab Apostolis illustrata, dilucide audimus, quae dixi vobis, ait Christus, in tenebris, haec dicite in luce.

Praeterea non queo non occlamare contra superbissimos Theologistarum Theologistae philosophici ob intricatissimas suas naenias primum accubitum primamque salutationem anterapiunt. tumores, in loco Apostolorum, nullo invitante, ultro discumbentium, Tales enim antique cernimus obiurgatos, quod in primos accubitus, ultra communem hominem simplicium et Idiotarum conditionem, se sponte ponebant,

Hodie phariseorum successores, volunt soli maximique videri, et nequaquam cum minimis internumerari, demonstrent sophistae et exhibeant. praelationis exemplum, quo valebunt probare, se ad eum ordinem ascitos, in quo sunt ii, qui aures habent et audiunt,

Porro, relegatis huiusmodi quaestiunculis, Verba Christi, quae obtrudit prosequar, fateor Christum parabolis doctrinam suam interim texisse, interim absque velo proposuisse, At id prorsus infitior, Aliquid verbosis concionatoribus concreditum, quod populum dei celare debeant,

Num in eodem capite Mat. tertio decimo legimus, posteaquam Christus aliquot paraemias denarrasset, Apostolis dixisse, Intellexistis haec omnia? et iis respondentibus, Etiam domine, Christum demum adiecisse, Propterea, omnis scriba doctus, ad regnum caelorum similis est homini patrifamilias, qui de thesauro suo nova atque vetera depromit.

Videte patroni celeberrimi, utrum Eckius caput illi telo illisit, quod in pectus hoc iaculatus est? Tanta est luce sermo postremus assumpti capituli perfusus, adeoque conspicuus, ut lippientes oculos eo adducat, ut adsentiamur coacti, Apostolis tum divinorum verborum praedicationem delegatam, cum Christo cunctanti, an omnia intellexissent? respondebant, etiam domine, et legem protinus adiectam, ut tam vetera quam nova e thesauro scripturarum expromant, Scribisque e sinu proferentibus, et nova et vetera omnes accipiant, Hoc est quoque, praedicare in lumine et tecto, quod explicatim et aperte verbum dei loqui, Eat nunc Eckius et aliunde mutuetur sagittas, Nam constat plebem et turbam omnia audivisse,

Iccirco concludam, Esse dicenda omnia, etiam si sunt, qui necdum capiunt, Quomodo enim verbum dei secus viam cadet, nisi sint, qui non intelligant? et habeant accipitres quod seminatum est ex corde diripientes Matthei xiii. semen? Quomodo semina divini verbi in saxosam venient terram, nisi sint qui audiant, et radice careant? Veritus sum ne rumperetur Eckius altitudine sententiarum, quas Augustinus super illud Matthei. scripsit, aures habent et non audiunt, ideo opera assumendi supersedi.

Addamus quod e parabola sagenae in mari iactae, et ex omni genere piscium Sagena contrahens ex omni genere. contrahenti, plaerique sacram scripturam capiunt, dicentes, illam et bonos et malos contrahere, sed relinquamus ambigua, haec etenimAmbigua ad probandum inutilia sunt nihil possunt facere certum, Cum natura sit omnium argumentorum, per ea quae certa sunt, dubiis fidem afferre non dubiam, Assumat igitur adversarius documenta manifesta, et obstrepat utcumque, possunt multa,In argumentis attenditur, tempus locus, persona et mysterium prodesse videlicet tempus, locus, et mysterium, prolati vim argumenti transferre. Hac, (super omnibus quae tetigi) fungar regula, dubiis certa esse potentiora, item ambiguis manifesta minime extenuari,

Iccirco erumpet Eckius, opinor, pondere argumentorum manifestatiore, adiecturus arcem, quae me defendit.

Argumentum de praedestinatione non praedicanda parum doctae plebi, e sinu Augustini prolatum, c. xii.

Augustini sententiam, quam Eckius in me torquere possit in libro de bono perseverantiae capite xxi. emissam, huic chartae illivi, verba eius haec sunt,

praedestinatio scilicetQuae tamen non ita populis praedicanda est, ut apud imperitam vel tardioris intelligentiae multitudinem redargui quodam modo ipsa sua praedestinatione Non praedicandum Sicut quidam Lipsiae nebulo rhytmatizat. videatur, sicut redargui videtur et praescientia dei, quam certe negare non possunt, si dicatur hominibus, sive dormiatis quod vos praescivit, qui falli non potest, hoc eritis.

Dolosi autem vel imperiti medici, est etiam utile medicamentum, sic alligare, ut aut non prosit, aut obsit,

Vide manubrium Eckii Dicendum. Sed dicendum est, Sic currite, ut comprehendatis, atque in ipso cursu vestro ita vos esse praecognitos noveritis, ut legitime curratis, et si quo alio modo dei praescientia praedicari potest, ut homines segnitia repellatur.

Huic, ad cumulum Eckianae verbositatis parendum subdidi verba Augustini super eadem re, eodem lib. c. xxii. edita, c. xiii.

Quamvis ergo ita se habeat de praedestinatione definita sententia voluntatis Aliqui non fideles accipiunt voluntatem ut convertantur. dei, ut alii ex infidelitate, accepta voluntate obediendi convertantur ad fidem, vel perseverent in fide,

Caeteri vero, qui in peccatorum damnabilium delectatione remorantur, si et ipsi praedestinati sunt, nondum surrexerunt, quia nondum Praedestinati male viventes per dei gratiam nondum sunt erecti. eos adiutorium gratiae miserantis erexit,

Si qui enim nondum sunt vocati, quos gratia sua praedestinavit elegendos, accipiant eandem gratiam, qua electi velint esse et sint.

Si qui autem obediunt, sed in regnum eius et gloriam praedestinati non sunt, temporales sunt, nec usque in finem in eadem obedientia permanebunt,

Non isto modo dicenda. Hic Eccus gestiet quia verba non sententias curat. Quamvis ergo haec vera sunt, non tamen isto modo dicenda sunt audientibus multis, ut sermo ad ipsos etiam convertatur, eisque dicantur illa istorum verba, quae vestris literis indidistis, et quae superius c. xv. interposui, Ita se habet de praedestinatione definita sententia voluntatis dei, ut alii ex vobis de infidelitate, accepta obediendi voluntate, veneritis Ex vobis aliqui peribunt. Ecclesiae loquuntur praedicatores, hoc perpendat Eccus. Non dicendum concioni, aliqui ex vobis non credunt. Sed dicendum omnes ex praedestinatione de infidelitate ad fidem venistis. ad fidem, Quid opus est dici, alii ex vobis? Si enim ecclesiae dei loquimur, si credentibus loquimur, cur alios eorum ad fidem venisse dicentes, caeteris facere iudicamur iniuriam, cum possimus congruentius dicere, ita se habere de praedestinatione definitam sententiam voluntatis dei, ut ex infidelitate veneritis ad, fidem accepta voluntate obediendi, et accepta perseverantia maneatis in fide, Nec illud quod sequitur est omnino dicendum, id est, caeteri vero qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum surrexistis, quia necdum vos adiutorium gratiae miserantis erexit, cum bene et convenienter dici possit et debet, Si qui autem adhuc in peccatorum damnabilium delectatione remoramini, apprehendite saluberrimam disciplinam, Quod tamen cum feceritis, nolite extolli quasi de operibus vestris, aut gloriari quasi hoc non acceperitis, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate, et a domino gressus vestri derigantur et eius viam velitis,

Item quod sequitur et dicitur, Verumtamen, si qui est is nondum vocati quos gratia sua praedestinaverit elegendos, accipietis eandem gratiam qua velitis et sitis electi, durius dicitur quam dici potest, si nos non quibusNolite gloriari sicat Eckius qui non vult opera bona deo tribuere totaliter. libet hominibus loqui, sed Christi ecclesiae cogitemus, Cur enim non potius ita dicitur, Et si qui sunt nondum vocati, pro eis ut vocentur oremus?

Fortassis enim sic praedestinati sunt, ut nostris orationibus concedantur, et accipiant eandem gratiam qua velint atque efficiantur electi: Iam vero quod illis verbis connectitur, miror, si ullo modo potest in populo Christiano quisquam infirmus patienter audire, cum dicitur eis,

Et si qui obeditis, si praedestinati estis reiiciendi, substrahentur vobis obediendi vires, ut obedire cessetis,

Hoc enim dicere, quid videtur aliud esse, quam maledicere, aut mala quodammodo prophetare?

Concionator non loquitur quibuslibet sed Christianis hominibus qui non pendunt hoc, interim durius loquuntur. Sed si et de his qui non perseverant aliquid placet dicere, vel necesse est, cur non potius ita saltem dicitur, ut paulo ante dictum est, primum, ut nondum de ipsis qui in populo audiunt, hoc dicatur, sed de aliis ad ipsos, id est, ut non dicatur, Si qui obauditis, si praedestinati estis reiiciendi, sed si qui obaudiunt, et cetera, per verbi personam tertiam dicantur, non per secundam,

Praeterea et hanc dicendi rationem veluti nauseosam et ieiunas avertentem aures obiurgat, ac improbitatis insimulat, dum plaerique verbis secundae personae ad populum crepant,

Si qui obeditis, aientes, si praesciti estis reiiciendi, obedire cessabitis. Nempe hoc verissimum est, ita sane et improbissimum et importunissimum et incongruentissimum, non falso eloquio, sed quod valetudini humanae infirmitatis non salubriter applicatur.

Responsio et translatio superiorum in speciem obsistentium, c. xiiii.

Haud difficile cuipiam foret, cuncta quae memoravi supra, uno solo responso diluere, hoc modo, quod ne ullum e superioribus dictum vel indicet hunc sensum vel contineat, quem Eckius Lipsiae procaciter efflavit, dicens, non esse dicenda in contionibus eadem plebeis Eckius ex modo praedicandi infert ad non praedicare simpliciter quae in scholis. Neque ex omnibus, neque ex singulis, supra asscitis inferri potest, Authoritates sacrae scripturae ad praedestinationem pertinentes simplicibus et idiotis et agrestibus hominibus occultandas, sed nituntur dumtaxat ad id omnia, atque pro eo concurrunt omnia superiora Augustini, ne contionatores scripturas in tertia persona loquentes, in secundas varient personas, amplaque scripturarum verba contrahant, atque sub detrimento expromantAt propter sui confusionem dissimulabit argumentum praecedens. quasi solis concionatorum auditoribus sint dicta, Nempe quod vel rusticum est, et hominis non parum indiligentis, legemque declamatoriam nescientis aut certe negligentis,

Medicus imperitusPreterea, quemadmodum vel maligni vel indocti fuerit medici, medicamentis abuti, neque ita applicare, ut prosint, Ita ediverso nebulonisConcionator indoctus est, pro medicamine rapidum venenum largiri, aut prorsus nullum medicari morbum,

Dicam ergo confidenter, futurum commodius, si poscente vel exigentePraedestinatio qautenus praedicandi si se materia obtulerit. praedestinationis materia (quae saepicule frequenterque sese offert in anno) animo praesenti, Evangelica et Apostolica et Prophetica docuerint, ne ad latum, quod dicitur, unguem abcedentes a scriptura, quae nec falli nec fallere potest, salubrius fuerit profecto hominem e veritate pendere, quam in se spem transferre,

Nullam vereamur multitudinem, syncere scripturam explicaturi. Mavult Eckius in fano docere, hominem ex naturalibus absque gratia opera bona facere posse, quam gratiam vere praedicare,

Gratia dei vere absque trepidatione praedicandaExhorret Augustinus, multitudini quamlibet rudi gratiam male et diminute concionari, quam blanditia virium, in infoelicissimam sui spem revocare. Hoc tamen Eckius fecit sciens, quod ego pernitiosum auditoribus esse, in libro de gratia et libero arbitrio testimoniis scripturarum comprobabo, convulsurus et infirmaturus pervicacem illius petulantiam,

Nunc quod huius est consilii, verbis Augustinianis demonstrabo, praedestinationis sese offerentes scripturas, multitudini plane dicendas,Augusitnus de bone perseverantiae c xxii. Augustiniana in secundo librorum de bono perseverantiae capite vicesimo secundo in fine haec sunt,

Quoniam de vita aeterna (quam filiis promissionis promisit non mendax deus ante tempora aeterna) nemo potest esse securus, nisi cum consumata fuerit ista vita, quae tentatioDeus facit nos perseverare in finem. est super terram, sed faciet nos perseverare in se usque in eius vitae finem, cui quotidie dicimus, Ne nos inferas in tentationem.

Haec autem et huiusmodi cum dicuntur , sive paucis Christianis, sive multitudini Cur metuimus praedestinationem praedicare, sicut eam scriptura praedicat verissima. Ecclesiae, cur metuimus praedestinationem sanctorum et veram dei gratiam, id est, quae, non secundum merita nostra datur, sicut eam sancta scriptura praedicat praedicare?

An vero timendum est, ne tunc de se homo desperet, quando spes eius ponenda demonstratur in deo, non autem desperaret, si eam in seipso superbissimus et infoelicissimus poneret? Atque utinam tardi corde et infirmi Hic Eckianum acumen retunditur Orationes Ecclesiae ad argumentationem possunt assumi contra Eckium qui eas risit. , qui, vel nondum possunt scripturas, vel earum expositiones intelligere, sic audirent vel non audirent in hac quaestione disputationes nostras, ut magis intuerentur orationes, quas semper habuit et habebit Ecclesia ab exordiis suis, donec finiatur hoc saeculum.

Huc usque Augustinus.

Postremo, non, esse vel tacenda vel neganda praescientiae atque praedestinationis sacra mysteria, per insequentia comprobatur, Etiamsi sunt, qui auditis istiusmodi scripturis, dorsum deo advertant, et veram relinquant viam, Semper enim, quanquam errores oberunt hominibus, propter praedestinationis imperitiam, Ipsa libere crebreque est praedicanda.

Augustinus de bono perseverantiae ca. xv. Augustiniana, quibus haec probari queunt, ex capite quinto et decimo eiusdem libri descripsi, quae sic habent,

Sed aiunt ut scribitis, neminem posse correctionis stimulis excitari, Si dicatur in conventu ecclesiae audientibus multis, ita se habet de praedestinatione, definita sententia voluntatis dei, ut alii ex vobis de infidelitate accepta obediendi voluntate veneritis ad fidem, vel accepta perseverantia maneatis in fide, caeteri vero qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum vos surrexistis, quia necdum adiutorium gratiae miserentis erexit, Verum tamen, si qui estis necdum vocati, quos gratia sua praedestinaveritResponsio ad praedicandi modum eligendos, accipietis eandem gratiam qua velitis et sitis electi, Et si qui obeditis, si praedestinati estis reiiciendi, subtrahentur obediendi vires, ut obedire cessetis,

Etiamsi durius quispiam et contra modum superius traditum, praedicaret, deterreri plebs dei non debet. Ista cum dicunt, ita nos a confitenda dei gratia, id est, quae non secundum merita nostra datur, et a confitenda secundum eam praedestinationem sanctorum deterrere non debent.

Sicut non deterremur a confitenda praescientia dei, si quis de illa populo sic loquatur ut dicat, Sive nunc recte vivatis, sive non recte, tales vos eritis postea, quales deus vos futuros esse praescivit, vel boni si bonos, vel mali si malos,

Nunquid enim si hoc audito, nonnulli in torporem segniciemque vertantur,Propter impios non est vel falsum dicendum vel silenda praedestinatio. et a labore proclives ad libidinem post concupiscentias suas eant, propterea de praescientia dei, falsum putandum est esse quod dictum est? Nonne, si deus illos bonos futuros esse praescivit, boni erunt, in quanta libet nunc malignitate versentur, si autem malos, mali erunt, in quantalibet nunc bonitate cernantur?

Confirmat exemplo cuiusdam fraterculi Augustiniani, qui audito, pendere omnia e divino nutu, abiit relicto ordine. Fuit quidam in nostro monasterio, qui corripientibus fratribus, cur quaedam non facienda faceret, et facienda non faceret, Respondebat, qualiscunque nunc sim, talis ero, qualem me deus futurum esse praescivit, Qui profecto et verum dicebat, et hoc vero non proficiebat in bonum, sed usqueadeo profecit in malum, ut deserta monasterii societate, fieret canis reversus ad suum vomitum, et tamen adhuc qualis sit futurus, incertum est, Nunquid ergo propter huiusmodi causas, ea quae de praescientia dei vera dicuntur, vel neganda sunt, vel tacenda, tunc scilicet, quando si non dicantur, in alios itur errores, Hic habes et invide tu praeceptor Audiat Theologistae et Petrus Napembacchius petre Nappembachi causas cur a scholasticis desciverit Carolostadius .

De castimonia et scripturarum candore et quemadmodum invulgari debebunt, c. xv.

Tametsi ex superioribus, quae conmemoravi, cuilibet Amplificatio omnium praedicandorum obvium sit, quod omnia sacrarum scripturarum monumenta Christi populo ad audiendum dei verbum retegi debeant, et nihil sit tam arcanum et absconditum, tam altum et nobile, quod concionatores Christianum gregem caelare queant (maxime evangelicis literis, apostolicis epistolis, dicendorum materias istiusmodi, vel exigentibus vel suppeditantibus, vel in spetiem praestantibus).

Quinimo, secretissima veteris legis mysteria, novae legis lumine Duo testamenta sese invicem illuminant et adiuvant. quasi nitidissimo Phoebo perfundere et illustrare et mutuo vetustis antiqui testamenti translationibus et allegoriis tanquam stellis quibusdam novum testamentum exornare, officii praedicatorii, vel explicatoris literarum proprium existit,

Quod Paulus apostolus ad Ephesios saltem subaperuit, quando Christi virtutem prioribus saeculis multisque prophetis incognitam, Apostolis autem perspectam, atque omnibus Christifidelibus inculcandam, summo opere suadet,

Ex industriae haec repetunturProferat qui potest e scripturis Christi virtutem et ostendat; deinde quae sint populo subtrahenda, et doceat, quas scripturas possit plebs ignorare? vel in sui pernitiem adfirmabit, Christi virtutem et spiritum concioni aspergere fas non esse, Dabit igitur Eckius, scripturarum omnia et cuncta, et singula testimonia in populum transfundenda sitientem, velut puros et liquidos latices.

Quatenus licitum sit, extranea sacris commiscere. ca. xvi.

At vero difficile taciturum Eckium puto, ObstrepetKekkium obducit Eckius enim rursus et hoc ostentabit saxum, Scripsisse Augustinum Christianis licere, ut philosophias gentium atque dicta Etnicorum, velut ab iniustis possessotibus detenta rapiant. hocque significatum per figuram, tanquam per scripturam haud incelebrem, quod Israheliae ex egypto profecturi vasa, AegyptiorumExodi, xiii. vestesque mutuati sunt, spoliantes Aegiptum. Sed in ma nifesto est Augustinum per vasa multifarias gentilium doctrinas liberalesque disciplinas, atque morum praecepta, Per vestes autem hominum instituta, humanae societati accommodata, intellexisse,

Quanquam haec obiectio neutiquam sit respuenda, quandoquidem Augustinum negare piaculum sit, nisi me fallat Eckii virens et robusta doctrina, Attamen si quis ad eum responderit, non erit hereticus.

Vasa quid Augustinus dicit Aegyptios peccata significasse in mari rubro, veluti baptismate extincta, Quid ergo vasorum nomine commodius intelligere quibit (si tropologisare libet) quam animas? Ad hoc facit paraemia Christi, qui dicit, Cum fortior armatus venerit diripit vasa? num animas daemoniis vexatas vasa appellat? Quis audet dubitare? Committamus igitur veteribus nova, dicturi, ipsa vasa, Israhelitas fuisse ab Aegiptiis nequiter occupatos vexatosque, Imo propriis quoque delictis perfluentes. Praeterea, non hoc dicit Augustinus, quod concionatores rudibus adhucExtra pericula fidei positi possunt gentilium disciplinas lectitare. populis aut certe quibusdam in concione existentibus, nec dum in Christo parturitis neque sacra scriptura excultis, liceat seminare disciplinas gentilium, sed hanc ipsam experiendi eiusmodi disciplinarum facultatem, vix iis largitur, qui sanctarum scientia literarum sunt firmati, et iam extra pericula positi.

Oportet lectorem gentium disciplinis aspergere sanguinem Christi. Item in secundo librorum de doctrina Christiana capite quadragesimo primo. Idem Augustinus ostendit, absque iactura non perspici gentilium dicta, nisi sanguine Christi tingantur. Adde, quod omnia noxia,Curandum est in ecclesia, quid dicat Christus non quid doceat Aristoteles. omnia utilia, omnia denique ad vitae instituta pertinentia, uberius, copiosius, purius, et plenius, et verius, in sacris scripturis offenduntur. Porro, neque tantae celebritatis Augustinum existimo, cui non audeam opponere Hieronymum, qui doctrinas philosophorum primogenitis Aegiptiorum aequiparat, Et asseverat in concionibus Christianorum, non curandum quid Aristoteles, sed quid Apostolus, quid Christus, quid Prophetae dicant.

Aliena tanquam aliena dum vacat licet tractare Iosue xvi. xvii. et Iudi. iii.Sunt qui paleam pro palea, triticum pro tritico legunt, atque externa pro exteris proferunt, quorum mihi non prorsus improbatur consuetudo. Quando scio gentes relictas inter Israhelitas, et eas destinato consilio Iosue vivas, sed tributarias dimisisse. Neque hoc obiurgo, neque incesso studium, ut varietate lectionis reficiatur animus, ut recens et capax et avidus sacrosanctas scripturas aggrediatur, Sed connubia et matrimonia disciplinarum Christi atque gentium, haud quaquam probo. Nempe, quae conventio Christi ad Belial? quae tenebrarum amicitia cum luce? Atque ita non improbabo, si lectores iam in Christo formati, radicati,Locus tacitum actionis testimonium. et aedificati, gentium amicitias illucusque sibi copulent, et desponsent, ut eis, ceu gladiis ab hostium brachio, raptis, adversarios pungant, vulnerent, iugulent, hoc est, Ethnicorum dentes, suis interdum taelis obterant labraque pertundant. Verum eo loci stare, in quo populus extra pericula nondum constitutus, dei verbum expectat, atque perdiscere cupit, eo inquam loci consistere, et inde pro tritico paleas, pro divino verbo, verbula philosophorum effutire, non minus licere philosophias quod fore arbitror, quam quod est scelestissimum.

Iudi, xiiii.Duxit Sampson uxorem Thanathei philistini filiam, ad perdendum philistinos, Ita possunt Christifideles suas literas prophanis gentilium elementis nonnunquam miscere.

Relictas haud abnuo gentes inter fideles quae morantur, modo tributarii nostri maneant, nobis ancillentur, nobisve morigerentur, Neque aspernor, linguam dum expoliunt, dum ingenium vel acuunt vel adiuvant, dum docent, qua lege doctrinas novas inseras, et insitas evellas, dum denarrant qua methodo adversaria evertas, qua contra tua confirmes, At gentilium sententiarum matrimonia execror, nolo ancillis famuletur sanctissima domina, nolo mihi spinetis dyalecticis sacrosanctas literas obseptes, nolo mihi dicas ad syllogismos miseros, stolidos anxios, histricosos, aculeatos, et ungularum plenos omnia componas, si structurae quae piam valent, valentissimas existimo Rhetoricas, quod non dico velut magister et doctor, verum ut iudex et aestimator, Utamur gentilium nugis amicitias exhorrentes.

Opponit Eckius.At qui Eckius inquiet, Tropologica dulcedine ferme infinites pessime lapsos, et Iosue Iudaeis matrimonia gentium interdixisse, non item disciplinas,

Cui ipse fateor, non citra delectum tropologisandum, Ego veroIosue. xxiii. explicationem hanc non longe petiui, Proinde verba Iosue capite tertio et vicesimo subdidi.

Quod si volueritis gentium harum, quae inter vos habitant, erroribus adhaerere, et cum eis miscere connubia, atque amicitias copulare, iam nunc scitote, quod dominus deus vester non eas deleat ante faciem vestram, sed erunt vobis in foveam, ac laqueum, et offendiculum ex latere vestro et sudes in oculis vestris, donec vos aufferat , atque disperdat de terra hac optima quam tradidi vobis.

Eckius autem superbiis gentium neutiquam utitur. Non nocent semper gentium dicta, sed nunquam non obsunt amiciciae.Quis est qui legit, et non protinus cognoscit, de erroribus fidei loquutum Iosue? quis somniare potest erratorum amicitias et adhaesiunculas copulandas? Iosue sic loquitur, Si volveritis gentium (quae inter vos habitant) erroribus adhaerere, erunt vobis in foveam ac laqueum et offendiculum, Non officit si inter scripturas gentium dicta comperias, sed adhaerere eorum erratis. Ad gentium errata, scripturas verissimas committere atque conferre, hoc est adeo malum, quam pessimum quodque, tam tutum, quam in tutissimae insidiae, Verum, qui mucosiore iudicio atque stolidiore nare, philosophias et gentium spinas, liliis convallium commiscuere, peccant omnino, sicuti magistri nostri? qui praeter Aristotelis Ethicam, neminem fabulantur concionatorem evadere posse, qui omnia ad ineptissimos syllogismos, et nequissima Enthymemata retorquent. Num illis gentes sunt laqueo? foveae? et interitui? et scandalo?

Deutro. xviiVetuisse Mosen legimus, ne Iudaei oves et boves maculatas offerrent deo, Eckius pseudomoses, alia praecentione tortuosas aures commulcet elata voce ad Conciones et vere Christi discipulos, (quibus si quod impertis deo Christo domino nostro impertitus, es clamans mittendum panem maculatum, mendo vicioque incredulorum obscoenum, vanescat Eckius eiusque obcentio, Mosen qui de Christo scripsit aemulemur, non Eckium, qui de Aristotele , qui de sophistis, qui de sycophantis nobis tripudium excitat. ii. Regum xxii. Hic colluctantur Eckius et David, Golias et parvulus. Dauid ii. Regum. xxv. eloquium domini examinatum igne testatur, At quid ignis examen significare rebor, nisi quod ab omni scoria, ab omni fuligine, abque omni lutulentia, divinum verbum repurgatur et eximitur?

Praeterea et hoc elicio, verbum dei ab omni alio verbo et sermone discretum, atque ab universa natura aliena vindicatum et assertum, Eckius contra David, non erubescit dicere, dei verbum et feculentis et verbosis gentilium voculis et sententiis miscendum, et quod non paulo deterius existit, in loco soli sermoni dei dedicato, sub nubibus humanorum cogitatuum, synceras et candidas scripturarum veritates obliterat, Si mihi tanta esset obiurgandae Eccianae modestiae cura, quantam gero praedicandi persuadendique examinati dei verbi solicitudinem, quot unguiculis Eckium assultarem? quot argumentis penetrarem? satis fuerit dixisse Eckium aliud, aliud Psal: xi scripturam praedicare, David constanter affirmat psalmo undecimo, fideles imminutos a filiis hominum, vel ut habet alia translatio, SalvumFilii hominum. me fac, quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum, Qui sunt hominum tantum filii? omnes prosecto, quos non regeneravit Christus, Igitur aliis Psal: xi. diminuuntur veritates, At post pauca sic dicit Eloquia domini casta, argentum igne examinatum, probatum terrae purgatum septuplum, vel ut clarius Hieronymus vertit. Eloquia domini eloquia munda, argentum igne probatumEloquia domini casta separatum a terra, caelatum septuplum, Hoc est, sermones domini, sermones puri, non admittentes exteras sententias, Hieronymus interpretatur sic, eloquia casta dicuntur, quod praedicatores de eis nihil, velPsal: xi minuere, vel addere audent, et probata terrae, hoc est Christo, qui ea probavit, Quid multis agam? cum manifestarie scriptura doceat, eloquia dei casta, pura, synceraque esse, et impios in circuitu deambulare, Impii profecto, qui verba dei invulgaturi, gentiliciis armis totam aciem ChristiPsal: cxviii. communiunt, qui addunt extranea, et detrahunt, silendo vitae Christianae necessaria, Equidem ipse orabo dicens, Intellectum da mihi secundum eloquium tuum, intelligentiam da, sermones tuos scrutant est et capientem, mirabilis Psal: cxxxviii. etenim scientia tua est, elevata est, neque ad eam potero venire, dilata igitur animae meae virtutem, ut intelligam, Nam verbo dei prospecto, ilico cantabo tibi gloriam et confessionem, quandoquidem reges ideo tibi Qui recte verbum dei perpendunt Deo confitentur confiteantur, quoniam verba oris tui audierunt, Nempe qui Aristotelis aut alterius cuiuspiam verba demiratur, illi confitetur, Qui vero tuum dominePsal: cxxxvii. deus noster, eloquium audire cupiunt, illi tibi gratulatum ibunt, Item, Quos philosophia rapit, philosophorum sunt, Quos tua sacrosancta doctrinaIllius sumus cuius doctrina complemur, tenemur concitamur et rapimur. occupat et implet, tui comodum fient, Porro, qui humanis sacra committunt et iungunt, ex utrisque constabunt, vel, quod est impossibile, duobus servient, Consentaneum est ideo dei famulos discipulosve, sola divina, verba audituros, At suspicor huiusmodi, difficulter saxeum Eccum, permotura, nisi etiam indeprecabiles poenas, et discerpentes cruciatus adiunxero, comprobaturus, synceram scripturam syncere et unice declamandam, quod comodius ob oculos viri omnium celeberrimi, Hieremiae verbis pingere curavi, Hieremiana, de quibus iamiam memineram Hieremiae xxxiii. ex capite tertio et vicesimo haec sunt,

Mendacium, SeductioAudivi quae dixerunt prophetae, prophetantes in nomine meo mendacium Faciunt ut obliviscatur populus nominis mei atque dicentes, Somniavi, sive vidi somnium, usquequo istud est in corde prophetarum vaticinantium mendacium, et prophetantium seductiones sive voluntates cordis sui? qui volunt sive cogitant facere ut obliviscatur populus meus nominis mei, propter somnia eorum quae narrant unusquisque ad proximum suum, sicut obliti sunt patres eorum nominis mei propter Baal, Sive in baal.

Qui habet somnium somnia narret. Vere loquatur sermonem meum. Verba dei sicut ignis. Propheta qui habet somnium, narret somnium, et qui habet sermonnem meum loquatur sermonem meum vere.

Quid paleis ad triticum dicit dominus? Nunquid non verba mea sunt sicut ignis, dicit dominus, et quasi malleus (sive securis) conterens petram?

Propterea ecce ego ad prophetas, dicit dominus, qui furantur verba mea unusquisque a proximo suo, Ecce ego ad prophetas dicit dominus qui assumunt linguas suas et aiunt, sive dormitant dormitationem. Ecce Prophetae somniantes. ego ad prophetas somniantes mendacium, ait dominus, qui narrantNota Ecki cum ego non misissem eos neque mandassem. ea et seducunt populum meum in mendaciis suis et in miraculis sive stuporibus atque terroribus suis) cum ego non misissem eos nec mandassem eis, qui nihil profuerunt populo huic dicit dominus.

Multos hoc torcular prophetas ante oculos proponit, Sunt enim prophetae qui somnia clamant, sunt qui seductiones praedicant o praedicator Ecki, Sunt qui mendacia efferunt, Sunt etiam, vach Ecki, qui in concione populum nominis dei faciunt oblivisci, fateor bene nomen Christi attollunt, at virtutes eius, Letheo thermite, et perpetua oblivione percutiunt, Advertat Eckius animum huc, qui habet somnium exponat somnium, qui habet dei verbum, efferat ipsum, qui rationem, distinctionem Thomae, formalitatesque Scoti excogitavit, testetur esse praestigias hominum. qui gentium decreta spargit, esse eiusmodi nedum fateatur, sed etiam palam profiteatur, non doceat ea tanquam Christi discipulus, sed velut philosophi lector.

Qui missus et delegatus est a deo, verba dei, divinam commentationem eloquatur.

Solent Ecciani, atque Haeretici semper prospera polliceri, inanique spe expergefacere homines, fortitudinesque promittere, atque naturam suapte superbientem fricare, titillare et erigere, ac interim blanditia ceu popismate sedare dicentes,

Pars sermonis Eckiani LipsiaeAccepisti liberi arbitrii potestatem, et legis scientiam, per quam consequaris quod volueris, decipiuntque blanditiis miseros, et maxime mulierculas oneratas peccatis, quae circumferuntur omni vento doctrinae, semper discentes et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes, et omnes auditores suos adulatione decipiunt.

Verba dei sicut ignis. Iccirco dominus verba sua haereticorum paleis comparans dicit, Nunquid non verba mea sunt quasi ignis dicit dominus, et quasi malleus conterens petram?

Eloquia domini sunt, tanquam ignis, paleas, somnia atque cordis visiones Sermo divinus malleus conterens. Ioan. iii. devorans, atque terrena hominum figmenta exurens, Sunt quoque sicut malleus, Malleus? qualis malleus? Nunquid non est malleus hoc verbum, Sine me nihil potestis facere? Item sicut palmes a vite avulsus, nullam frugem parit, ita nisi in Christo, fide vivas, maneasque, nullum fructum afferes. Nempe sicut vitis palmiti vitam inspirat, aquamque et germina suggerit, ita Christus fideli homini vitam et opera sancta largitur, quid multis loquar? ipse est qui operatur in nobis, tum operari Phil. ii. tum velle,

At si Christus in nobis operatur, nunquid non conteruntur nostrae vires? quando quidem sine illo nihil possimus facere, quando ille nobis unus und solus sufficit, quoniam virtus, hoc est operandi facultas, et vis ipsa occulte operandi in nostra infirmitate, hoc est, virium lesa valetudine perficitur?

Quis igitur audet negare eiusmodi verbis, hominum robora deteri Deu. viii. et labefactari? atque velut malleo retundi ac supprimi? quod doctissime simul atque foelicissime Moses explicuit dicens, extrema vos afflictione pressit, ne diceretis, Ego feci mihi hanc rem, hac ego fortitudine talem operam taleque opus et parturivi et peperi, hoc certe cum audit Aristoteles statim clamat, quae verba? quod pistillum? Quod praelum meae viriculae perpetiuntur? an ociosam receperam voluntatem?Dictum simul morum Eckii omnis mihi rapitur subnitendi et comproducendi facultas. Curramus igitur ad fatalem necessitatem veluti ad fanum. Attamen etiamsi dei verbum in circumcisos conterit dentes amburitque, Non tamen ad fatum, sed ad Christum confugiendum, ac iuge rogandum, ut nobis misereatur ac faciat vigilantes. Verum istec in libro de gratia et libero arbitrio uberius exponemus, satis sit institutae operae, verbum dei malleum esse conterentem valentiam et fortitudinem nostram enervantem, Eckius autem in proposito, de libero arbitrio non praedicat populo dei malleum, sed maledictam spem, videlicet in homines revocatam, quanquam humana robora, infernali adulatione subriget, quae cum erecta fuerint destituta viribus, cadunt altius et concutiuntur acerbius. Si vacaret, vellem ferme subindicare, Eccium mirum inmodum vel malignum prophetam esse, vel plane puerilem et indoctum, sed et verbosum Hie. xxiii. Theologum, multis subrusticis inferiorem. Respondeat si potest ad illud Hieremiae, non misi eos, neque mandavi, ut talia ex eis verba effundantur, cui consentaneum est illud loannis. iii, Quem deus misit, verba dei loquitur, qui insyncere verba sancta eiicit, haud syncerus est praeco, Sed est homo somniator. Sunt nimirum in ecclesia hodieSomniatores hodie iactant errores suos prophetias. somniatores, qui errores suos, iactant prophetias, sensumque scripturarum pronunciant, quotusquisque spirat, qui Eckiana vel audivit vel legit, quem fugiat, Eccum nostra tanquam haeretica, somnia vero sua velut ipsam sacrosanctam scripturam attulisse? et cum festivitate natali celebrasse?

Carolostadius ratione permotus ex codicibus Lipsiae disputavit. adde, quod argumentorum vis atque veritas a librorum inspectione pendebat adde quod eck ea in scholasticis pariter et ecclesasticis scriptoribus frivola negatione fecit ambigua atque incerta, quae suapte natura lectoribus sunt certissima. Certe, quod ad me attinet, illiusmodi notam librorum inspectione atque lectione dilui et prorsus levavi. Ideoque Eckius me quasi hominem tenuis et obliviosae memoriae traducit. Certus sum, nisi legissem ex codicibus, Sycophantam alia multa, eaque asperrima apud Rhomanum Pontifiem machinaturum, At malui multis modis videri indoctus quam haereticus, Accedit, quod ipse, quamlibet ineruditus sum, Eccanae ignaviae et imbellie queam strennue obsistere, Egressus sum regredior, atque pergo ex Esaia quaedam proferre, quae eloquentissimus propheta capite quinto scripta reliquit.

Vae dicit qui sapientes estis in oculis vestris et coram vobismetipsis prudentes,

Quid est videmini vobis sapientes, nisi quod prudentiam hominum, sed non dei sequimini? Cur non recipitis dei sapientiam? deique virtutem? Ne innitaris prudentiae tuae, sed legis praecepta emulare,

Deus mandavit, quae sibi sunt grata et in oculis suis bona, igitur supervacanea hominum sapientia, super haec ostendam eo ipso, Vae, tormentaque nobis impendere, ac infernum fauces sursum atque deorsum diduxisse, quia non habemus legis id est divinorum verborum sapientiam, quia legem abiecimus, Abiicit autem legem, qui extraneis innititur, qui in dei loco non dei, sed quaecumque alia evomit verba, Esaiae sensa sic habent,

Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum et descenderunt ad eum.

Deinceps sic lego⟨:⟩

Propter quod, sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammae Esa. v. Abiecerunt legem domini. exurit, sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum, ut pulvis ascendet, Abiecerunt enim legem domini exercituum, et sermonem sancti Israel blasphemaverunt. Ideo iratus est furor domini in populum suum, et extendit manum suam super eum, et percussit eum.

Omnia illa mala propter solam divini verbi negligentiamNotandum in his omnibus, quod non eis exprobret Idolatriam non alia peccata, propter quae offenderint deum, Sed quia abiecerunt legem Evangelii, et sermonem domini blasphemaverunt.

Abiicere legemAbiicit legem, extranea qui addit et qui detrahit genuinum atque nativum sermonem minuit, hoc etenim lex disposuit et docuit, Eckius autem et homines id genus, disputatores, non modo peregrina sed dissidentia legi copulant. itaque contra legem vetitas nuptias iungunt,

Hortatio ad populum. Radix hominis. Iam ad populum currit hortatio, vides ne dei grex radicem tuam hoc est arborem, quam voluntatem dici puto vel cogitatum, quasi favillam fieri, si legem dei negligis, si paleas tritico, hoc est, humanam prudentiam divinae sapientiae copularis. assurgat igitur unusquisque et nihili contionatores vel increpationibus obruat, Ne quisquam patiatur sermonem sancti Israel Blasphematur sermo dei vanitatibus hominum. stipulis blasphemari, et paleis conspurcari, quoniam et iratus est furor domini et extentam quassat manum, minaturque omnibus omnia mala, percutietque confestim, si tantarum blasphemiarum invenerit patientes, Vox domini pulchra et facies decora, conquiramus certatim bonas margaritas, et unicum illud margaritum prophetarum testimonio testificatum, nunc vero sine lege revelatum, venumdatis caeteris omnibus, sublatis et postergatis cunctis hominum adiuentionibus emamus, et infigamus pectori, nisi enim id egerimus, quid aliud nobis evenit quam ira divina et cordis nostri pavor anxius, diduxit fauces ferreas igneis flammis crepantes, infernus, adrepit, rapit, vorat, proteritque, quotquot sumus, in syncerorum praedicatorum, auditores ac denique ipsos Concionatores dentibus pectinatim dissitis ac compressis penetrat, discecat, perdit.

Epilogus vel enumeratio.

Ex universis liquido constare puto, nephas et scelus grande conmittere illos qui aliud in scholis, aliud ad contionem praedicant, atque haud immerito vates tales atquae declamatores sui contemtionem apud omnes mereri, quod sua somnia, suaque figmenta, et quae ipsi excogitant in populum, ad audienda verba dei coactum latrant,

Vae illis qui suos spiritus, et vere subtilitates suas complectunterBestiae caudatae et aemulantur et docent, Vae enim, dicit Ezechiel prophetis, qui suum spiritum sequuntur. Nempe tales, sub praedicatorum specie, bestiae sunt caudatae, Quinimo ipsemet caudae, quas potentissima domini manus demolietur, et in minutissima contundet ossicula,

Opponit Eckius. At dicet Eckius, caudarum me facis similem? Equidem simillimum facio, neque id praeter autoritatem scripturae, haec etenim illius modi praedicatores, qui vel dei verba non praedicant, vel insyncereCauda quid sit. docent, caudas appellat, atque nisi fallar, immanium draconum atque serpentum exurentium oratione quicquid afflant. Esaias enim caudam incurvantem homines et depravantem , vocitat prophetam, qui mendatium docet, Nunquid vere mendatium effundit, qui diversum quiddam et veritati repugnans crepat? Porro Eckius in scholicas disputationes veritatem defensurus, peregrinatus est, quod non fatetur modo, sed etiam profitetur. ergo in templo dicens aliud nugatur,

Cauda furax dicitur, qui scripturae dissidet verissimae, eo loci ubi veritatem maxime deberet Christi discipulos plebemque erudire. Ergo Eckius cauda est serpentina, recurvans liberum arbitrium inEsa. ix. ii. para x. x. se et scripturam tortuose tractans, cauda inquam gregem Christi depravans, pravitate pestilentissima, quae oculos populi (nihil reliqui habentes, quam ut sese in deum collocent et transferant, quam ut radios in unum solum deum emitant) fuligine velat, atque obnubilat, ut aliquid sibi, suisque operibus fidant, ne mortales intelligant, nihil nobis restare, nisi ut spe constanti, divinam tantum opem postulemus, merito caudatus ast vates Keckius noster, quandoquidem is ex parteKeckius hypocrita saltem, populum beatificans, seducit, Hypocrita quoque est, aliud simulans, aliud agens, simulans theologicum ad discipulos in dei templo sermonem, sed nihil minus faciens, quoniam rudes atque simplices divino sermone pronunciavit atque hodie retur indignos,

Quae mala singulos et magistros et discipulos torquebunt. Quid autem tandem cunctis eveniet ? Dura prochdolor sententia. Imo tormentum durissimum, et perditio communis, Quippe quod dominus magistros tales pariter et discipulos disperdet, Vae civitati cuius rex adolescens, vae populo, cui concionator non dei verba, sed sua quamlibet parva obstrepit, Vae discipulis quibus contigit doctor, qui quodcumque loquitur, licet videatur sapientia, tamen est stulticia. et quamvis appareat eruditum quiddam, tamen est astuta seductio, dolus malus, et defraudatio verbi, e quo vivimus, spiramus, movemur, agimus. Vae populo, quem a dei (alioqui clementissimi) charitate, Imo affinitate Esa: ix divellit infortunatus preco, Cur autem vae, Quoniam dominus caput et caudam disperdet, Quid caput? Et quid cauda? Explicatum Caput quid est caudae portentum Esaiae testimonio, Caput sane longevus est et honorabilis, Quem autem rectius longevum et honorabilem nuncupabo, quam divini verbi percupidum auditorem? cauda draconis ide est praedicatore sacra prophanis miscente deceptum, Vae bis iccirco, Vae terque auditoribus ab eiusmodi deceptis, ad poenam namque praedicatorum talium contremiscit omnis humus, et illaqueati populi aeternis tradentur ardoribus, Nam populorum illorum et viduarum et pupillorumRevertendum ad percutientem dei manum non miserebitur deus, qui hypocritas (a dei verbo quempiam rapientes) molli et capaci et avida sequuntur aure, Melius profecto fuerit si populus ad percutientem se revertatur, atque dominum exercituum quaerat, et tum extentum ad verbera pugnum reducet dominus, Sin autem audire quaestionum doctores pergat, sentiet cum infoelicibus praeceptoribus periturum sese, moveantur statim loco praecrepatores Movendi loco praedicatores sophismatum quorum flatu concidunt et saltus et sylvae, ferreaque saxa finduntur, propter quorum praecentiones ne dum quae spirant, efflant animas, sed et muri et lapides et maenia et urbes et suburbia, si quod habent robur, si quid vel firmitatis tenent, protinus tantillorum eruditulorum Vide firmamenta capitis quarti. vocibus veluti fulminibus icta tabescunt, et hiant, et franguntur et dissiliunt, et fragoso crepitu omnes omnium aures perferiunt, ac mundum ipsum ingenti conquatiunt clamore.

Non solas hominum celsitudines voracissimi gurgites absorbent, sed cum fortunis, cumque bonis omnibus formam corporis, et vegetantes animarum nervos lacerant, comburunt, et in fumum dissolvunt. In tanta profecto domini ira contrepidabit terra, et populus erit quasi esca ignis, ut dicit Esaias, Igitur non solus populus, sed etiam aedes et parietes et silices, et universae pecudes periculis, cruciatibusque tantis decumbent, misero denique suspiriosoque congemitu moritura, terra ipsa hiatibus ceu fenestris ignes effundet strepitantes.

Neque patientia et tolerantia doctorculorum illiusmodi iram divinam vel comprimemus vel mitigabimus.

Nunquid enim patientiam aliquis definiet perferentem tam sontes et nocuos concionatores e quibus obveniunt tot miseriae, tot caedes, tot calamitates, tot denique mortes terribilissimae, quae cum hominibus, etNon pacientia sed turbulentia praedicatores divini verbi negligentes revincendi sunt, nisi resipiscant. pecora, et civitates. et lapides et terram penitus evertunt, Ego quidem eos qui tales perferunt praedicatores, et qui scientes audiunt, immaniter duros atque crudeles existimabo, quandoquidem scripturarum documentis sciam tauros ultimo mugitu atque similia iumenta, ob contemptum divini verbi vel ob eos qui aliena immiscuerunt, dentes cum vita expulisse, Pessum eat Eckiana malitia quae asseverat aliud dici debere populo, aliud Theologis, aliud in Ecclesiis, aliud in scholis, Nempe lapidesFacessat temere dictum aliud populo, aliud Theologistulis dicendum. vehementissimo crepitu rupti fractique propediem rimae et foramina velut ora prodent, clamaturi Ecce nos propter te acribus flammis disrumpimur, et per mille loca iacimur:

Humus plorabunda anxio eiulatu conqueretur dicens,Hic et civitas et humus mortalium parens adversus lutulentos concionatores conclamant. Cernite quanto aedium ornatu spoliata sum, quam inculta, quam aspera, quam hispida, quam vastata quam deserta quam delumbata, quam in visceribus exusta, quam infami perpetuoque anathemate percussa sordescam, indignaque effecta, ut homines deinceps alam feramque. Eheu me miseram mortalium matrem quae tantis conficior tormentis propter pseudo doctores. O faelices qui dei verbo pascuntur, qui scripturam puram candidamque audiunt praedicari, Beati qui perinde verbum dei emulantur et observant ac si corpus Christi, beati vere qui pari cura corpus dominicum in terram ne cadat et verbum dei ne excidat custodiunt,

Eadem poena discerpitur, qui corpus Christi in terram cadere Et qui verbum dei quamlibet parvum excidere permittit. Quoniam sicuti punitur qui Eucharistiam in humum cadere permittit Ita quoque cruciari debebit qui verbum dei negligenter audit.

Et quemadmodum Iura puniendum decreverunt, Si quis Eucharistiae portionem in terram iecerit, Ita pariter fustibus rogoque castigandus est, qui divinorum verborum partem quamlibet minutam vel contemnit, vel ad ingerendam contemptionem vel neglectum cohortatur, sive illud agat, sive furtim aliud agens, negligentiam cuiuslibet verbi divini suggerat,

Omnia legis omnibus discenda. Ad solicitudinem docentium unus quilibet die legem perdiscere debebit. Felicissimi plane Christiani sunt quorum omnis diligentia atque cura eo protenditur, ut quicquid lex habet divina perdiscant, et sane ea sollicitudine qua deinde caeteros vel velint vel possint docere, atque pabulum quod assumpserunt, in filios, in vernaculos, in ancillas, in familiam postremo suam traiicere queant,

Erumnosi fient qui sacra prophanis commiscent. Ediverso miseri atque erumnosi efficienter qui verba dei cum externis coniugibus copulant atque defendant, Qui sententias decurtant sanctissimas, Qui sacrosancta, vulgo atque temere adeunt, Qui oscitanter et leviter, et tenuiter attingunt, Qui incuriose et abiecte sacratissimam scripturam tractant. Qui res suapte naturam maximas, vix infima religione suspitiunt et reformidant, Qui aliud in scholis ad exercitos, et aliud in concionibus, diversumque quippiam constrepunt,

Consurgat unusquilibet armatus armis fidei et bestiolas illas admodum verbosas ac impendio probras invadat et unusquisque pro sua virili enitatur ut tam caput quam cauda, hoc est tam populus divini ver bis cupidusConsilium petendum quam pseudo concionatores petant consilium. Ita enim salubriter resipiscent et reversi ad minitantem deum erunt salvi,

.i. Esdre. x. Esdre viiii. et x.Uxores lego quod permulti Iudaei contra legem duxerunt indignatus dominus, haud modicis afflictionum generibus praevaricatores pavefecit atque prostravit, flevit Esdras, Iudeorumque multitudo statim lachrimarum causas percunctatur, Interrogatus Esdras Respondit , Patrum nostrorum scaelera (qui uxoribus gentium matrimonio sese iunxerunt) hunc maerorem, hanc lachrimam, ac extremam afflictionem pepererunt, dominum ideo nobis omnibus infensum video, nihilque restare nisi ultimam nostram deletionem,

Necessitate ad consultandum et deliberandum pulsi, consultus Esdras respondit, separamini a populis terrae et ab uxoribus alienigenis,

.i. Esdre. x.De liberationi protinus acquiescit populus, resipiscitque atque a societate alienigenarum uxorum sese subtrahit, relinquens et uxores et liberos, ex eis propagatos, Sicque commulcetur atque placatur dominus,

Applicatio

Capricornus momentis temporum, sacramentorum operationes metitur. Non desunt temporibus nostris Monachi, sacerdotes, prophanique Christiani qui verbum dei explicantes in expendendo alienigenas uxores duxerunt, Hoc est verba divinissima prophanorum hominum vanitatibus, scilicet spinosis syllogismis. impuris enthymematis discrepantibus naturalibus, ac ultimo gentium moribus, Ita coniunxerunt, ut difficillimum factu fuerit, vel subostendere tam strictam necessitudinem in iis qui sunt duo in carne una. Nunquid hoc obvium est cuilibet lectori, primore aspectu Thomam Aquinatem, Herfeum, Capreolum. Petrum nigri, et similis operculi scriptores revolventi,

Nunquid gentium filias filio dei verboque divino speculaberis velut matrimonio copulatis? Num coniugia talia Iure reprobabis? legeque vetante contracta? Num indidem spectabis subnatos filios scilicet steriles conclusiones ad partem interim uxorum (id est) dictorum Ethnicorum astringentes?

Quod consilium? quae medicina illi tandem morbo medebitur? deliberatum Esdre. x. iuncto. ca. ix et consultum extat roraculum primo Esdre decimo super re, negotii nostri haud paulo simili datum. Quale responsum? tale,

Separamini ab eiusmodi doctorum libris eiicite, repudiate, exhorrete et libros, et librorum filios, Ita salvi eritis,

Doctores Ecclesiasticos Hieronymum, Augustinum, Ambrosium, Chrysostomum , Cyrillum et cetera assectamini, A bifrontibus vero capris aliquotreiiciendus Thomas et capreolus, citatis desciscite, quorum infelix et precox defensor est Keckius .

Quod contra dici possit extenuatur.

Neque dixerunt optima in eisdem doctoribus depellenda, quis enim audet reiicere sancta? verum documenta illorum prophana duxe runt quas, tanquam uxores assumpserunt, repudiari volo, tum pariter et filios, hoc est, quae ex thoris sacrorum atque prophanorum propagantur, et eduntur, similiter explodi exibilarique suadeo omnino,

Altera oppositio minuiturNeque mihi obfundet quisquam illud, quod per infidelem infidelis salvatur. siquidem, non possunt sententiae commutare sese velut homines. quamquam defendi possit tunc recte attrahi gentium doctrinas, quum infidelitate dissecata Christi sanguine tinguntur, ac quasi renata et circumcisa recipiuntur.

Habetis, hic patroni optimi, brevem bestiae illius cuius afflatu pereunt universa quae tanguntur, expositionem atque nervulos aliquot et aculeos huius quod defendi. Omnia sunt omnibus legis verba atque mysteria Christianis et rudibus et eruditis inculcanda.

Lis visa fuit exilis et tenuis momenti, succrevit tamen propemodum in ignem copiosum. Vestrum autem omniumque lectorum iudicium esto, super negocio utcunque concertat pronunciare, concesso mihi inter praecipua iure, plura adiiciendi, Valete foeliciter atque me preveteri favore hilarate, Datum Wittenbergae Anno, M. D. XIX.

Densius altera Mosi lege Deutronomio sum usus, neque id praeter consilium feci, rationem adversario daturus, atque ut spero, talem, quae aculeos in eius animum iacere possit et relinquere. prospexi etenim quam obtendet hastam, et qua dein authoritate probatissimam veritatis sententiam e manibus his extorquere connitetur, hoc siquidem obtrudet (si memoria quam iactat fruitur) pontificis indictum, laicos de fide catholica disputantes excommunicatos. Et verba sententiae vel latae vel ferendae, velut arbiter et iudex ultro citroque tractabit,

Apologia nova adversus Eckium.

Rescripsit nuper Eckius naenias aliquot in defensionem Emserii , et inter caetera quae interibi lector offendet, miram et agrestem et hominis obliviosissimi de me, pugnantiam ac contrarietatem conspicabitur, quam ipse nunc indicare nolo, primum ne me ob veternosum sophistae iudicium cuipiam componam, ne dicam anteponam. Deinde, ne cum Eckio ineptienti, respondeam, reddar stulti similis. Consulit olim scriptura, Ne respondeamus stulto iuxta stulticiam suam et cetera.

De memoria Eckii.

Porro, non me fugit, cum Eckio de memoriae ostentatione, neque certavisse, neque concertare, neque cupio per memoriam Eckio vel esse par. Quorsum enim attinet argumentorum multitudinem atque authoritatum, dictorumque effundere, nullo observato ordine, nulla denique compositione. Et sermonem sine nucleo, sine lacertis, sine carne, sineque sanguine eiicere, sicut pertusum dolium infusa protinus eiaculatur? et sibimet post alteram pagellam sensibili discrepantia contradicere? Addiscere quaeunt pueri adhuc infantes praescripta, formulas, regulas, locos et disciplinarum thesauros, fontesque, memoriae mandare possunt, atque deinde proferre, sed ad quem fructum interim perducant, garritus graculorum psittacorumque commonstrant.

Memoria ingenii signum.Non abnuo, omnium disciplinarum thesaurum esse memoriam, neque inficior ingenii signum. Verum, sexcentas ex moria veluti libro sententiasMoria .i. memoria Eckii. expromere, sed et absque iudicio, et sine intelligentia, quid hoc aliud est, quam oculatum lectorem sed infoelicem intellectorem, multa e codice sine intellectu profundere? Equidem memoriam citra iudicium nolim optare. Quantum autem memoria mihi suppetierit, sensit et doluit Eckius, Eckius inquam, qui saepenumero mea, suorum contrariorum suique dissimilium, notatione atque animadversione velut ardore vehementi succensus male valuit et propemodum insanivit. Nempe eiusmodi Eckius suae causae diffidens ad clamorem disputationi velut ad refugium properavit. reprehensionis furore correptus, nullum auxilium conservandae suae gloriolae restare ut cognovit, statim ad disputationem tanquam ad fanum cucurrit, ubi illas sibi glorias conquisivit, ut aestimatione similium sui vetulus haberetur argutator, clamator, memorator, Prudens lubensque ei talium gloriarum palma tribuo, Modo mihi iure largiatur.Ornate sine sententiis dicere, insania est, Composite et apte sine sententiis dicere, insaniam esse, et hominis dementati.

Incompte et absque sententiis garrire insanissimum. Item invitus etiam concedet, inepte et leviter atque sine sententiis garrire, furorem esse insanissimum.

Praeter haec, quoque iure dabit, Sicut est quaedam infantia, sententiose, sed sine verborum et ordine et modo dicere, sed eiusmodi tamen infantia, ut ea qui utuntur non stulti homines haberi possint, verum pleraque prudentes.

Ita similiter sententias fortes potentesque e libris per lectionem eruere, inque hostem defigere, minus est, quam si e memoria verbosa cum impetu et lineis eiectas , verum non tam tenue atque enervum praesidium quod adversarium supprimere nequeat.

Deinceps valde miserum existimo gaudium tum de telis conqueri, velut e pharetra sine nervo eiectis, cum vulnera sagittis facta deiiciant sautiatum.

Obstiti per sententias ac voluntates scripturarum Eckio, memoria praesenti, nam interdum e vestigio subostendi Eckio, se perperam et contra sensum scriptorum, dilucidas atque certas scripturas argute, temere, atque procaciter tractare, Solutiones mox fortissimis suis (ut arbitrabatur) argumentis attexui. Itaque me haereticum non audet vocare. ob id victus irascitur et latrat et recriminatur.

Nihil est quod se laudat Eckius nisi malos habeat vicinos. Oportet illum diluere transferreque scripturas, atque defendere, sibi non obsistere eas, credat mihi, citraque iactationem lectores acutos accurate perspecturos, quantam sacris in literis habeat memoriam, quantillum ingenii acumen,

Semper atque iamiam mihi ut scripturas syncere tractemus perplacuit reiectis scommatibus infaeliciter, inepte et insulse cadentibus, Itaque nunc fide firma polliceor risusque desiturum me nisi vi ac mole lesae scripturarum maiestatis pressus, aut nimia mei laceratione impulsus atque incensus ad remaledicendum abducar,

vom Editor verbessert für Ietrum vom Editor verbessert für xv. vom Editor verbessert für venerrit vom Editor verbessert für gratia- vom Editor verbessert für xv vom Editor verbessert für contionecus folgt Komma; vom Editor gestrichen propulsandos korrigiert AWo xiii. korrigiert AWo schließende Klammer fehlt, vom Editor eingefügt vom Editor verbessert für xvi Klammer kaum sichtbar, vom Editor ergänzt vom Editor verbessert für beatu vom Editor verbessert für vi. vom Editor verbessert für clamdestinus vom Editor verbessert für viii. vom Editor verbessert für x. vom Editor verbessert für id Iotis vom Editor verbessert für haptismus vom Editor verbessert für Quodquot vom Editor verbessert für infautes vom Editor verbessert für dessiscant vom Editor verbessert für Chrysostous vom Editor verbessert für Evgelicas folgt cre; vom Editor gestrichen vom Editor verbessert für snam vom Editor verbessert für artiferx vom Editor verbessert für frquenter vom Editor verbessert für oeterit vom Editor verbessert für archetypns vom Editor verbessert für cnpiditates vom Editor verbessert für v. ii. vom Editor verbessert für Perus vom Editor verbessert für Ch:istum vom Editor verbessert für loqutur vom Editor verbessert für sols vom Editor verbessert für diviui vom Editor verbessert für Alexanandri vom Editor verbessert für Eaam vom Editor verbessert für uriore vom Editor verbessert für interm vom Editor verbessert für Veritussum vom Editor verbessert für nerumperetur vom Editor verbessert für adeiecturus dirigantur aut korrigiert AWo vom Editor verbessert für aon vom Editor verbessert für dicunttur docet korrigiert AWo superbissime korrigiert AWo infoelicissime korrigiert AWo vom Editor verbessert für Eckins vom Editor verbessert für Oppouit vom Editor verbessert für terdio vom Editor verbessert für offerat korrigiert in ABr vom Editor verbessert für nnnquam vom Editor verbessert für muccosiore vom Editor verbessert für philosphias vom Editor verbessert für Hireemiae Komma durch geschlossene Klammer ersetzt ABr folgt Komma; vom Editor gestrichen vom Editor verbessert für iu vom Editor verbessert für iu folgt Komma; vom Editor gestrichen vom Editor verbessert für iliud vom Editor verbessert für memeriae vom Editor verbessert für insernum vom Editor verbessert für sacti vom Editor verbessert für flamimis vom Editor verbessert für immurito vom Editor verbessert für omnies vom Editor verbessert für Ve vom Editor verbessert für depranantem vom Editor verbessert für eneniet vom Editor verbessert für Capud folgt Trennstrich; vom Editor gestrichen vom Editor verbessert für eruditul orum vom Editor verbessert für firma manta vom Editor verbessert für acsi vom Editor verbessert für quam libi vom Editor verbessert für Crhistiani vom Editor verbessert für sctipturam vom Editor verbessert für suape vom Editor verbessert für permulri vom Editor verbessert für Respodit vom Editor verbessert für Chistiani vom Editor verbessert für matrimnio vom Editor verbessert für Ethnicornm vom Editor verbessert für Cyrol: vom Editor verbessert für foelicietr vom Editor verbessert für eiactes vom Editor verbessert für sententas vom Editor verbessert für scohmatis

Karlstadt kündigt im Titel das Hauptthema der Schrift an, dass die Heilige Schrift dem Kirchenvolk vollkommen und klar dargelegt werden müsse und daher Johannes Ecks auf der Leipziger Disputation am 14. Juli 1519 getätigte Aussage zu widerlegen sei. Eck hatte im Gespräch außerhalb der Disputation mit Karlstadt und Johannes Lang behauptet, dass das, was im akademischen Zusammenhang der Disputation argumentiert werde, dem Kirchenvolk nicht von der Kanzel zu predigen sei. S. u. . Vgl. 1, 173. 2, fol. 14r , s. u. . 2, fol. 5r–v , s. u. . Vgl. VI. 5,2 ( 2, 1069–1078). X. 4,17 mit der Überschrift Qui filii legitimi ( 2, 709). S. auch VI. 11,1; X. 1,17 De filiis presbyterorum. Zum Franziskanermönch Jakob Vogt (gest. 1522), der Beichtvater Kfst. Friedrichs III. von Sachsen war, s. . Georg Elner (um 1473–1543), im WS 1519/20 Dekan der philosophischen Fakultät der Universität Wittenberg. Zu ihm s. . Vgl. Verg. Aen. 3,45f.: ferrea texit/Telorum seges. Sehr seltene Nebenform von contorturus. Karlstadt klagt die Anerkennung des Naturrechts auf Selbstverteidigung bei Kanonisten und Theologen ein. In Bedingung () und Appellation () beruft er sich auf das Naturrecht. Vgl. , 225 Anm. 132. Vgl. Lk 21,24 Vg et cadent in ore gladii . Lact. 4,14,14: titionem enim vulgus appellat extractum foco torrem semiustum et exstinctum. ( 19.2, 328,3f.). Vgl. Verg. Aen. 12,298: obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara . Vgl. Plin. nat. 37,4,1: patent fauces . Vgl. Mt 8,12 Vg stridor dentium . Stichelworte. Am Rande der Leipziger Disputation begründete Eck am 14. Juli 1519 gegenüber Karlstadt und Johannes Lang seine eigenen Widersprüche damit, dass man dem Volk nicht dasselbe predigen könne wie das, was unter gelehrten Theologen diskutiert wird; vgl. , 5 Anm. 2 und , 104; s. KGK II Nr. 132, S. 422 Anm. 5. Der Erfurter Augustiner Johannes Lang (1487–1548), zu diesem s. 4, 1078 und 5, 68. Zu seiner Rolle auf der Leipziger Disputation bzw. im Nachgang beim Druck der Protokolle vgl. KGK II, Nr. 131, S. 312–314. Doppeloktave. Die Predigt von Eck an Mariä Heimsuchung, am 2. Juli 1519, vgl. . Schon in der Epistola deutete Karlstadt diese von Eck verkündete Haltung an, vgl. KGK II, Nr. 140, S. 562, Z. 13–17. Plebei bzw. plebeji sind im Mlat. Laien, vgl. 6, 336; 2, 1051f. Die Form plebeos findet sich bei Bonif. ep. a. 747 ( 89, 763). Eigentlich surdesco, taub werden, mlat. auch surdare als taub machen, vgl. , 7, 678; 2, 1317. Karlstadt bezieht sich auf die Berichte, Vorbehalte und Gutachten, die Eck über die Leipziger Disputation verfasst und versandt hatte (s. auch am Ende des Absatzes), vgl. den Bericht an Kfst. Friedrich III. vom 22. Juli (KGK II, Nr. 132, Beilage 1) sowie dessen ausführlichen Bericht vom 8. November 1519 (vgl. , Nr. 33), das Gutachten im Widmungsbrief an Leonhard von Eck, datiert auf den 19. Oktober 1519 (vgl. KGK II, Nr. 139, S. 503 Anm. 16), die Verteidigungsschriften an den Prager Administrator und . Der Bericht an Gervasius Vaim vom 3. Dezember 1519, der die integrale Vorrede zu bildet, lag Karlstadt im Herbst 1519, als er die Verba Dei verfasste, noch nicht vor. Der Brief an Jacobus Hoogstraeten (, Nr. 91), angeblich verfasst am 24.7.1519, erschien wohl erst 1520. Ein Schreiben an Papst Leo X. findet sich zwar erst mit der Vorrede zu , fol. A2r vom 1. April 1520 (, Nr. 103). Eck hatte diese Schrift nicht nur bereits vor seiner Reise nach Rom fertiggestellt mit der Absicht, sie dem Papst zu übergeben, s. den Brief an Johannes Cuspinian vom 10. Februar 1520 (, Nr. 101). Sondern er hatte sie bereits Ende Oktober 1519 angekündigt, s. , fol. C4r . Karlstadt wird also über diese Absicht informiert gewesen sein. Crocodilina ist ein verfänglicher trugschlusz, hinterlistiger kunstgriff im disputieren, vgl. 11, 2351. Zum Bezug dieser Wendungen auf Erasmus vgl. KGK II, Nr. 140, S. 530 Anm. 17; s. auch Joh 9,6 Vg [Christus] expuit in terram . Der Dekan Georg Elner, s. o. . Antistrephon, lat. reciprocus, ähnlich crocodilina: ein Argument, das gegen den, der es gebraucht, umgekehrt werden kann. Vgl. Gell. 5,11,1: Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. Eck wurde von Luther und Karlstadt häufiger als Schreier (clamator) bezeichnet, vgl. 2,156f.; KGK II, Nr. 105 ; KGK II, Nr. 131, S. 399, Z. 12 ; KGK II, Einleitung zu Nr. 140, S. 519f. Anm. 34 u. 38 u. . Ironische Bezugnahme auf Ecks Aussage, dass Gott die Gnade totus, sed non totaliter verschenke, mit der sich Karlstadt ausführlich in der vorhergehenden Schrift, der Epistola (KGK II, Nr. 140), auseinandergesetzt hatte. Die Wendung velit nolit bei Cic. Qu. Fr. 3,8,4; Liv. 7,4,13. Dialogische Ansprache Ecks als Eselstreiber, zum Begriff vgl. 2, 778 mit Nachweis bei Plin. nat. 17,41. Epistola (KGK II, Nr. 140). Eck als – ironisch – gespaltene Person, der unter Gelehrten mit Karlstadt, in der Kirche aber nur mit sich übereinstimme. 2, fol. 4v . Verweis auf die Protokollakten der Leipziger Disputation, die seit Dezember 1519 gedruckt vorlagen, vgl. KGK II, Nr. 131, S. 3 10. Ps. Hier. epist. 1 = Pelag. epist. ad Demetr. 3: Volens namque Deus rationabilem creaturamvoluntarii boni munere, et liberi arbitrii potestate donare: utriusque partis possibilitatem hominiinserendo, proprium eius fecit esse quod velit, ut boni ac mali capax naturaliter utrumque posset:et ad alterutrum voluntatem deflecteret. (PL 30, 17f.). Eck hatte diese Textstelle am Morgens des 1. Juli auf der Leipziger Disputation paraphrasiert, vgl. KGK II, Nr. 131, S. 350, Z. 10–16 und Anm. 209. Anspielung auf die in der Epistola häufig beklagten Helfer Ecks, die ihm Textstellen zutrugen. Vgl. KGK II, Nr. 140, S. 519 Anm. 30 u. S. 528, Z. 4–8; S. 547, Z. 1 ; u. . Die Häresievorwurf gegen Luthers Thesen tauchte bereits 1518 auf, vgl. KGK II, Nr. 138, S. 485 Anm. 35. Eck und Karlstadt überzogen sich gegenseitig damit. Vgl. auch Karlstadts 9. These der Conclusiones Lipsiae (KGK II, Nr. 117, S. 160, 172, Z. 10–15) sowie KGK II, Nr. 131, S. 350, Z. 22; S. 358, Z. 11, 13, 22; S. 359, Z. 3; S. 367, Z. 2. Erneuter Verweis auf die Protokollakten, s. o. Anm. . Erasmus hatte diesen Brief mit Verweis auf Augustinus und Beda aus dem Schriftenkorpus des Hieronymus ausgesondert. Karlstadt zitiert bzw. paraphrasiert hier wie bereits in der Leipziger Disputation (KGK II, Nr. 131, S. 360, Z. 8–13) dessen censura zum Brief ad Demetriadem Virginem: Erudita prorsus et aeloquens epistola, sed quam, ut nihil aliud accedat, vel stilus palam arguat non esse Hieronymi. Praeterea consentaneum non est, Hieronymum ad eandem virginem iisdem de rebus bis scripsisse. Divus Augustinus non nihil suspicari videtur ab haeretico Pelagiano conscriptam, quod insint in ea nonnulla, quae Pelagianorum dogmata resipiant, praesertim, cum is Pelagius in epistola quadam testetur sese ad Demetriadem scripsisse. Beda putat esse Iuliani haeretici. Caeterum error inscriptionis hinc natus est, quod Hieronymus quoque scripserit ad hanc virginem argumento non dissimili. ( 2, fol. 4v ). Auch Luther hatte im Brief an Spalatin am 20.7.1519 (.B 1, 422,86–423,96 Nr. 187) die Szene ebenso geschildert. Postergare im Sinne von vernachlässigen, unklassisch. Vgl. 6, 432; 2, 1066. Vgl. Mt 13,27f. Vg accedentes autem servi patris familias dixerunt ei domine nonne bonum semen seminasti in agro tuo unde ergo habet zizania et ait illis inimicus homo hoc fecit servi autem dixerunt ei vis imus et colligimus ea. Vgl. auch Mt 13,37 Vg qui respondens ait qui seminat bonum semen est Filius hominis. Karlstadt bezieht sich auf die Akten zur Leipziger Disputation. Vgl. KGK II, Nr. 131, S. 308–312. In zwei Sätzen fasst Karlstadt die Differenzen in der Gnadentheologie zusammen: Der freie Willen hat keinen Anteil an den guten Werken (bis auf das, was die Gnade dem Willen zuteil werden läßt); ein Mensch, frei von Gottes Gnade, ist nicht in der Lage, gute Werke zu schaffen. Vgl. Verg. Aen. 6,302: conto subigit. Karlstadt illustriert noch einmal seinen Schritt aus der Gemeinschaft der Scholastiker auf Grund ihrer Gnadenvorstellungen, was ihm von Eck schon in dem Brief an Georg Hauer und Franz Burkhart vorgeworfen wurde (scholasticos contemptim vocat, s. , Nr. 87). Vgl. Joh 10,1f. Vg Amen amen dico vobis qui non intrat per ostium in ovile ovium sed ascendit aliunde ille fur est et latro. Vermutlich ein Verweis darauf, dass Eck mit Paulus Ritius (Ricci) eine Kontroverse über des Aristoteles De anima geführt hatte (, Nr. 31). S. auch . Vgl. , 86. Im November 1520 wird Eck Glossen zu De anima veröffentlichen (, Nr. 34). S. o. . Zur bestia bilinguis vgl. Plaut. Pers. 299; übertragen auf die bilingues Tyrii bei Verg. Aen.1,665; s. auch Sir 8,1; Ambr. parad. 12,55. Jer 23,16 Vg Nolite audire verbum prophetarum, qui prophetant vobis et diripiunt vos. Visionem cordis sui loquuntur, non de ore domini. Hier. in Jer. 4,23,16f.: Ne putaret se populus alienum esse a culpa, si perversis acquiesceret Doctoribus: Nolite, inquit, audire verba prophetarum, qui prophetant vobis mendatium, et decipiunt vos. Par enim erit poena, et magistro, et discipulo. Non loquuntur ex ore domini, sed ea quae in suo corde simularunt. ( 24, 823D-824A). Vgl. 5. Mose 18,21f. Vg Quomodo possum intelligere verbum quod non est locutus dominus hoc habebis signum quod in nomine domini propheta ille praedixerit et non evenerit, hoc dominus non locutus est, sed per tumorem animi sui propheta confinxit et idcirco non timebis eum. S. auch die 21. These der 33 Conclusiones (). Gal 1,8 Vg Sed licet nos aut angelus de caelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit. 1. Kön 17,5 Vg abiit ergo et fecit iuxta verbum Domini cumque abisset . Schemaja, s. u. . Voraussichtlich bezieht sich Karlstadt auf 1. Kön 12,22 Vg factus est vero sermo Domini ad Semeiam virum Dei dicens . Allerdings wird die Rede Gottes an seinen Propheten Schemaja, dass König Rehabeam seinen Krieg gegen Israel einstellen solle, befolgt. Der handschriftliche Korrektor in AWo gibt 1. Kön 13 an, wo von einem ungehorsamen Mann Gottes die Rede ist. Es wird nicht deutlich, ob Karlstadt meinte, dass es sich bei diesem vir Dei um Schemaja handele. Vgl. Mt 13,52 Vg Ideo omnis scriba doctus in regno caelorum similis est homini patri familias qui profert de thesauro suo novo et vetera. Vgl. Kol 2,8 Vg Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum secumdum elementa mundi et non secundum Christum. Vgl. Mt 7,15 Vg Adtendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium intrinsecus autem sunt lupi rapaces . Vgl. Aug. c. Faust. 16,29: In Cathedra Moysi sedent Scribae et Pharisaei, quae dicunt facite: quae autem faciunt, facere nolite: dicunt enim, et non faciunt. ( 25, 476,22–24); Aug. doctr. chr. 4,27,59: Quae dicunt, facite: quae autem faciunt, facere nolite. Dicunt enim, et non faciunt. ( 32, 163,12f.); sowie Aug. en. Ps. 51,4 ( 39, 626,36f.); Aug. s. 46,9 ( 41, 535,195f.). Alles mit Bezug auf Mt 23,1–3 Vg Tunc Jesus locutus est ad turbas et ad discipulos suos dicens, super cathedram Moysi sederunt scribae et pharisaei omnia ergo quaecumque dixerint vobis, servate et facite secundum opera vero eorum nolite facere, dicunt enim et non faciunt. Vgl. Joh 5,43 Vg Ego veni in nomine Patris mei et non accipitis me, si alius venerit in nomine suo, illum accipietis.; s. auch Mt 24,5 Vg multi enim venient in nomine meo dicentes ego sum Christus et multos seducent. , fol. l4r : Nam erit tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed iuxta concupiscentias suas, coacervabunt sibi doctores. ( VI-3, 182–184) Vgl. 2. Tim 4,3 Vg Erit enim tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros . 2. Tim 4,4 Vg et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur. Vgl. 1. Kor 2,2 Vg Non enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum. Vgl. Mt 23,6 Vg amant autem primos recubitus in cenis et primas cathedras in synagogis . deblandiri, selten verwendet. Wortschöpfung, angelehnt an praedicator; wörtlich Vorkacker. Cacator vgl. 4, 3782. Die negative Wortbildung des lupusfamilias – hier analog zu pater familias – ist außerhalb der Biologie ohne Nachweis und daher womöglich eine Wortschöpfung Karlstadts. Zum neuen, inneren Menschen vgl. 1. Kor 15,49; Röm 7,22; 8,29. Vgl. Hes 13,2f. Vg Fili hominis vaticinare ad prophetas Israhel qui prophetant et dices prophetantibus de corde suo, audite verbum domini haec dicit dominus deus, vae prophetis insipientibus qui sequuntur spiritum suum et nihil vident. 1. Kön 18,22 Vg Ego remansi propheta domini solus prophetae autem Baal quadringenti et quinquaginta viri sunt. Worauf sich Karlstadt genau bezieht, ist nicht klar. Möglicherweise kontrastiert er Augustinus’ neutrale Einführung der Titusstelle (Tit 1,12, s. u. ) mit der kontextuellen Gebundenheit solcher Aussagen bei Hieronymus. Aug. c. adv. leg. 2: ubi autem aliquid etiam de auctoribus gentium dicit apostolus, non eos appellat prophetas dei nec illarum scripturarum deum dicit auctorem, quamvis ibi aliqua vera reperiat, sicut de isto cretensi ait: dixit quidam ex ipsis proprius eorum propheta: cretenses semper mendaces: non ergo iudaeorum proprius, sed cretensium, quod utique ad hoc dictum est, ne dei propheta putaretur. ( 49, 102,461–468); Hier. in Tit. 1,12–14: Sunt qui putent hunc versum de Callimacho Cyrenensi poeta sumptum et aliqua ex parte non errant, siquidem et ipse in laudibus Iovis adversum Cretenses scriptitans qui sepulcrum se ostendere gloriabantur ait: Cretenses semper mendaces: qui et sepulcrum eius sacrilega mente fabricati sunt. ( 77C, 30,676–680). Doch finden sich auch von Augustinus relativierende Einordnungen, vgl. Aug. c. Faust. 19,2: de gentium vero si quis ambigit, audiat paulum, qui scribens ad titum de cretensibus dicit: dixit quidam proprius eorum propheta: cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. ac per hoc dubitandum non est et gentes suos habere prophetas. ( 25, 498,2–6). Karlstadt verweist häufiger auf Divergenzen zwischen Augustinus und Hieronymus, vgl. KGK II, Nr. 124, S. 270, Z. 16–19 u. Anm. 70f. sowie in Welche Bücher biblisch (). Zur hier alludierten Textstelle Tit 1,12 (s. ) vgl. auch Hier. epist. 70,2. ( 54, 701,10f.). Vgl. Tit 1,12 Vg Dixit quidam ex illis, proprius ipsorum propheta, Cretenses semper mendaces . Karlstadt wandelt die Sentenz von den lügenden Kretern auf Eck und seine Anhänger (verballhornt als Eccrenses) an. S. o. . Vgl. 5. Mose 27,13f. Vg Et e regione isti stabunt ad maledicendum in monte Hebal Ruben, Gad et Aser et Zabulon, Dan et Nephthali. Et pronuntiabunt Levitae, dicentque ad omnes viros Israhel excelsa voce . S. auch 5. Mose 11,29. 5. Mose 27,26 Vg Maledictus qui non permanet in sermonibus legis huius, nec eos opere perficit: et dicet omnis populus. Amen. Offb 22,19 Vg Contestor enim omni audienti verba prophetiae libri huius si quis apposuerit ad haec, apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto. Hes 13,9 Vg Et erit manus mea super prophetas qui vident vana, et divinant mendacium . Karlstadts Verballhornungen des Namens Eck reichen von Eccus sive Eckius über Eckicus bis Keckius. Diese letzte findet sich als Keckius noster auch in Willibald Pirckheimers Satire Eckius dedolatus, deren Druck auf den 20.2.1520 zu datieren ist. Vgl., 90f.; , 454 Anm. 8. Karlstadt erweckt den Anschein, als ob Ecks Unterscheidung der theologischen Rede in der Kirche und an der Universität nicht nur am Rande der Disputation in Leipzig gefallen sei, sondern zu dessen niedergeschriebener Lehre gehörte. Erneuter Hinweis auf Ecks falsche Zuordnung einer pelagianischen Schrift an Augustinus, s. o. . Ironische Anspielung auf Ecks auf der Leipziger Disputation und von Karlstadt in der Epistola (KGK II, Nr. 140) intensiv bekämpfte Aussage, dass Gott totus, sed non totaliter an den guten Werken im Menschen wirken würde – hier stellt er seinen Gegner als ganz und gänzlich (totus et totaliter) unehrlich dar. Am 2,4 Vg Super tribus sceleribus Iuda, et super quatuor non convertam eum, eo quod abiecerit legem Domini et mandata eius non custodierit . Vgl. Jes 5,24 Vg abiecerunt enim legem Domini exercituum, et eloquium sancti Israel blasphemaverunt. Vgl. Mt 21,12–16 und Mk 11,15f. Karlstadt parallelisiert Jesu Austreibung der Händler aus dem Tempel mit der Austreibung der Scholastik (parva logicalia) aus der Theologie. Vgl. 4. Esra 9,31 Vg Nam patres nostri accipientes legem non servaverunt et legitima non custodierunt . Vgl. Gal 1,9 Vg Sicut praediximus, et nunc iterum dico si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit. Vgl. 5. Mose 7,25f. Vg Sculptilia eorum igne combures: non concupisces argentum et aurum, de quibus facta sunt, neque assumes ex eis tibi quidquam, ne offendas, propterea quia abominatio est Domini tui: nec inferes quippiam ex idolo in domum tuam, ne fias anathema, sicut et illud est. Quasi spurcitiam detestaberis, et velut inquinamentum ac sordes abominationi habebis, quia anathema est. Vgl. Jos 7,25 Vg Lapidavitque eum omnis Israel et cuncta quae illius erant, igne consumpta sunt. 5. Mose 18,20 Vg Propheta autem qui arrogantia depravatus voluerit loqui in nomine meo, quae ego non praecepi illi ut diceret, aut ex nomine alienorum deorum, interficietur. Erneuter Anklang an 5. Mose 18,20. S. o. . Vgl. Joh 5,39 Vg Scrutamini scripturas quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere et illae sunt quae testimonium perhibent de me. Vgl. Lk 10,26 Vg At ille dixit ad eum, in lege quid scriptum est . Lk 10,27 Vg Ille respondens dixit, diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo . Vgl. Joh 5,46 Vg Si enim crederetis Mosi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit. Lk 16,29 Vg Et ait illi Abraham, habent Mosen et prophetas audiant illos. 5. Mose 13,6–9 Vg Si tibi voluerit persuadere frater tuus filius matris tuae, aut filius tuus vel filia, sive uxor quae est in sinu tuo, aut amicus, quem diligis ut animam tuam, clam dicens, eamus, et serviamus diis alienis, quos ignoras tu, et patres tui, cunctarum in circuitu gentium, quae iuxta vel procul sunt, ab initio usque ad finem terrae, non acquiescas ei, nec audias, neque parcat ei oculus tuus ut miserearis et occultes eum, sed statim interficies . Momus, antike mythologische Gestalt, die alle Erfindungen der Götter kritisierte, bis Zeus sie vom Olymp warf. Vgl. 16/1, 42. 5. Mose 13,5 Vg Propheta autem ille aut fictor somniorum interficietur, quia locutus est ut vos averteret a domino deo vestro, qui eduxit vos de terra Aegypti, et redemit vos de domo servitutis, ut errare te faceret de via, quam tibi praecepit Dominus Deus tuus et auferes malum de medio tui. 5. Mose 13,2 Vg et dixerit tibi eamus et sequamur deos alienos quos ignoras et serviamus eis . Der folgende Abschnitt bis duco ist mit größeren Lettern gedruckt. Karlstadt scheint hier eine Art Zwischenzusammenfassung zu liefern, um vor Ecks Strategie zu warnen. KGK II, Nr. 140. S. o. . 5. Mose 13,6f. Vg Eamus, et serviamus diis alienis, quos ignoras tu, et patres tui, cunctarum in circuitu gentium, quae iuxta vel procul sunt, ab initio usque ad finem terrae . Vgl. Phil 3,18f. Vg Multi enim ambulant, quos saepe dicebam vobis (nunc autem et flens dico) inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, quorum Deus venter est . Vgl. Eph 5,5 Vg Hoc enim scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Vgl. Sach 11,17 Vg O pastor, et idolum derelinquens gregem, gladius super brachium eius, et super oculum dextrum eius . Vgl. 5. Mose 12,3 Vg Dissipate aras eorum, et confringite statuas, lucos igne comburite, et idola comminuite, disperdite nomina eorum de locis illis. Zur Selbstverachtung und odium nostri als Form der abnegatio bzw. Gelassenheit vgl. auch Luther, Decem praecpta (1518): Vide itaque quomodo odium nostri et abnegatio nostri non gratis docuerit Christus in evangelio, ut odiamus oculos et omnes sensus, omniaque membra, quoniam captivam ducant animam in legem peccati, praesertim oculos. ( 1, 496,31–34). Vgl. auch ebendort: Stat ergo sententia fixa: Qui vult venire post me, abnegat (non pecuniam, non vestem, non denique sanitatem, sed ) sepisum et tollat crucem suam . ( 1, 425,16f.). Joh 12,25 Vg Qui amat animam suam, perdet eam; et qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam. Vgl. Mt 10,39 Vg Qui invenit animam suam, perdet illam, et qui perdiderit animan suam propter me, inveniet eam. Karlstadt liest Lk 10,42 Vg porro unum est necessarium Maria optimam partem elegit quae non auferetur ab ea durch die Interpretation von Johannes Tauler. S. , fol. 130r : Unser herr spricht. ains ist notdurfft. Welchs ist nun das ain das als not ist? Das ain ist. das du erkennest das nicht. das das deine aigen ist. Lieben kinder laßet faren alles. das ich und alle leerer ye geleerten. und alle würcklichkait und beschaulikait. und contempliren unnd lernet allain diß ain. Darumb spricht unser herre. Maria hat den besten tail erwelet. Vgl. auch , fol. 129v : nit soldtu mit aigner liebe lieben dich und das dein.; fol. 130v: Es sey der mensch selber. oder ettwas des seinen. und von dem ist der mensch blint und taub worden. Mt 16,24 Vg Si quis vult post me venire, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me. Vgl. 5. Mose 4,19 Vg ne forte elevatis oculis ad caelum, videas solem et lunam, et omnia astra caeli, et errore deceptus adores ea, et colas quae creavit Dominus Deus tuus in ministerium cunctis gentibus, quae sub caelo sunt. Vgl. 1. Kor 1,12f. Vg Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi. Divisus est Christus? numquid Paulus crucifixus est pro vobis? aut in nomine Pauli baptizati estis? S. auch 1. Kor 3,4f. Vg Ego quidem sum Pauli, alius autem, ego Apollo, nonne homines estis? Quid igitur est Apollo? quid vero Paulus? ministri eius, cui credidistis, ut unicuique sicut Dominus dedit. Gott der Unterwelt. Vgl. Joh 3,18 Vg Qui credit in eum, non iudicatur, qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti filii dei. S. o. . Vgl. Röm 10,17 Vg Ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi. Röm 10,14f. Vg quomodo autem audient sine praedicante/ quomodo vero praedicabunt nisi mittantur . S. o. . Unkraut. Vgl. Mt 15,13 Vg Omnis plantatio, quam non plantavit pater meus caelestis, eradicabitur. Karlstadt zitierte diesen Vers auch in KGK II, Nr. 110, S. 110, Z. 6f.. Vgl. 5. Mose 28,45 Vg Et venient super te omnes maledictiones . Vgl. 5. Mose 28,45 Vg Et venient super te omnes maledictiones istae et persequentes apprehendent te donec intereas, quia non audisti vocem domini dei tui nec servasti mandata eius et caeremonias, quas praecepit tibi. Vgl. 5. Mose 28,20 Vg Mittet Dominus super te famem et esuriem, et increpationem in omnia opera tua, quae tu facies, donec conterat te, et perdat velociter, propter adinventiones tuas pessimas in quibus reliquisti me. Eck folgt dem aristotelisch-scholastischen System der Befragungen, nicht dem Wort Gottes. Vgl. 5. Mose 28,61–66 Vg Insuper et universos languores, et plagas, quae non sunt scriptae in volumine legis huius, inducet dominus super te, donec te conterat/ et remanebitis pauci numero, qui prius eratis sicut astra caeli prae multitudine, quoniam non audisti vocem domini dei tui. Et sicut ante laetatus est dominus super vos, bene vobis faciens, vosque multiplicans, sic laetabitur disperdens vos atque subvertens, ut auferamini de terra, ad quam ingredieris possidendam. Disperget te dominus in omnes populos, a summitate terrae usque ad terminos eius, et servies ibi diis alienis, quos et tu ignoras et patres tui, lignis et lapidibus. In gentibus quoque illis non quiesces, neque erit requies vestigio pedis tui. Dabit enim tibi dominus ibi cor pavidum, et deficientes oculos, et animam consumptam moerore, et erit vita tua quasi pendens ante te. Die Stellenangabe ist unklar. Vermutlich soll sich ein 3. Buch von (König) David auf 3. Reg 9,9 beziehen, was nach moderner Zählung 1. Kön 9,9 entspricht, s. u. . Vgl. Offb 16,5 Vg Iustus es, Domine, qui es, et qui eras sanctus, qui haec iudicasti . Vgl. 1. Kön 9,9 Vg Idcirco induxit Dominus super eos omne malum hoc. Vgl. Dan 9,10 Vg et non audivimus vocem Domini Dei nostri.; Dan 9,14 Vg non enim audivimus vocem eius. Im Bibeltext quare, s. u. . 5. Mose 13,12–18 Vg Si audieris in una urbium tuarum, quas dominus deus tuus dabit tibi ad habitandum, dicentes aliquos. Egressi sunt filii Belial de medio tui, et averterunt habitatores urbis suae, atque dixerunt. Eamus, et serviamus diis alienis quos ignoratis, quare sollicite et diligenter, rei veritate perspecta, si inveneris certum esse quod dicitur, et abominationem hanc opere perpetratam, statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii, et delebis eam ac omnia quae in illa sunt, usque ad pecora. Quidquid etiam supellectilis fuerit, congregabis in medio platearum eius, et cum ipsa civitate succendes, ita ut universa consumas Domino Deo tuo, et sit tumulus sempiternus. Non aedificabitur amplius, et non adhaerebit de illo anathemate quidquam in manu tua, ut avertatur dominus ab ira furoris sui, et misereatur tui, multiplicetque te sicut iuravit patribus tuis, quando audieris vocem domini dei tui custodiens omnia praecepta eius, quae ego praecipio tibi hodie, ut facias quod placitum est in conspectu domini dei tui. Lethaeus, zur Lethe gehörig, Vergessen bringend. Vgl. Verg. Aen. 5,854f.: ecce deus ramum Lethaeo rore madentem vique soporatum . Vgl. Sall. frg. 4,51 (= Non. 318,29): hiavit humus multa, vasta et profunda. Augustinus erwähnt häufig den Ausgang Ninives, vgl. Aug. qu. 1,169 (CSEL 28, 88,24–89,6); Aug. civ. 18,44 ( 40, 561,24–26); Aug. civ. 21,24: eversa est Ninive quae mala erat . Stantibus enim moenibus et domibus, eversa est civitas in perditis moribus. ( 48, 792,117–120); Aug. s. 361,21 ( 39, 1610). Mt 12,49f. Vg Et extendens manum in discipulos suos, dixit. Ecce mater mea, et fratres mei. Quicumque enim fecerit voluntatem patris mei, qui in caelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est. Hier meint Karlstadt Eck als einen Theologen zu überführen, der mit seiner Theorie vom freien Willen Christus aus der Heilslehre herausnähme. S. o. und Lk 8,19–21. Mt 7,21 Vg sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum. S. auch . Erneute ironische Anspielung auf das vielzitierte totus, sed non totaliter: Eck, der sich in Kaninchenbauten verstecke, sei vollkommen und völlig aus dem Versteck herausgetrieben und entdeckt worden. Vgl. Lk 8,20f. Vg Et nuntiatum est illi, mater tua et fratres tui stant foris volentes te videre qui respondens dixit ad eos, mater mea et fratres mei hi sunt qui verbum Dei audiunt et faciunt. Vgl. Mt 13,22 Vg Qui autem seminatus est in spinis, hic est qui verbum audit et sollicitudo saeculi istius, et fallacia divitiarum suffocat verbum, et sine fructu efficitur. Lk 11,28 Vg Quinimmo beati qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud. Karlstadt alludiert eine Aussage des Silvester Prierias in dessen Replica ad Martinum Luther (1518): Quid autem mirum, quod Thomam nihilpendas, cum et Aristotelem ipsum, quem tota niatura (ut ita dixerim) miratur, et cuius veritate Boetio teste nihil clarius, et in cuius doctrina sive in logicis sive in physicis sive in moralibus hactenus sit nulla inventa falsitas praeter id, quod non certe, sed eodem teste dubitative de mundi aeternitate sensis . (WA 2, 53,36–53). Prierias wird von Karlstadt hier als Prediger aus Bologna angesprochen, da er dort studiert, doktoriert und zwischen 1498 und 1502 sowie 1510 und 1512 gelehrt hatte. Vgl. , 63 Anm. 231. Vermutlich Bezug auf Gabriel Biels Rechtfertigungslehre, die zwar die Gnadenerteilung allein durch Gott sah, dem menschlichen Sünder jedoch die Möglichkeit zusprach, sich diese Gnade zu verdienen. Vgl. 1, 139–175. . Vgl. die Bezüge Karlstadts auf dieses Werk in KGK II, Nr. 131, S. 357, Z. 4 und KGK II, Nr. 140, S. 535, Z. 1 u. Anm. 51 u. . Vgl. Aug. ench. 12,38: Sed cum illam creaturam quam virgo concepit et peperit . ( 46, 71,19f.). S. auch Pamphil. Apol. pro Origine 5: Virgo enim in ventre concepit, et peperit Emmanuel, quod interpretur nobiscum Deus . ( 17, 578A). S. o. . Vgl. Lk 1,31 Vg ecce concipies in utero et paries filium et vocabis nomen eius Iesum . Vgl. hierzu , 88 Anm. 15: Durch das Hören auf das Wort Gottes werden die Menschen zu geistlichen Müttern Christi . Zu vergleichen ist hierzu die 1. Taulerpredigt, die Karlstadt sehr intensiv bearbeitet hat. Nach Tauler wird Gott in der Seele des Menschen geboren, wenn die Menschen zuerst in sich gehen, dann ausgehen. So werden sie geistliche Mütter. S. hierzu Karlstadts Hervorhebungen in seinem Handexemplar (RFB Wittenberg, 2HTh891), , fol. 1vb . Lk 1,45 Vg Et beata, quae credidisti, quoniam perficientur ea, quae dicta sunt tibi a Domino. Joh 6,64 Vg Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam, verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt. Vgl. Mt 12,50 Vg Quicumque enim fecerit voluntatem patris mei qui in caelis est ipse meus et frater et soror et mater est.; Mk 3,35 Vg Qui enim fecerit voluntatem dei hic frater meus et soror mea et mater est. S. o. . Vgl. Mt 12,50 Vg quicumque enim fecerit voluntatem Patris mei qui in caelis est ipse meus et frater et soror et mater est. 5. Mose 28,1 Vg Si autem audieris vocem domini dei tui, ut facias atque custodias omnia mandata eius, quae ego praecipio tibi hodie, faciet te Dominus Deus tuus excelsiorem cunctis gentibus, quae versantur in terra. 5. Mose 4,6f. Vg En populus sapiens et intelligens, gens magna. Nec est alia natio tam grandis, quae habeat deos appropinquantes sibi, sicut Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris. S. o. . Vgl. Joh 14,23 Vg Respondit Iesus et dixit ei, si quis diligit me, sermonem meum servabit, et pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus . Vgl. 5. Mose 26,18f. Vg Et Dominus elegit te hodie ut sis ei populus peculiaris sicut locutus est tibi et custodias omnia praecepta eius et faciat te excelsiorem cunctis gentibus quas creavit in laudem et nomen et gloriam suam ut sis populus sanctus Domini Dei tui, sicut locutus est. Der Vers wird von Karlstadt mit En Dominus anzitiert, was auf die Benutzung von , fol. 75v verweist. Zu dieser Bibel, die sich in seinem Besitz befand, vgl. sowie bereits KGK II, Nr. 140, S. 523 Anm. 69; S. 542 Anm. 90; S. 560 Anm. 212 ; . Vgl. 5. Mose 27,9f. Vg adtende et audi Israel, hodie factus es populus Domini Dei tui, audies vocem eius et facies mandata atque iustitias, quas ego praecipio tibi. Vgl. 5. Mose 33,9 Vg Qui dixit patri suo et matri suae nescio vos et fratribus suis ignoro illos et nescierunt filios suos hii custodierunt eloquium tuum et pactum tuum servaverunt. Anspielung auf Ecks von Luther, Karlstadt und anderen beklagtes Schreien in der Disputation, vgl. KGK II , Nr. 140, S. 519f. Anm. 34 u. 38. Diesen Anwurf, nach Art von blindlings kämpfenden Gladiatoren zu streiten, hatte Karlstadt Eck bereits früher in KGK II, Nr. 140, S. 570, Z. 21 gemacht (hierzu auch KGK II, Nr. 140, S. 570 Anm. 170). Vgl. Erasmus, Adag. 1333 ( II-3,346 –348); Cic. fam. 7,10,2; Hier. adv. Helv. 5 (PL 23, 188). Hier jedoch legt er Eck diese Anschuldigung in den Mund. Der hatte sie tatsächlich aufgegriffen in , fol. B4r : uti ex sequentibus liquet quam hallucinetur et more Andabatarum in tenebris pugnet. Diese Schrift lag Karlstadt aber erst nach Niederschrift der Verba Dei am 4. Februar 1520 vor. Bücherkiste, Bücherschrank. Eck habe, so Karlstadt in der diesem in den Mund gelegten, ironisch-lächerlichen Verteidigungsrede, nach Leipzig, anders als Karlstadt, nicht einmal die eigenen Bücher mitgebracht; eine Reminiszenz an die Eckschen Vorwürfe gegen ihn, sich entgegen den Disputationsregeln eigener Bücher bedient zu haben. Vgl. KGK II, Nr. 131, S. 344 Anm. 193 u. 196; KGK II, Nr. 140, S. 519 Anm. 32. S. auch u. . Die Formulierung intra meum martem contineor ist andernorts nicht bezeugt; vermutlich weist der imaginierte Eck auf seine fehlende Gefühlskontrolle hin. Karlstadt verweist hier auf die bereits in der Epistola geäußerten Vorwürfe, Eck sei in Leipzig unrechtmäßig mit Zurufen, Zetteln, Büchern oder Tafelaufschriften unterstützt worden (er habe mit fremden Augen gesehen, mit fremden Waffen gekämpft und mit fremden Worten gesprochen). KGK II, Nr. 140, S. 519f.; S. 547, Z. 1 u. Anm. 115 sowie Z. 18 u. Anm. 118. Noch einmal Ausführungen zu der Eckschen Unterscheidung der Rede vor Gelehrten und vor dem Kirchenvolk, die hier eher als panegyrisch gefasst wird. Vermutlich als verstärkendes sese zu lesen, um Ecks Eitelkeit und Selbstlob hervorzuheben. Die von Karlstadt vorgenommene Charakterisierung Ecks beruht teils auf von diesem selbst in die Polemik eingebrachten, hier überzogen dargestellten Attributen (wie das enorme Erinnerungsvermögen), teils auf solchen, die ihm von Gegnern zugeschrieben wurden (der unbeständige Geist, die protheische Wandlungsfähigkeit, die Giftigkeit, die donnernde Stimme und die vom Schreien mit Speichel bedeckten Lippen). Wohl consterno; in der hier verwendeten Form unbekannt. Bezug auf die oben () erfolgte Negativzeichnung Ecks. S. o. . S. o. . Vgl. Ulrich von Huttens Gedicht Italia, v. 61: Quid dicam eversas collapsis moenibus urbes? ( 3, 374). S. auch Manil. 2,596: qui loquar eversas urbes . Vgl. Ov. Tr. 3,4,48: adstricto terra perusta gelu. Turmfalke (milvus) und Habicht (accipiter) sind unter den Tieren, die Gott zu meiden auferlegte, vgl. 3. Mose 11,13–16. Mk 13,37 Vg quod autem vobis dico omnibus dico . Vgl. Apg 4,32 Vg Multitudinis autem credentium erat cor et anima una nec quisquam eorum quae possidebant aliquid suum esse dicebat sed erant illis omnia communia. S. auch Aug. en. Ps. 132,12: et nemo dicebat aliquid suum esse, sed erant illis omnia communia ( 40, 1934,19f.), Apg 4,32 zitierend; Aug. s. 355,1,2: Nemo dicebat aliquid prorpius, sed erant illis omnia communia ( 39, 1569); Bonaventura, In II Sent. d. 44, art. 3, q. 1, s.c. 3: Caritas omnia membra Christi facti unum et omnia facit communia . ( 2, 1010). Nicht wörtlicher Bezug zu Mk 13,37, s. o. . Ps 18(19),5 Vg LXX In omnem terram exivit sonus eorum et in fines orbis terrae verba eorum.; Röm 10,18 Vg Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum et in fines orbis terrae verba eorum. Eine imaginierte Gegenrede Ecks, die sich explizit gegen die biblischen Aussagen richtet. Mt 10,27 Vg Quod dico vobis in tenebris dicite in lumine et quod in aure auditis praedicate super tecta. Karlstadt ist hier näher an der Vulgata als an der Übersetzung von , 21 (= fol. B5r : Quod dico vobis in tenebris, dicite in luce. Et quod in aurem auditis, praedicate in tectis. Eine ironische Anspielung: Eck, der sich als Sieger (victor) der Leipziger Disputation präsentierte, wird von Karlstadt als vinctor, wörtlich Verbinder, angesprochen. S. o. . Der genaue Bezug ist unklar, vermutlich auf Mk 4,9 u. Mk 4,11 Vg et dicebat, qui habet aures audiendi audiat et dicebat eis, vobis datum est mysterium regni Dei . Die Emendation wurde vorgenommen unter der Maßgabe, dass sich die Marginalie auf das Zitat im folgenden Textabschnitt bezieht. Es könnte sich aber auch um eine randständige Referenz auf die Episode handeln, in der Maria und Jesu Brüder nicht durch die den Messias anhörenden Menschenmassen gelangen konnten und dieser nicht einschreitet, da Mutter und Brüder das Wort Gottes bereits befolgten. Vgl. Lk 8,19–21 Vg Venerunt autem ad illum mater et fratres eius et non poterant adire eum prae turba et nuntiatum est illi, mater tua et fratres tui stant foris, volentes te videre qui respondens dixit ad eos, mater mea et fratres mei hi sunt, qui verbum Dei audiunt et faciunt. Lk 12,3 Vg Quoniam quae in tenebris dixistis in lumine dicentur, et quod in aurem locuti estis in cubiculis, praedicabitur in tectis. Vgl. die Karlstadt zu diesem Zeitpunkt noch unbekannte Schrift , fol. C2v : iam apponis de tuo fermento et corrumpis totam massam . Vgl. Mt 16,6 Vg cavete a fermento pharisaeorum . Hld 5,2 Vg Sponsum: Aperi mihi, soror mea .. Vgl. Mt 10,26 Vg Nihil enim est opertum, quod non revelabitur et occultum, quod non scietur. Aug. Io. ev. tr. 57,4: aperi mihi, soror mea, proxima mea, columba mea, perfecta mea. ( 35, 1791; 36, 471,5f.). Aug. Io. ev. tr. 57,4: Aperi mihi, de sanguine meo soror mea aperi mihi, praedica me. Ad eos quippe, qui clauserunt contra me, quomodo intrabo sine aperiente? Quomodo enim audient sine praedicante? ( 35, 1791; 36, 471,15–20). Vgl. 5. Mose 11,22f. Vg Si enim custodieritis mandata quae ego praecipio vobis, et feceritis ea, ut diligatis Dominum Deum vestrum, et ambuletis in omnibus viis eius, adhaerentes ei, disperdet Dominus omnes gentes istas ante faciem vestram, et possidebitis eas, quae majores et fortiores vobis sunt. Vgl. Mt 7,21 Vg non omnis qui dicit mihi domine domine intrabit in regnum caelorum sed qui facit voluntatem patris mei qui in caelis est ipse intrabit in regnum caelorum. Karlstadt imaginiert eine – nicht mit der Heiligen Schrift gedeckte – Rede Christi gegen die Anhängerschaft der scholastischen Theologie an Aristoteles. Vgl. Mt 7,24–26 Vg omnis ergo qui audit verba mea haec et facit ea adsimilabitur viro sapienti qui aedificavit domum suam supra petram et descendit pluvia et venerunt flumina et flaverunt venti et inruerunt in domum illam et non cecidit fundata enim erat super petram et omnis qui audit verba mea haec et non facit ea similis erit viro stulto qui aedificavit domum suam supra harenam.; Mk 8,38 Vg qui enim me confusus fuerit et mea verba in generatione ista adultera et peccatrice et Filius hominis confundetur eum cum venerit in gloria Patris sui cum angelis sanctis. Vgl. 1. Tim 4,10 Vg in hoc enim laboramus et maledicimur quia speravimus in deum vivum qui est salvator omnium hominum maxime fidelium. 5. Mose 4,9f. Vg Custodi igitur temetipsum et animam tuam sollicite. Ne obliviscaris verborum, quae viderunt oculi tui, et ne excidant de corde tuo cunctis diebus vitae tuae. Docebis ea filios ac nepotes tuos, a die in quo stetisti coram Domino Deo tuo in Horeb, quando Dominus locutus est mihi, dicens, congrega ad me populum, ut audiant sermones meos, et discant timere me omni tempore quo vivunt in terra, doceantque filios suos. 5. Mose 4,9, s. o. . 5. Mose 4,10, s. o. . 5. Mose 4,10, s. o. . 5. Mose 32,45–47 Vg Complevitque omnes sermones istos loquens ad universum Israel, et dixit ad eos, ponite corda vestra in omnia verba, quae ego testificor vobis hodie, ut mandetis ea filiis vestris custodire et facere, et implere universa quae scripta sunt legis huius, quia non incassum praecepta sunt vobis . Ebenfalls zitiert in : quod Moses dicit omnia verba ponite . Die gesamte Bibel müsse den Laien zugänglich gemacht werden, vgl. , 85. S. auch . Nun, Vater Josuas, vgl. 1. Chr 7,27. Vgl. Jos 8,33 Vg Omnis autem populus et maiores natu, ducesque ac iudices, stabant ex utraque parte arcae in conspectu sacerdotum qui portabant arcam foederis domini, ut advena ita et indigena. Media pars eorum iuxta montem Garizim, et media iuxta montem Hebal, sicut praeceperat Moses famulus domini et primum quidem benedixit populo Israhel. Jos 8,34f. Vg Post haec legit omnia verba benedictionis et maledictionis et cuncta quae scripta erant in legis volumine nihil ex his quae Moses iusserat, reliquit intactum, sed universa replicavit coram omni multitudine Israhel, mulieribus ac parvulis et advenis qui inter eos morabantur. 5. Mose 32,46, s. o. Anm. 215. Vgl. 5. Mose 11,7–9 Vg Oculi vestri viderunt opera Domini magna quae fecit, ut custodiatis universa mandata illius, quae ego hodie praecipio vobis, et possitis introire, et possidere terram, ad quam ingredimini, multoque in ea vivatis tempore, quam sub iuramento pollicitus est Dominus patribus vestris, et semini eorum, lacte et melle manantem. S. o. . Ps 118(119),54 Vg LXX Cantabiles mihi erant iustificationes tuae ; Ps 118(119),54 Vg Hebr Carmina erant mihi praecepta tua ; vgl. Hieronymus’ Übersetzung des 118. Psalms Cantabiles mihi erant iustificationes tuae . ( 29, 365f.). 5. Mose 6,6–9 Vg Eruntque verba haec quae ego praecipio tibi hodie in corde tuo et narrabis ea filiis tuis et meditaberis in eis sedens in domo tua et ambulans in itinere dormiens atque consurgens et ligabis ea quasi signum in manu tua eruntque et movebuntur inter oculos tuos scribesque ea in limine et ostiis domus tuae. Karlstadt nahm diesen Text wiederholt auf, vgl. , fol. A3r ; , fol. H2r ; , fol. C3v ; , fol. B3r . Vgl. , 189 Anm. 35. Vgl. 5. Mose 11,18f. Vg Ponite haec verba mea in cordibus et in animis vestris et suspendite ea pro signo in manibus et inter oculos vestros collocate. Docete filios vestros ut illa meditentur, quando sederis in domo tua, et ambulaveris in via et accubueris atque surrexeris. Zum Lob des Erasmus als bedeutendster zeitgenössischer Schriftinterpret vgl. KGK II, Nr. 138, S. 498, Z. 27 u. Nr. 140, S. 559, Z. 14 u. Anm. 206 ; u. . Hier setzt das Erasmuszitat ein, s. . Karlstadt zitiert hier – mit zwei minimalen Abweichungen – sehr ausführlich die Paraclesis des Erasmus zum Neuen Testament. , fol. aaa4v : Vehementer enim ab istis dissentio, qui nolunt idiotis, legi divinas literas, in vulgi linguam transfusas, sive quasi Christus tam involuta docuerit, ut vix a paucis Theologis possent intelligi. sive quasi religionis Christianae praesidium in hoc situm sit, si nesciatur. Regum mysteria coelare fortasse satius est, at Christi mysterium quam maxime cupit evulgari. Optarim ut omnes mulierculae legant Evangelium, legant Paulinas Epistolas. Atque utinam haec in omnes omnium linguas essent transfusa, ut non solum a Scothis et Hybernis, sed a Turcis quoque et Saracenis legi cognoscique possint. Primus certe gradus est, utcumque cognoscere. Esto riderent multi, at caperentur aliquot. Utinam hinc ad stivam aliquid decantet agricola, hinc nonnihil ad radios suos moduletur textor, huiusmodi fabulis itineris taedium levet viator. Ex his sint omnia Christianorum omnium colloquia. Tales enim ferme sumus, quales sunt quotidianae nostrae confabulationes. Assequatur quisque quod potest, exprimat quisque quod potest. Qui posterior est non invideat praecedenti, qui prior est. invitet sequentem, non desperet. Cur professionem omnium communem ad paucos contrahimus? Neque enim consentaneum est, cum baptismus ex aequo communis sit Christianorum omnium, in quo prima Christianae philosophiae professio est, cum sacramenta caetera, denique cum praemium illud immortalitatis ad omnes ex aequo pertineat, sola dogmata, in pauculos istos esse relegandos, quos hodie vulgus Theologos aut Monachos vocat. quos ipsos tamen, tametsi minima quaepiam portio sunt ad populum Christiani nominis, tamen hos inquam ipsos optarim maiorem in modum esse quod audiunt. Hier setzt das Erasmuszitat ein, s. . , fol. aaa6v : Quotquot in baptismo iuravimus in verba Christi, si tamen ex animo iuravimus, mox inter ipsos parentum complexus, et nutricum blanditias Christi dogmatis imbuamur. Nam et altissime insidet, et tenacissime haeret, quod primum rudis illa animi testula combiberit. Christum prima sonet balbuties, ex huius evangeliis prima formetur infantia, quem ita cum primis tradi cupiam, ut et a pueris ametur. In his deinde versentur studiis, donec tacitis auctibus adolescant in virum robustum in Christo. Aliorum literae sunt eiusmodi, ut non parum multos poenituerit insumptae in illis operae. ac saepenumero fit, ut qui per omnem vitam, pro tuendis illarum decretis, ad mortem usque depugnarunt, in ipsa morte, ab authoris sui factione desciscant. Hier setzt das Chrysostomuszitat ein, s. . Zur Frage des Gedächtnisses, dessen sich der fiktive Eck rühmt, vgl. . Signifikante Abweichung vom Zitat, s. u. . Signifikante Abweichung vom Zitat, s. u. . 2, fol. 14r : Quid igitur a vobis contendimus? ut una dierum in hebdomade: vel saltem sabbato: curae vobis sit evangelicas legere lectiones: quas ante has contiones in manibus habere, domi frequenter repetere: earum diligenter sensum disquirere: quid clarum: quid obscurum in his sit: annotare velitis: quid pugnare videatur: cum non pugnet: ita omnibus penitus examinatis: his vos concionibus: quam attentissimosexhibeatis. Hoc pacto non parum utrisque nostrum emolumenti provenerit. Si quidem vobis non multo opus erit labore: ut evangelii vim ostendamus: cum domi ipsam vobis sententiam quantum ad verba iam familiarem reddideritis: vos autem et acutiores: et perspicatiores efficiemini: non ad audiendum, et doctrinam dumtaxat percipiendam, sed ad docendum alios. Nam multi in praesentia hic audiunt: qui simul omnia evangelii verba: et quae, super his, a nobis dicuntur: memoriae mandare conantur: non tamen etiam si annum in hoc consumeremus admodum proficerent. Quam ob rem? quoniam in tempestive et in sola tantum ecclesia brevi tempore meis vacant sermonibus. Quia si qui sunt qui negocia, occupationesque, et publicarum, privatarumque rerum curas causantur: primum in hoc non parum errant, quod in tot rebus versantur: et ita semper saecularibus negociis affixi sunt: ut ne minimum quidem in his quae maxime necessaria sunt, studium impendant. Deinde frivolam, et nullius momenti accusationem afferunt: cum accusari potius hac in parte: eorum cum amicis possent consuetudines: et more in theatris: et consessus: ut equorum certamina speculentur: in quibus sepe numero diem totum consumunt: non tamen in his alias causantur occupationes. Praeterea rebus vilibus: et abiectis diligens adhibere studium potestis: divinis autem si quando vacandum est: adeo vobis inutilia et nullius momenti videntur: ut ne minimam quidem curam in his ponendam ducatis: et quonam pacto, qui ita sentiunt, spirare, solemve conspicari digni sunt? Est et alia his oscitantibus inepta excusatio, librorum videlicet inopia. Et divitibus quidem ad hoc respondere ridiculum est. Verum cum multos pauperes hac frequenter accusatione uti existiment cum his parumper iocari: itaque ita eos percontari placet: Nunquid omnia artis suae habeant instrumenta? et si inopia in his comparandis admodum impediantur. Nonne igitur absurdum est hic non causari paupertatem: sed diligenter attendere: ne quid sibi adartem suam necessarium deficiat: ubi autem tantam sint consecuturi utilitatem occupationes deflere, et inopiam? (Vgl. mit leichten Abweichungen 59, 77f. [Homilia 11,1]). Es folgt eine Auslassung gegenüber dem Zitat, s. u. . Abweichend vom Zitat, s. u. . Es folgt eine Auslassung gegenüber dem Zitat, s. u. . Es folgt eine Auslassung gegenüber dem Zitat, s. u. . Es folgt eine Auslassung gegenüber dem Zitat, s. u. . Abweichend vom Zitat, s. u. . 2, fol. 5r–v : illud vos admonendos, hortandosque censeo pernecessarium: ut quo nunc estis animo, perseveretis: neque in hoc tantum consessu: sed domi quoque vir cum uxore: pater cum filio invicem de his frequenter loquantur: et ultro, citroque, suam, et ferant, et inquirant sententiam: velintque probatissimam hanc et pulcherrimam inducere consuetudinem. Nec mihi quispiam dicat: pueros in hoc occupari non oportere. Non enim tantum opus est ut his vacent admonitionibus: verum etiam solis, imbecillitatis tamen nostrae gratia hoc non dicimus, neque eos a saecularibus, et terrenis rebus: quemadmodum neque nos a civilibus negociis abducimus. At qui e septem his diebus unum ad communis omnium domini cultum, servitiumque collocandum merito arbitramur. Nonne ridiculum est ut servulos nostros in nostris semper negociis occupatos: velimus: nos vero nullum deo exhibere servitium: praesertim cum nostra omnis servitus nihil ei quicquam conferat. Deus enim nulla re indiget: sed ad nostram penitus redundat utilitatem. Vos autem ad spectacula filiis adductis: neque ad doctrinam: neque ad ullam bonam frugem: eos unquam hortamini. Verum si quid sanctum, si quid spiritale comparandum cogendumve fuerit: inanem appellatis solicitudinem. Nonne iram dei in vos merito provocatis: cum ceteris rebus et certo tempore diligenti cura adhibita, in divinarum rerum doctrina pueros exerceri: molestum intempestivumque ducitis? Non sic: non sic inquam fratres dilectissimi. Haec profecto aetas: his maxime admonictonibus indiget: tenera est et cito quae ei instillantur, imbibit: et audita accipit: tanquam sigillo auditus cerae: hoc est puerorum animis impresso. Praeterea et vita eius in auditu est: et in ipsis fere inanis: ut vel ad virtutem vel ad vitium facile possit deflectere. Si quis igitur eos ab ipsis incunabilis: et quasi vitiorum vestibulis: adviam virtutis abstraheret in habitu quodam, et natura recta vivendi eos confirmaret: neque sponte sua facile in deteriora prolaberentur: cum eiusmodi a teneris assuetudo, ad virtutem eos alliceret. Hoc pacto, et Maiores diligentius observabunt: et reverebuntur: et civilibus in rebus utiliores reperientur. Si quidem ab ineunte aetate seniorum mores edocebuntur. Neque enim fieri, ut sic dicam, potest qui his aures adhibet, hisque se apostolicis admonitionibus: prompto animo offeret, quin incredibile quoddam bonum, sive vir, sive mulier, sive iuvenis, huius mensae particeps, consequatur. Nam si beluas: verbis et ratione nonnunquam mansuetudinem erudimus: longe magis spiritali hac doctrina: cum hominibus communicata: id efficiemus: cum utriusque: medicinae scilicet, et eius qui curatur maxima sit differentia. Neque enim in nobis ea est: quae in illis feritas: altera naturae est: altera voluntatis. Neque rationis vis eadem: illa humanae est sententiae: haec spiritus sancti gratiae, et virtutis. Quam si quispiam se consecuturum desperet, intelligat feras mansuescere solere: et nunquam sibi ipsi diffidet: frequenter hanc medicinam expetat: spiritus sancti leges omni tempore audiat: et repetita domo quae audierit: memori tandem menti inscribat. Hoc pacto et spe bona, et securitate vivet plurima: ipsaque experientia plane: quantopere proficiat, intelliget. Quippe cum diabolus divinam legem animae inscriptam: et cor hominis: dei tabulam factam conspicatur: eo se amplius conferre formidat. Ubi enim litere regiae: non aureo titulo: sed dilecti servuli Iesu menti, animoque impressae: exuberanti spiritus sancti gratia effulserint: ille nullo pacto perpeti, aut consistere potest: sed longe formidolosus effugit. Nihil enim adeo eius consilia perturbat, et proterit, quam qui ad divinarum rerum cogitationem animus erigitur, et supernum hunc, atque uberrimum fontem haurire semper desyderat. Eum inquam animum nihil humanum: quamvis molestissimum perturbare: nihil quamvis magnum et exoptabile inflare: et superbia efferre poterit: sed in tantis huius saeculi fluctibus, perturbationibusque in multa vivit tranquillitate. (Vgl. mit leichten Abweichungen 59, 37f. [Homilia 3,1]). Vgl. 5. Mose 6,6, s. o. . Vgl. , fol. aaa4r : At in caeteris disciplinis omnibus, quas humana prodidit industria, nihil est tam abditum ac retrusum, quod non pervestigarit ingenii sagacitas, nihil tam difficile, quodnon expugnarit labor improbus. Qui fit autem, ut hanc philosophiam, non his quibus par est a minis amplectamur ? Platonici, Pythagorici, Academici, Stoici, Cynici, Peripatetici, Epicurei, suae quisque sectae dogmata, tum penitus habent cognita, tum memoria tenent pro his digladiantur illi, vel emorituri cicius, quam autoris sui patrocinium deserant? At cur non multo magis tales animos praestamus autori nostro principique Christo. 5. Mose 6,7, s. o. . , fol. aaa6v , s. o. . 5. Mose 6,7, s. o. . Abweichend zitiert, s. u. . , fol. aaa4v : Utinam hinc ad stivam aliquid decantet agricola, hinc non nihil ad radios suos moduletur textor, huiusmodi fabulis itineris taedium levet viator. Vgl. , fol. aaa6r : haurire quam ex evanglicis libris, quam ex apostolicis litteris, in quibus si quis pie philosophetur. 5. Mose 6,7, s. o. . 5. Mose 6,7, s. o. . Vermutlich ein Setzerfehler, da die Einträge Moses scripsit und Erasmus consentanee scripsit wohl Kolumnentitel bilden sollten. Vgl. , 191 Anm. 40. 5. Mose 6,8, s. o. . , fol. aaa6r : orans magis quam argumentans, et transformari studens potius quam armari: is nimirum comperiet nihil esse quod ad hominis felicitatem, nihil quod ad ullam huius vitae functionem pertineat. quod in his non sit traditum, discussum, et absolutum. Sive quid discere cupimus, cur alius autor magis quam ipse Christus? Sive vivendi formam requirimus cur aliud nobis prius est exemplum, quam Archetypus ipse Christus? Sive pharmacum aliquod adversus molestas animi cupiditates desyderamus, cur alibi putamus remedium esse praesentius? Sive cupimus residem ac languescentem animum expergefacere lectione, quaeso ubi reperias igniculos aequae vivos et efficaces? Sive visum est animum ab huius vitae molestiis avocare, cur aliae magis placent delitiae. Abweichend von Zitat, s. u. . Abweichend von Zitat, s. u. . , fol. bbb1r : Si quis ostendit Christi pedibus impressum vestigium, quam procumbimus christiani, quam adoramus? At cur non potius vivam illius imaginem in hisce veneramur libris? Atqui ut totam illius suppellectilem proferas, nihil erit, quod Christum expressius ac verius representet, quam evangelicae literae? si tamen illius quicquam exprimit, at hae tibi sacrosanctae mentis illius vivam referunt imaginem, ipsumque Christum loquentem, fanantem, morientem, resurgentem, denique totum ita praesentem reddunt, . Die folgende Passage entnahm Karlstadt nicht der Paraclesis, sondern der Vorrede an Papst Leo X. S. , fol. aaa2v : ex Evangelicis Apostolicisque literis imbibant, in quibus verbum illud coeleste, quondam e corde patris ad nos profectum, adhuc nobis vivit, adhuc spirat, adhuc agit et loquitur, sic ut (mea quidem sententia) nusquam alias efficacius et praesentius . 5. Mose 6,8, s. o. . Vgl. mit leichter Abweichung 5. Mose 6,9 Vg scribesque ea in limine et ostiis domus tuae . , fol. aaa4v : Optarim ut omnes mulierculae legant evangelium, legant Paulinas epistolas. Ex his sint omnia Christianorum omnium colloquia. Vgl. 5. Mose 11,18, s. o. . , fol. aaa4v : Atque utinam haec in omnes omnium linguas essent transfusa, ut non solum a Scothis et Hybernis, sed a Turcis quoque et Saracenis legi cognoscique possint. Esto riderent multi, at caperent aliquot. Vgl. 1. Kor 1,23 Vg Nos autem praedicamus Christum crucifixum Iudaeis quidem scandalum gentibus autem stultitiam. Vgl. 2. Tim 1,8 Vg noli itaque erubescere testimonium Domini nostri neque me vinctum eius sed conlabora evangelio secundum virtutem Dei. Vgl. Mt 5,15 Vg Neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio sed super candelabrum ut luceat omnibus qui in domo sunt.; Mk 4,21 Vg et dicebat illis numquid venit lucerna ut sub modio ; Lk 11,33 Vg Nemo lucernam accendit et in abscondito ponit neque sub modio sed supra candelabrum ut qui ingrediuntur lumen videant. 5. Mose 4,9 Vg et ne excidant de corde tuo cunctis diebus vitae tuae . Vgl. Jos 8,35 Vg Nihil ex his quae Moses iusserat, reliquit intactum, sed universa replicavit coram omni multitudine Israhel mulieribus ac parvulis et advenis qui inter eos morabantur. S. o. . S. o. u. . Apg 10,42f. Vg Et praecepit nobis praedicare populo et testificari, quia ipse est qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum huic omnes prophetae testimonium perhibent remissionem peccatorum accipere per nomen eius omnes qui credunt in eum. S. o. . Vgl. Joh 5,38 Vg Scrutamini scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere et illae sunt quae testimonium perhibent de me . Joh 10,27 Vg Oves meae vocem meam audiunt . Vorplaudern/vorschwätzen, vgl. , 2232. Karlstadt benutzte dieses Wort auch im Brief an Thomas Müntzer vom 19.7.1524. Vgl. 290,20, wo stattdessen allerdings oblatrare konjiziert wird. Vgl. Jos 8,35, s. o. . Vgl. Apg 9,15 Vg vade quoniam vas electionis est mihi iste . Vgl. Eph 6,4–6 Vg Et vos patres nolite ad iracundiam provocare filios vestros, sed educate illos in disciplina et correptione Domini servi obedite dominis carnalibus cum timore et tremore in simplicitate cordis vestri, sicut Christo non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed ut servi Christi facientes voluntatem Dei ex animo . 2. Esra = Neh 8,2f. Vg Attulit ergo Esdras sacerdos legem coram multitudine virorum et mulierum cunctisque qui poterant intelligere in die prima mensis septimi et legit in eo aperte in platea . 2. Esra = Neh 8,7f. Vg Levitae, silentium faciebant in populo ad audiendam legem, populus autem stabat in gradu suo/ et legerunt in libro legis dei distincte et aperte ad intelligendum et intellexerunt cum legeretur. S. o. . Vgl. Jos 24,26f. Vg Scripsit quoque omnia verba haec in volumine legis domini et tulit lapidem pergrandem, posuitque eum subter quercum, quae erat in sanctuario domini et dixit ad omnem populum, en lapis iste erit vobis in testimonium, quod audierit omnia verba domini, quae locutus est vobis, ne forte postea negare velitis et mentiri domino deo vestro. Keine Kapitelüberschrift, statt dessen höchstwahrscheinlich als Marginalie zum vorherigen Absatz gedacht. , fol. a1v : Et graecis et barbaris, et sapientibus et stultis, debitor sum, ita quantum ad me attinet, paratus sum vobis quoque qui Romae estis evangelizare. Non enim me pudet evangelii Christi. (Vgl. VI-3, 26). Etwas anders die Vulgata, vgl. Röm 1,14–16 Vg Graecis ac barbaris sapientibus et insipientibus debitor sum ita quod in me promptum est et vobis qui Romae estis evangelizare. Non enim erubesco Evangelium. Dieser Satz fiel nicht in der Disputation, sondern am Rande, s. o. . Vgl. Joh 15,15 Vg Iam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat dominus eius. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Ecks Propaganda sprach von seinem Sieg auf der Leipziger Disputation, vgl. KGK II, Nr. 131, S. 304; Nr. 134, S. 454, Z. 9–15 ; Nr. 140, S. 520, Anm. 40; s. auch .B 1, 545–548 Nr. 214. S. o. . Vgl. Verg. Aen. 8,392: ignea rima micans. Karlstadt folgt hier , fol. B1r : Ne detis quod sanctum est canibus, ne proieceritis margaritas vestras, ante porcos, ne quando hi conculcent eas pedibus suis . Dagegen Mt 7,6 Vg Nolite dare sanctum canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos, ne forte conculcent eas pedibus suis . Wahrscheinlichkeitsschluss, bei dem allgemein bekannte Prämissen ausgelassen werden, vgl. Arist. Rhet. 1,2,1357a7–18; Arist. APr. 2,27,70a2. Von Karlstadt verwendet in KGK II, Nr. 140, S. 544, Z. 23 u. Anm. 103. Vgl. Mt 7,6. s. . Ps 77(78),1 Vg LXX Attendite popule meus legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. Mt 10,16 Vg Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Ein Anklang an Röm 8,23 Vg intra nos gemimus. Zur mystischen Konnotation vgl. , , , , zur Simplicitas-Konzeption, die ein entscheidender Modus für die Schriftauslegungskompetenz der Laien wurde, vgl. , u. und , , , , . Mt 18,3 Vg Amen dico vobis nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum caelorum. Ps 50(51),10 Vg LXX Auditui meo dabis gaudium et laetitiam et exsultabunt ossa humiliata. Vgl. Ps 8,3 Vg LXX Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et ultorem. 1. Kor 1,19 Vg Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo. 1. Kor 1,20 Vg Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi . 1. Kor 1,27 Vg sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes, et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia . Vgl. Hld 5,7 Vg Invenerunt me custodes qui circumeunt civitatem, percusserunt me, et vulneraverunt me. Tulerunt pallium meum mihi custodes murorum. Ambr. virg. 14,92: Invenerunt ergo custodes, et vulneraverunt eam, et tulerunt ei pallium, hoc est, actus corporalis involucrum sustulerunt, ut nuda mentis simplicitas quaereret Christum; quia nemo potest amictu vestitus philosophiae, in habitu scilicet sapientiae saecularis Christum videre. Et bene tollitur ei amictus philosophiae; ne quis eam per philosophiam depraedetur. ( 16, 289D). Ein Verweis auf diese Stelle in Auslegung Wagen (KGK II, Nr. 124, S. 244, Z. 7–S. 245, Z. 1 u. Anm. 373). Kol 2,8 Vg Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi et non secundum Christum . Vgl. Gell. 5,15,9: Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait, philosophandum est paucis, nam omnino haud placet . Vgl. Mt 23,13 Vg quia clauditis regnum caelorum ante homines vos enim non intratis nec introeuntes sinitis intrare. Das Motiv des beissenden Gegners nahm Karlstadt wiederholt auf, vgl. KGK II, Nr. 131, S. 345, Z. 10f.; KGK II, Nr. 140, S. 527, Z. 1; S. 528, Z. 2f. Bezug nicht klar. Der Lieblingshund Alexanders des Großen hieß Peritas, zu dessen Ehren er eine Stadt benannte, vgl. Plut. Alex. 61,3. Vgl. , fol. C2v–C3r : Et adeuntes discipuli dixerunt illi. Quare in parabolis loqueris illis? At ille respondens dixit. Vobis datum est nosse mysteria regni caelorum, illis autem non est datum. Mt 13,10f. Vg Et accedentes discipuli dixerunt ei quare in parabolis loqueris eis qui respondens ait illis, quia vobis datum est nosse mysteria regni caelorum, illis autem non est datum. , fol. C3r : Propterea in parabolis loquor illis, quia videntes non vident, et audientes non audiunt, nec intelligunt. Vgl. Mt 13,13 Vg Ideo in parabolis loquor eis, quia videntes non vident et audientes non audiunt neque intelligunt. , fol. C3r : Vestri vero beati sunt oculi, quia vident, et aures vestrae, quia audiunt. S. Mt 13,16 Vg Vestri autem beati oculi quia vident et aures vestrae quia audiunt. , fol. C3r : Amen dico vobis, quod multi prophetae et iusti, desyderaverunt videre, quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt. Vgl. Mt 13,17 Vg Amen quippe dico vobis quia multi prophetae et iusti cupierunt videre quae videtis et non viderunt et audire quae auditis et non audierunt. Vgl. Hier. c. Ioh. 12: En Lysias noster, en Gracchus, et ut aliquid de neotericis inferma, Qu. Aterius, qui ingenium in numerato habebat, ut sine monitore tacerenon posset, de quo egregie Caesar Augustus: Quintus inquit noster sufflaminandus est. ( 23, 365B). Mt 10,27 Vg Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine . , fol. C4v : Intellexistis haec omnia? Dicunt illi. Etiam domine. At ille dixit illis. Propterea omnis scriba doctus ad regnum celorum, similis est homini patrifamilias, qui depromit e thesauro suo nova et vetera. Vgl. Mt 13,51f. Vg Intellexistis haec omnia? Dicunt ei, etiam ait illis, ideo omnis scriba doctus in regno caelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Vgl. Mt 13,19–21 Vg Omnis qui audit verbum regni et non intelligit, venit malus et rapit quod seminatum est in corde eius, hic est qui secus viam seminatus est qui autem super petrosa seminatus est, hic est qui verbum audit et continuo cum gaudio accipit illud non habet autem in se radicem, sed est temporalis . Ps 134(135),17 Vg LXX. Diese Bibelstelle wird von Aug. en. Ps. 134,23f. ( 40, 1955,19–22) mit Mt 11,15 Vg Qui habet aures audiendi, audiat in Verbindung gebracht. Beginn des Augustinzitats, s. u. . Folgend fehlt gegenüber Augustinus: Sive curratis, s. u. . Abweichende Form, s. u. . Aug. persev. 22,57: Quae tamen non ita populis praedicanda est, ut apud imperitam vel tardioris intelligentiae multitudinem redargui quodam modo ipsa sua praedestinatione videatur; sicut redargui videtur et praescientia Dei, quam certe negare non possunt, si dicatur hominibus: Sive curratis sive dormiatis, quod vos praescivit, qui falli non potest, hoc eritis. Dolosi autem vel imperiti medici est, etiam utile medicamentum, sic alligare, ut aut non prosit, aut obsit. Sed dicendum est: Sic currite, ut comprehendatis; atque ut ipso cursu vestro ita vos esse praecognitos noveritis, ut legitime curreretis et si quo alio modo Dei praescientia praedicari potest, ut hominis segnitia repellatur. ( 45, 1029). Weiterführung des Augustinzitats. Textabweichung. s. u. . Abweichung von der von Augustinus verwendeten Form, s. u. . Abweichung von der von Augustinus verwendeten Form, s. u. . Folgend fehlt ein ganzer Satz gegenüber dem Textzeugen Augustinus, s. u. . Mlat. Nebenform von eligendos, vgl. 3, 1169; 1187. Folgend fehlt ein ganzer Satz gegenüber dem Textzeugen Augustinus, s. u. . Folgend fehlt a me gegenüber dem Textzeugen Augustinus, s. u. . Obaudire ist die ältere Form von obedire. Aug. persev. 22,58–61: Ita se habeat de praedestinatione definita sententia voluntatis dei, ut alii ex infidelitate, accepta voluntate obediendi convertantur ad fidem, vel perseverent in fide. Caeteri vero, qui in peccatorum damnabilium delectatione remorantur, si et ipsi praedestinati sunt, nondum surrexerunt, quia nondum eos adiutorium gratiae miserantis erexit. Si qui enim nondum sunt vocati, quos gratia sua praedestinavit elegendos, accipiant eandem gratiam, qua electi velint esse et sint. Si qui autem obediunt, sed in regnum eius et gloriam praedestinati non sunt, temporales sunt, nec usque in finem in eadem obedientia permanebunt. Quamvis haec ergo vera sint, non tamen isto modo dicenda sunt audientibus multis, ut sermo ad ipsos etiam convertatur, eisque dicantur illa istorum verba, quae vestris literis indidistis, et quae interposui: Ita se habet de praedestinatione definita sententia voluntatis dei, ut alii ex vobis de infidelitate accepta obediendi voluntate, veneritis ad fidem, Quid opus est dici, alii ex vobis? Si enim ecclesiae dei loquimur, si credentibus loquimur, cur alios eorum ad fidem venisse dicentes, ceteris facere videamur iniuriam, cum possimus congruentius dicere: Ita se habet de praedestinatione definita sententia voluntatis dei, ut ex infidelitate veneritis ad fidem accepta voluntate obediendi, et accepta perseverantia permaneatis in fide? Nec illud quod sequitur est omnino dicendum, id est: Ceteri vero qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum surrexistis, quia necdum vos adiutorium gratiae miserantis erexit, cum bene et convenienter dici possit et debeat: Si qui autem adhuc in peccatorum damnabilium delectatione remoramini, apprehendite saluberrimam disciplinam; quod tamen cum feceritis, nolite extolli quasi de operibus vestris, aut gloriari quasi hoc non acceperitis: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate. Et: A domino gressus vestri derigantur et eius viam velitis. De ipso autem cursu vestro bono rectoque condiscite vos ad praedestinationem divinae gratiae pertinere. Item quod sequitur et dicitur: Verumtamen, si qui estis nondum vocati, quos gratia sua praedestinaverit eligendos, accipietis eamdem gratiam qua velitis et sitis electi. Durius dicitur quam dici potest, si nos non quibuslibet hominibus loqui, sed Christi ecclesiae cogitemus. Cur enim non potius ita dicitur: Et si qui sunt nondum vocati, pro eis ut vocentur oremus? Fortassis enim sic praedestinati sunt, ut nostris orationibus concedantur, et accipiant eamdem gratiam qua velint atque efficiantur electi. Deus enim, qui omnia quae praedestinavit implevit, ideo et pro inimicis fidei orare nos voluit, ut hinc intelligeremus, quod ipse etiam infidelibus donet ut credant, et volentes ex nolentibus faciat. Iam vero quod illis verbis connectitur, miror si ullo modo potest in populo Christiano quisquam infirmus patienter audire, cum dicitur eis: Et si qui obeditis, si praedestinati estis reiciendi, substrahentur obediendi vires, ut obedire cessetis. Hoc enim dicere, quid videtur aliud esse quam maledicere, aut mala quodam modo prophetare? Sed si et de iis qui non perseverant aliquid placet dicere, vel necesse est, cur non potius ita saltem dicitur, ut paulo ante a me dictum est: primum, ut non de ipsis, qui in populo audiunt, hoc dicatur, sed de aliis ad ipsos id est, ut non dicatur. Si qui obeditis, si praedestinati estis reiciendi, sed: Si qui obediunt, et cetera, per verbi personam tertiam, non per secundam? ( 45, 1029f.). Im Folgenden leichte Abweichungen gegenüber dem Textzeugen Augustinus, s. u. . Aug. persev. 22,61: Et si qui obeditis, si praesciti estis reiciendi, obedire cessabitis. Nempe hoc verissimum est; ita sane, sed improbissimum, importunissimum, incongruentissimum, non falso eloquio, sed non salubriter valetudini humanae apposito. ( 45, 1030). Vgl. Gerson, De examinatione doctrinarum 1,6: Spiritus Sanctus in manifestatione veritatis intima, nec fallere nec falli potest; quemadmodum theologi fundant quod nec fidei, nec sensui litterali Scripturae subesse potest falsum; alioquin nihil auctoritatis ad credendum, nihil roboris ad persuadendum sibi subsisteret. ( 9, Nr. 456, 463). Von Karlstadt alludiert in KGK I, Nr. 85, S. 799, Z. 2 u. Anm. 24. Karlstadt plante eine Schrift De gratia et libero arbitrio, in der er mittels Schriftbeweisen Ecks Argumente systematisch zu widerlegen gedachte; s. auch KGK II, Nr. 140, S. 577, Z. 3 u. Anm. 312; ; u. . Vgl. , 227 Nr. 11. Aug. persev. 22,62–23,63: quoniam de vita aeterna, quam filiis promissionis promisit non mendax Deus ante tempora aeterna, nemo potest esse securus, nisi consumata fuerit ista vita, quae tentatio est super terram; sed faciet nos perseverare in se usque in eius vitae finem, cui cottidie dicimus: Ne nos inferas in tentationem. Haec autem et huiusmodi cum dicuntur sive paucis Christianis, sive multitudini Ecclesiae, cur metuimus sanctorum praedestinationem et veram dei gratiam, id est, quae, non secundum merita nostra datur, sicut eam sancta scrip-tura praedicat, praedicare? An vero timendum est, ne tunc de se homo desperet, quando spes eius ponenda demonstratur in Deo non autem desperaret, si eam in seipso superbissimus et infoelicissimus poneret? Atque utinam tardi corde et infirmi, qui non possunt, vel nondum possunt scripturas vel earum expositiones intelligere, sic audirent vel non audirent in hac quaestione disputationes nostras, ut magis intuerentur orationes suas, quas semper habuit et habebit Ecclesia ab exordiis suis, donec finiatur hoc saeculum. ( 45, 1031). Textabweichung. s. u. . Aug. persev. 15,38: Sed aiunt, ut scribitis, neminem posse correptionis stimulis excitari, si dicatur in conventu Ecclesiae audientibus multis: Ita se habet de praedestinatione definita sententia voluntatis Dei, ut alii ex vobis de infidelitate, accepta obediendi voluntate, veneritis ad fidem, vel accepta perseverantia permaneatis in fide: caeteri vero qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum surrexistis, quia necdum vos adiutorium gratiae miserantis erexit. Verumtamen si qui estis nondum vocati, quos gratia sua praedestinaverit eligendos, accipietis eamdem gratiam qua velitis, et sitis electi? et si qui obeditis, si praedestinati estis rejiciendi, subtrahentur obediendi vires, ut obedire cessetis. Ista cum dicuntur, ita nos a confitenda vera Dei gratia, id est, quae non secundum merita nostra datur, et a confitenda secundum eam praedestinatione sanctorum deterrere non debent, sicut non deterremur a confitenda praescientia Dei, si quis de illa populo sic loquatur, ut dicat: Sive nunc recte vivatis, sive non recte, tales eritis postea, quales vos Deus futuros esse praescivit, vel boni si bonos, vel mali si malos. Numquid enim, si hoc audito nonnulli in torporem segnitiemque vertantur, et a labore proclives ad libidinem post concupiscentias suas eant, propterea de praescientia Dei falsum putandum est esse, quod dictum est? Nonne si Deus illos bonos futuros esse praescivit, boni erunt, in quantalibet nunc malignitate versentur; si autem malos, mali erunt, in quantalibet nunc bonitate cernantur? Fuit quidam in nostro monasterio, qui corripientibus fratribus cur quaedam non facienda faceret, et facienda non faceret, respondebat: Qualiscumque nunc sim, talis ero qualem me Deus futurum esse praescivit. Qui profecto et verum dicebat, et hoc vero non proficiebat in bonum; sed usque adeo profecit in malum, ut deserta monasterii societate fieret canis reversus ad suum vomitum; et tamen adhuc qualis sit futurus, incertum est. Numquid ergo propter huiusmodi animas ea quae de praescientia Dei vera dicuntur, vel neganda sunt vel tacenda; tunc scilicet, quando si non dicantur, in alios itur errores? ( 45, 1016f.). Petrus Nappenbach aus Karlstadt a. M. war 1498 – ein Jahr vor Karlstadt – in Erfurt immatrikuliert worden, vgl. 2, 207 Nr. 34. Im Herbst 1506 wurde er zum Baccalaureus artium promoviert, 1508 zum Magister (, 285 Nr. 9; 2, 367 Nr. 1066); 1513 zum Baccalaureus utr. iur. und 1520, noch immer an derselben Hochschule, zum Licentiatus utr. iur. (StA Erfurt 1–1/X B XIII, Bd. 40: Liber receptorum de residuo intitulature et de recognicionibus et de penis I: 1421–1565, fol. 115r u. 131v). Karlstadt spricht Nappenbach als praeceptor an, doch bezieht er sich damit möglicherweise auf dessen derzeitige Stellung, denn er dürfte eher Kommilitone gewesen sein. Vgl. Eph 3,4–10. Vgl. 2. Mose 3,21f. Vg Daboque gratiam populo huic coram Aegyptiis et cum egrediemini non exibitis vacui sed postulabit mulier a vicina sua et ab hospita sua vasa argentea et aurea ac vestes ponetisque eas super filios et filias vestras et spoliabitis Aegyptum.; 2. Mose 12,35 Vg Feceruntque filii Israel sicut praeceperat Moses et petierunt ab Aegyptiis vasa argentea et aurea vestemque plurimam. Vgl. Aug. doctr. chr. 2,40,60: sic doctrinae omnes gentilium non solum simulata et superstitiosa figmenta gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quae unusquisque nostrum duce Christo de societate gentilium exiens debet abominari atque devitare, sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores et quaedam morum praecepta utilissima continent, deque ipso uno deo colendo nonnulla vera inveniuntur apud eos. Vestem quoque illorum, id est hominum quidem instituta, sed tamen accomodata humanae societati qua in hac vita carere non possumus, accipere atque habere licuit in usum convertanda christianum. ( 32, 74,11–27). Vgl. Aug. s. 363,2: Hinc itaque, dilectissimi, nullus fidelium dubitaverit, transitum illius populi per mare Rubrum figuram fuisse Baptismi nostri: ut a diabolo et angelis eius, qui nos tamquam Pharao et Aegyptii, luto carnis obnoxios velut laterum operibus atterebant, duce Domino nostro Iesu Christo, cuius tunc figuram Moyses gerebat, per Baptismum liberati . ( 39, 1635). Vgl. Lk 11,21f. Vg Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet si autem fortior eo superveniens vicerit eum universa arma eius auferet in quibus confidebat et spolia eius distribuet. Aug. doctr. chr. 2,41,62: Ita enim sentit, quamvis de Aegypto dives exeat, tamen, nisi pascha egerit, salvum se esse non posse. Quo signo crucis, omnis actio christiana describitur, bene operari in christo et ei perseveranter inhaerere Est etiam in ysopo vis purgatoria ne inflante scientia de divitiis ab Aegypto ablatis superbe aliquid pulmo tumidus anhelet. ( 32, 75,4f.; 76,25–27; 76,30–32). Vgl. Hier. epist. 22,30, wo der himmlische Vater dem Autor vorwirft, eher Ciceroanhänger als Christ zu sein, woraufhin dieser Besserung gelobt; Hier. epist. 2,60 erkennt im Evangelium einen größeren Trost als in der heidnischen Philosophie. Karlstadt bewegte sich zwischen Luther und Erasmus. Auf Grund der jeweiligen Gnaden- und Prädestinationslehre bevorzugte Luther Augustinus und bezog sich weniger auf Hieronymus. Erasmus dagegen hielt Hieronymus für einen weit größeren Theologen als Augustinus (vgl. seinem Brief an Eck vom 15.5.1518, s. , Nr. 58). Vgl. Jos 16,10 Vg Et non interfecerunt filii Ephraim Chananaeum, qui habitabat in Gazer, habitavitque Chananaeus in medio Ephraim usque in diem hanc tributarius.; Jos 17,12f. Vg Nec potuerunt filii Manasse has civitates subvertere, sed coepit Chananaeus habitare in terra sua postquam autem convaluerunt filii Israel, subiecerunt Chananaeos et fecerunt sibi tributarios nec interfecerunt eos.; Ri 3,5f. Vg Itaque filii Israel habitaverunt in medio Chananaei et Hethaei et Amorrhaei et Pherezaei et Hevaei et Jebusaei/ et duxerunt uxores filias eorum ipsique filias suas filiis eorum tradiderunt et servierunt diis eorum. Ri 14,1f. Vg Descendit igitur Samson in Thamnatha vidensque ibi mulierem de filiabus Philisthim/ ascendit et nuntiavit patri suo et matri dicens vidi mulierem in Thamnatha de filiabus Philisthinorum quam quaeso ut mihi accipiatis uxorem. Stachelig. Eine scholastische Begriffsverwendung, die zurückgeht u. a. auf Notker Balbulus, De interpretibus divinorum scriptorum liber 7 ( 59, 753; 131, 1000), der von tropologica dulcedo spricht. Anselm von Canterbury, SC (vgl. , 45) spricht von der Süße der allegorischen Glaubensunterweisung. Jos 23,12f. Vg Quod si volueritis gentium harum quae inter vos habitant erroribus adhaerere et cum eis miscere connubia atque amicitias copulare iam nunc scitote quod Dominus Deus vester non eas deleat ante faciem vestram, sed sint vobis in foveam ac laqueum et offendiculum ex latere vestro et sudes in oculis vestris, donec vos auferat atque disperdat de terra hac optima, quam tradidit vobis. S. o. . Hld 2,1f. Vg ego flos campi et lilium convallium sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias. Zur Ablehnung der scholastischen Lehrmethode, den Syllogismen und Schlüssen, s. KGK II, Nr. 140, S. 535, Z. 2 u. Anm. 51. Vgl. 5. Mose 17,1 Vg Non immolabis Domino Deo tuo bovem et ovem in quo est macula aut quippiam vitii, quia abominatio est Domini Dei tui. 2. Sam 22,31 Vg Deus inmaculata via eius eloquium Domini igne examinatum scutum est omnium sperantium in se. Vgl. Ps 11(12),2 Vg LXX Salvum me fac Domine quoniam defecit sanctus quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum. Vgl. 1. Petr 1,3 Vg Benedictus Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi qui secundum misericordiam suam magnam regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis . S. o. . Ps 11(12),7 Vg LXX Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum.; Ps 11(12),7 Vg Hebr Eloquia domini eloquia munda argentum igne probatum separatum a terra colatum septuplum. Karlstadt bezieht sich auf die Übersetzung aus dem Hebräischen. Vgl. 8, Appendix, fol. B2r : Eloquia domini eloquia munda argentum igne probatum separatum a terra: colatum septuplum. Vgl. Ps 118(119),169 Vg LXX iuxta eloquium tuum da mihi intellectum. Vgl. Ps 118(119),34 Vg LXX Da mihi intellectum et scrutabor legem tuam et custodiam illam in toto corde meo. S. auch die 24. These der 33 Conclusiones (). Vgl. Ps 138(139),6 Vg LXX Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est non potero ad eam. Vgl. Ps 137(138),4 Vg LXX Confiteantur tibi Domine omnes reges terrae, quia audierunt omnia verba oris tui . Vgl. Ps 137(138),1 Vg LXX Confitebor tibi Domine in toto corde meo, quoniam audisti verba oris mei. Vgl. Mt 6,24 Nemo potest duobus dominis servire . Zu dieser Wendung vgl. KGK II, Nr. 140, S. 538, Anm. 70. Vermutlich Satzfehler oder nichtbeachtete Streichung im Manuskript. Richtig ist der Verweis auf Kapitel 23. Vgl. Jer 23,25–32 Vg Audivi quae dixerunt prophetae prophetantes in nomine meo mendacium atque dicentes, somniavi, somniavi usquequo istud est in corde prophetarum vaticinantium mendacium et prophetantium seductiones cordis sui qui volunt facere ut obliviscatur populus meus nominis mei, propter somnia eorum quae narrat unusquisque ad proximum suum, sicut obliti sunt patres eorum nominis mei propter Baal propheta qui habet somnium, narret somnium et qui habet sermonem meum, loquatur sermonem meum vere, quid paleis ad triticum, dicit Dominus numquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus, et quasi malleus conterens petram propterea ecce ego ad prophetas, ait Dominus, qui furantur verba mea unusquisque a proximo suo ecce ego ad prophetas, ait Dominus, qui assumunt linguas suas et aiunt, dicit Dominus ecce ego ad prophetas somniantes mendacium, ait Dominus, qui narraverunt ea et seduxerunt populum meum in mendacio suo et in miraculis suis, cum ego non misissem eos nec mandassem eis, qui nihil profuerunt populo huic, dicit Dominus. Es ist nicht sicher, ob Karlstadt hier auf Gerüchte anspielt, dass Eck nach Rom gehen werde, um auf eine Bannung der Wittenberger hinzuwirken. Vermutlich ein vae (O weh). Quelle des Vergessens, vgl. . Karlstadt wünscht, dass Eck, anstatt mit ihm zu streiten, besser nachweisen solle, dass die Distinktionen des Thomas von Aquin und die Formalitates des Johannes Duns Scotus menschliches Blendwerk seien. Ironischerweise hatte Karlstadt als Lektor der thomistischen Philosophie selbst ein Werk verfasst, das den Untertitel Distinciones sive Formalitates Thomistarum trug. Vgl. KGK I, Nr. 2, S. 170, Z. 36. Popisma, griechisch Unrat, Abwaschwasser. Karlstadt verbindet Ecks in Leipzig verteidigte Lehre vom freien Willen mit dessen Aussagen, Laien und Frauen anders als Gelehrten nicht die theologische Wahrheit zu verkünden, und schlussfolgert, dass der freie Wille wie das Wissen der göttlichen Wahrheit für Eck auf Gelehrte beschränkt bliebe. Mit dem marginalen Verweis auf eine in Leipzig gehaltene Rede erzeugt Karlstadt eine vorgebliche Autenthizität des Gesagten. S. o. . Joh 15,5 Vg ego sum vitis vos palmites qui manet in me et ego in eo hic fert fructum multum quia sine me nihil potestis facere. Vgl. Phil 2,13 Vg Deus est enim qui operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate. Vgl. 5. Mose 6,16–18 Vg Et postquam afflixit ac probavit ad extremum misertus est tui ne diceres in corde tuo, fortitudo mea et robur manus meae haec mihi omnia praestiterunt sed recorderis Domini Dei tui quod ipse vires tibi praebuerit ut impleret pactum suum super quo iuravit patribus tuis sicut praesens indicat dies. Vgl. Ps 3,8 Vg LXX Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti. Der Aspekt des wachenden Christen in Lk 2,8; 12,37; Eph 6,18. S. o. . Vgl. Jer 23,32 Vg cum ego non misissem eos nec mandassem eis qui nihil profuerunt populo huic, dicit Dominus. S. o. . Vgl. Joh 3,34 Vg Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur . Die Marginalie liefert ein Koreferat zum Text und endet in der druckhistorisch interessanten Feststellung, dass Eck die Textzeugen verleugnet, obwohl sie jedem Leser (im Druck) zur Verfügung stünden – ein zwingendes Plädoyer für die Offenlegung der Quellen für alle Christen. Karlstadt kehrt hier zu dem schon während der Leipziger Disputation von Eck erhobenen und zuletzt in der Epistola abgehandelten Vorwurf zurück, er habe nicht frei disputiert, sondern aus Büchern vorgelesen, was auf sein schlechtes Gedächtnis verweise. Vgl. KGK II, Nr. 131, S. 309, Anm. 185; S. 344f. Anm. 193; S. 346, Z. 2–12; Nr. 140, S. 519, Anm. 32 ; ; ; . Jes 5,21 Vg Vae qui sapientes estis in oculis vestris et coram vobismetipsis prudentes. Jes 5,13 Vg Propterea captivus ductus est populus meus quia non habuit scientiam . Vgl. Jes 5,14 Vg Propterea dilatavit infernus animam suam et aperuit os suum absque ullo termino et descendent fortes eius et populus eius et sublimes gloriosique eius ad eum. Jes 5,24f. Vg Propter hoc sicut devorat stipulam lingua ignis et calor flammae exurit sic radix eorum quasi favilla erit et germen eorum ut pulvis ascendet, abiecerunt enim legem Domini exercituum et eloquium sancti Israel blasphemaverunt ideo iratus est furor Domini in populum suum et extendit manum suam super eum et percussit eum . Anspielung auf Ps 51(52),7 Vg LXX Propterea Deus destruet te in finem, evellet te et emigrabit te de tabernaculo tuo et radicem tuam de terra viventium. Vgl. Hld 2,14 Vg vox enim tua dulcis et facies tua decora. Vgl. Mt 13,45 Vg Iterum simile est regnum caelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas. Im Sinn einer aufzählenden Wiederholung. Hes 13,3 Vg Vae prophetis insipientibus qui sequuntur spiritum suum et nihil vident. Vgl. Jes 9,15, s. u. . Zugleich eventuell eine Anspielung auf Offb 12,4. Karlstadt verwendet einen vom Bibeltext abweichenden Begriff, s. u. . Vgl. Jes 9,14f. Vg Et disperdet dominus ab Israel caput et caudam incurvantem et refrenantem die una longaevus et honorabilis ipse est caput et propheta docens mendacium ipse est cauda. Karlstadt verwendet die abweichende Lesung depravantem seiner Bibelvorlage an Stelle von refrenantem. Vgl. , fol. 289v . Vgl. Jes 9,14f. (s. o. ). Weniger klar ist der zweite Bezug, wohl auf 2. Chr 10,9–19 oder 2. Chr 20,37. S. o. . Vgl. Jes 9,15 Vg longaevus et honorabilis ipse est caput et propheta docens mendacium ipse est cauda. S. o. . Jes 9,17 Vg Propter hoc super adolescentulis eius non laetabitur Dominus et pupillorum eius et viduarum non miserebitur, quia omnis hypocrita est et nequam et universum os locutum est stultitiam, in omnibus his non est aversus furor eius, sed adhuc manus eius extenta. Jes 9,13 Vg Et populus non est reversus ad percutientem se et Dominum exercituum non inquisierunt. Sehr selten, vgl. 10.2, 515: praecrepo[:] perperam laudatur, mit Nachweis bei Ambr. in psalm. 118,7,26,2. Karlstadt verweist marginal auf die Hauptargumente des 4. Kapitels, doch findet sich die folgende Bezugspassage im 3. Kapitel, s. . Vgl. Jes 9,19 Vg In ira Domini exercituum conturbata est terra et erit populus quasi esca ignis vir fratri suo non parcet . Karlstadt formuliert mit diesen Beati-qui-Sätzen quasi im Stil der Seligpreisungen der Bergpredigt (Mt 5,1–12). Karlstadt parallelisiert die Sorge vor dem Verschütten des Sakraments in Form von Wein oder Brot mit der Mahnung, das Wort Gottes zu verlieren, als dem weit gewichtigeren Verlust. Ähnlich dazu Orig. hom. in Ex. 13,3: nostis, qui divinis mysteriis interesse consuestis, quomodo, cum suscipitis corpus Domini, cum omni cautela et veneratione servatis, ne ex eo parum quid decidat, ne consecrati muneris aliquid dilabatur. Reos enim vos creditis, et recte creditis, si quid inde per neglegentiam decidat. Quod si circa corpus eius conservandum tanta utimini cautela et merito utimini, quomodo putatis minoris esse piaculi verbum Dei neglexisse quam corpus? ( 6, 274,7–11). Allgemein zur Sorge vor dem Verschütten des Sakraments s. auch Tert. Cor. 3: Calicis aut panis etiam nostri aliquid decuti in terram anxie patimur. ( 70, 158,26f.); Capreolus, In IV Sent. d. 8 u. 9 q. 1 art. 3 § 2: Quod praecipue posset accidere in sanguinis sumptione; qui quidem, si incaute sumeretur, de facili posset effundi. ( 6, 156). Die Strafen sind im Decretum Gratiani detailliert ausgeführt. Wenn Messwein auf den Boden gelangte und der Priester nicht dafür sorgte, dass er schnell aufgenommen wurde, sollte die befleckte Stelle zusammengekratzt, verbrannt und diese Asche im Altar versiegelt werden. Der Priester wurde mit 40 Tagen Buße belegt. Vgl. De cons. D. 2 c. 27 ( 1, 1323) Der Priester wurde mit 90 Tagen Buße belegt. Vgl. D. 2 c. 27 ( 1, 1116) . Strafregelungen gab es bereits in der antiken Traditio Apostolica. S. TA 37: Omnis autem festinet ut non infidelis gustet de eucharistia, aut ne sorix aut animal aliud, aut ne quid cadeat et pereat de eo. ( 1, 294,6–10); TA 38: Calicem in nomine dei benedicens accepisti quasi antitypum sanguinis Christi. Quapropter nolite effundere, ut non spiritus alienus, velut te contemnente, illud delingat. Reus eris sanguis, tamquam qui spernit prae[pu]tium quo[d] conparatus est. ( 1, 296,1–11). Karlstadt zitiert nicht, sondern wendet den Bibeltext – hier das Verbrechen der patrum vestrorum aus Esra 10,11, fremde Ehefrauen genommen zu haben – dekontextualisiert auf seine Argumentation gegen die Vermischung der Bibelinterpretation mit heidnischen Philosophien an. S. die folgende . Esra 10,11 Vg Et nunc date confessionem Domino Deo patrum vestrorum et facite placitum eius et separamini a populis terrae et ab uxoribus alienigenis. Erneut eine polemische Abwertung des Thomasinterpreten Johannes Capreolus. S. KGK I, Nr. 85, S. 832, Z. 9 und Anm. 286; Nr. 90, S. 993, Z. 13 . Auf welche Aussagen des Capreolus, die eine zeitliche Zumessung von Sakramenten betreffen, sich Karlstadt genau bezieht, ist schwer zu ermitteln. Capreolus, In IV Sent. d. 8 u. 9 ( 6, 144–163) befasst sich mit der exakten Einhaltung der Einsetzungsworte, jedoch ohne eine präzise zeitliche Zuordnung der Sakramente. S. o. . Vgl. Mk 10,8 Vg et erunt duo in carne una itaque iam non sunt duo sed una caro . Alle diese Autoren – Thomas von Aquin, Hervaeus Natalis, Johannes Capreolus und Petrus Nigri – hatte Karlstadt selbst in seinen Frühwerken ausführlich diskutiert, vgl. KGK I, Nr. 1 und 2. S. o. . Karlstadt wandelt Esra 10,11 (s. o. ) für seine Zwecke gegen die scholastischen Autoren um. Vgl. Jes 45,22 Vg Convertimini ad me, et salvi eritis . S. o. . Vgl. Ps. Prosp. prom. 2,2,3, dort allerdings zur Taufthematik: In cocco bis tincto martyria sancta rutilant, semel baptismo Christi sanguine tinguntur, atque suo effusionis cruore denuo sunt retincti. ( 51, 769C). S. auch Aug. Io. ev. tr. 11,4: Significabat mare rubrum baptismum Christi. Unde rubet baptismus Christi, nisi Christi sanguine consecratus? ( 36, 112,34f.). Vgl. Aug. catech. rud. 8,12: atque hoc modo cursim enumerare omnia quae rudibus indoctisque inculcanda sunt . ( 40, 318f.). Bezugnahme auf Deuteronomium als zweites Gesetz bzw. schriftlich festgehaltene Wiederholung des in Exodus bis Numeri geschilderten ersten Gesetzes. Vgl. 5. Mose 17,18 Vg postquam autem sederit in solio regni sui, describet sibi deuteronomium legis huius in volumine accipiens exemplar a sacerdotibus leviticae tribus . Vgl. VI. 5,2,2,1: Inhibemus quoque, ne cuiquam laicae personae liceat publice vel privatim de fide catholica disputare. ( 2, 1070). Vgl. . Die Verteidigungsschrift ist auch abgedruckt in und . Spr 26,4 Vg Ne respondeas stulto iuxta stultitiam suam ne efficiaris ei similis . Zum Vorwurf, Karlstadt habe nur ein wenig ausgeprägtes Erinnerungsvermögen, s. o. . Karlstadt entgegnet hier, angesichts der von Eck vorgebrachten Argumente müsse an dessen Memoria gezweifelt werden. Karlstadt wirft Eck wiederholt rhetorische Unordnung und methodische Schwächen vor, vgl. KGK 117, S. 166, Z. 4f.; KGK II, Nr. 140, S. 522; S. 531, Z. 14; S. 537, Z. 9; S. 538, Z. 3f.; S. 562, Z. 20–25 ; ; ; ; ; . Es ist eine Reaktion auf dessen Anwürfe, dass Karlstadts Argumentation in Leipzig konfus gewesen sei (hierzu vgl. den Brief Ecks an Hauer und Burkhart vom 1.7.1519, , Nr. 87). Vgl. Erasmus, Adag. 360: In dolium pertusum aquam hauris. ( II-1, 452,61f.). Karlstadt erwähnt die 1511 erschienenen Moria (Lob der Torheit) des Erasmus von Rotterdam, ohne aus ihnen zu zitieren. Sie gelten nur als Beispiel für Ecks Kult um das Gedächtnis: auch wenn er aus diesem Werk 600 Sätze aus dem Kopf zitieren könnte, wäre es wertlos ohne Urteils- und Erkenntnisvermögen. Die Zahl 600 bildete eine Chiffre für unzählig, vgl. bei Erasmus die 600 Gesetze, die rastlose Juristen in einem Atemzug verfassen (Moria 15), die 600 Schlussfolgerungen der scholastischen Theologen oder die 600 Rachegöttinnen der Grammatiker (Moria 16). Vgl. auch die 24. These der 33 Conclusiones (). Ironisch überreicht Karlstadt Eck die Palme für den Ruhm, dass er in der Disputation, weil er seiner Sache unsicher war, zum Mittel des Schreiens gegriffen habe. Cic. Or. 71,236: Composite et apte sine sententiis dicere, insania est . Vgl. Cic. Or. 71,236: sententiose autem sine verborum et ordine et modo infantia, sed eius modo tamen infantia, ut ea qui utantur non stulti homines haberi possint, etiam plerumque prudentes . Karlstadt fordert dazu auf, die Heilige Schrift zu übersetzen und zu verbreiten. In Welche Bücher biblisch setzt er sich nachdrücklich für eine Bibelübersetzung für Laien ein. S. und .