Distinctiones Thomistarum

Distinctiones Thomistarum. πολλακι και κηπωρος ανηρ μαλα καιριον ειπεν hoc est: latino carmine Saepe etiam est olitor valde opportuna locutus Magistri Ricardi Sbrulii Tetrastichon Ad Lectorem. Ut lepidus notis blanditur ubique catellus Et ferus ignotos mordet ubique viros Sic pius hunc notum laudabit quisque libellum Ignotumque (scio) dilaniabit atrox. Magistri Andreae Bodenstein Trochaicum Sotadicum trimetrum acatalecticum ad occipicii punctores. Irruunt canes: edaxque livor: in quos Nesciunt/ nihil valet probare livor Est enim vetus nigre modus loquele Turpiter quod obloqui iuvat prophanos.

Ad Lectorem Richardus Sbrulius. Te lector monitum velim parumper Nullum tam fatuum legi libellum Ex quo non aliquid boni reportes Quare suscipas (rogo) libenter Quoscumque aspicies ubique libros Nec quenquam laceres Theonis ore Si vis consilium sequi salubre Ac dici sapiens bonusque lector· Sed (ne te nimium morer monendo) En hunc doctiloquum librum capessas: Apprime eximiis bonis refertum Docto compositum meo sodale . Andrea: patriae nitore gentis: Qui gestit studio: labore: curis Cultores sophiae viam docere Qua possint tenebras procul cavere Sectari radios apollinares En hunc en capias (precor) libellum. Andreas Bodenstein ad Thomistas Scotistas facili credam didicisse labore Quod distinguendi librum habuere brevem Solvendo adversas credam mulsisse sagittas Et Thomam et Scotum Moeoniasque deas Thomistas opera: contendo crescere posse Exigua: semel hec si monumenta legant Nec potis est hostem Thomista fugare disertum Aut fugere illesus quem fugit iste labor Si cupis ergo modum: si vis distinguere belle Hunc eme non parva commoditate librum. Idem. Qui legit nostras operas libelli: Lector? annexasque probationes Querit: is sensa inveniet: beati Condita Thomae. Distinctiones sive formalitates Thomistarum.

Quas in unum/ ex Sancti Thomae et eius imitatorum dictis. Ob laudem dei: et principum Saxoniae Friderici Sacri Romani imperii electoris. generalem tenentis locum et Ioannis eiusdem fratris germani etc. honorem (principes enim honorantur. ex oblatione officiorum serviciive suorum subditorum) atque etiam ob utilitatem Guittenburgensis pubis. Magister Andreas Bodenstein Carolostatensis Sacrae theologiae baccalaureus imbecillis. collegit.

Invoco Verbumque Patremque Amorem Virginis sanctum Mariae favorem Celici afflatusque chori benignos Et Catharinam .

Distinctionem sic definio. Disctinctio est alteritas extremorum seipsis vel distinctivis principiis distantium. Sic divido. Omnis quodlibeta 3 q. iii et quodlibeta 1 q. 2. Clypeus q. x et 21 et xliiii. distinctio vel est realis vel racionis probatur (ab Herpheo et Petro Nigri in Clypeo) sic: Omnis passio dividitur ad sui subiecti divisionem. Sed distinctio est passio entis igitur: Sed omne ens vel est reale vel racionis per divisionem entis v. et vi. metaphisice igitur omnis distinctio vel est realis vel racionis . maior prosyllogismi patet in Porphyrio et secundum Aristotelem in topica minor, eiusdem v et x metaphisice. Distinctio enim et identitas consequuntur ens sicut unum et multitudo: Dicitur: concedendo. quod omnis distinctio est realis id est secluso opere intellecto, que a solvente vocatur ex natura rei. vel racionis id est per opus intellectus. tamen inter illas mediat distinctio ex natura rei et formalis. Contra: quocumque modo convenit aliquibus distinctio eo modo se habent extrema distincta. quia si extra intellectum tunc sunt distincta extrema sine intellectu. Sed distinctio ex natura rei et formalis extra intellectum non habent distincta extrema. Nam genus vii. metaphisice lec. xii.et differentia non dicunt ordinem in substantia sed in intelligere. Igitur talis distinctio extra intellectum non est: tenet in barocco . Contra aliud. Impossibile est idem esse medium et alterum membrum divisionis bimembris quia esse medium infert non esse extremum. Sed distinctiones ex natura rei et formalis secundum solventem sunt: membrum illius divisionis igitur non mediant: minor probatur quia sunt reales id est preter opus intellectus: syllogismus tenet in festino. et ex una de impossibile et altera de inesse sequitur conclusio impossibilis sed dimitto argumenta ob pacis amorem et rei brevitatem.

i. d. 34. q. i. ar: i. et d. v. q. i ar: i. Nota hanc maximam Sancti Thomae : Quod omnis distinctio sive rei sive racionis fundatur in affirmatione et negatione . Quia impossibile de eodem secundum quod est idem negare affirmare unum et idem. Quo iiii. metaphisice supposito dicendum est, quod omnis distinctio racionis vel est innata: necessitans: repugnans vel non repugnans: que pro eodem capio hic quia non repugnans non facit in sua communitate speciale membrum licet tamen in illa acceptione qua describam sit specialis distinctio racionis et sic sunt tria vel quatuor membra. Nam non est eadem distinctio racionis inter illa scilicet genus speciem pro secundis intentionibus. inter hominem et animal. inter Ioannem et Petrum dicendo quod specie distinguuntur quia repugnat eis et inter idem quando sibi ipsi dicitur idem quia sunt duo extrema secundum racionem.

Sanctus Thomas de potentia q. vii ar: vi et xi. in predicamenti substantia in opusculo de universalibus et i. q. xxviii ar: i. extrema i. d. xxx q. i ar: iii. Distinctio Racionis innata.

Est alteritas extremorum que sunt entia racionis: ut sic differunt genus et species pro secundis intencionibus. Nec magni fatio hic an distinctio sit novum ens racionis ab extremis distinctum sicuti non inconvenit in infinitum ire in entibus racionis: sive non: Et dicitur talis. quia extrema sunt adinventa et dependent per racionem ex quibus nascitur et oritur. res quibus attribuuntur non distinguuntur hoc modo sed precise ipsi respectus et habet multa nomina. quandoque Sanctus Thomas id est de potentia q. i. ar: i. ad x. Dominicus Flandrinus iiii. metaphisice q. iii ar: vii: et v. metaphisice q. 9 ar. viiii. dicitur a Thomistis distinctio racionis pura et mera: Ab Herpheo inesse racionis 3 quodlibeta q. v. et dicitur distinctio racionis raciocinantis eo quod dependent extrema a racione adinveniente ea. Petrus de palude authore Capreolo dicit aliqua esse distincta racione primo quia sunt diversa entia racionis que realiter distingui nequeunt ut ficticia et secunde intenciones que rebus non conveniunt vel attribuuntur nisi aliquo intellectu cogitante: illa distinctio racionis est adequata passio entis racionis. nec convenit Capreolus i. d. 8. q. 4 Clypeus q. xlii. extremis realibus. nec secum trahit aut compatitur realem de hac distinctione: nota regulam: Quod affirmatio et negatio ad Dominicus Flandrinus v metaphisice q. xvi. ar: viii. Capreolus i. d. xxx q. rem pertinentes non dicuntur de extremis hoc modo distinctis: Extremum ut: attribui ab intellectu. animali concepto genus et non speciem specialis. arguit in eis distinctionem racionis innate et non racionale predicatum. similiter hoc modo differunt modi concipiendi grammaticales sicut: duo casus: duo genera: quando precise capiuntur pro entibus racionis ab intellectu obiective id est de potentia q. 7 ar. x. i. d. 3 q. 1 ar: 2. dependentibus. Similiter distinguuntur: esse abstractum: esse conceptum: esse obiectivum: et v. predicabilia pro secundis intencionibus capta. Dextrum et sinistrum in pariete: creacio et dominium in deo i. q. 19 ar. iii ad vi. ad creaturam. relationes scibilis appetibilis. Similiter habitudo voluntatis divine ad volita differt hoc modo ab habitudine intellectus divini ad intellecta quia ille habitudines sunt entia racionis et non realia Corrolarium igitur per definitionem distinctionis posite hoc modo distinguuntur. sed res aliter quibus attribuuntur extrema.

Distinctio racionisDistinctio rationis rei necessitantis.

Est alteritas extremorum realiter identificatorum secundum esse obiectivum. terminativum. actualiter distinctorum. ista est precisa distinctio rationis que non convenit extremis realiter distinctis. potest tamen stare in sua communitate cum reali quia homo et asinus etiam necessitarium intellectum ad distinctos conceptus proprios. Dicitur realiter identitas quia precise loquendo. tunc extrema illius distinctionis non sunt duo realia sed unum reale. posset tamen dici quod realiter sunt: duo. sed ne fiat fallatia divisionis caute loquendum est. Obiectivum esse. est esse illud quo res est in actuali prospectu intellectus. Esse terminativum. quo dicitur terminare operacionem intellectus et hoc diversimode exponunt Herpheus et Capreolus . Actualiter distinctorum quia cessante actu intellectus extrema non sunt distincta sed distinguibilia Sanctus Thomas de ente et essentia de potentia q. i. ar. i. ad xi. hoc modo distinguuntur homo: racionale et animal. Posset etiam dici alio modo distinctio racionis fundate vel fundabilis in re. Nec coincidit cum primo membro quia hic loquimur de extremis que sunt. res realis. istic de extremis que sunt entia racionis quesivimus.

Clypeus q. xliii. Capreolus i. dis. 8 q. iiii. et. 2. d. xv. q. i. Ex natura rei necessitantis ideo dicitur quia natura necessitat intellectum ut concipiatur distinctis conceptibus. Extremum Homo (causata spetie intelligibili in intellectu) concipitur ab eodem sub conceptu generis differentie et spetiei. Et non dicitur ex natura rei vel realis quia extra intellectum solum est fundamentum. 2. de anima. Sed in racione totalitas et ultimum distinctionis complementum: Sed ab ultimo et fine debet res denominari. Et est illa quae attribuitur rei que in se realiter est una et eadem res movens tamen intellectum quod distinctis conceptibus eam concipiat.

Sanctus Thomas de potentiis anime ca. vi. idem quodlibeta viii. ar. 3. Illud habet fundamentum in Sancto Thoma ubicumque dicit de intellectu. Nota res ad extra movet (mediante phantasmate suo et intellectu agente) intellectum possibilem id est imprimit intellectui speciem intelligibilem. hoc modo. quod res est agens minus principale. phantasma instrumentale et intellectus agens principale. illa dicitur prima motio. Secunda autem motio intellectus potest dici quando intellectus elicit a spetie intelligibili conceptum. Sanctus Thomas contra gentiles 2 cap. 77 . Capreolus iiii. d. 49 q. iiii. Sanctus Thomas de veritate q. 8 ar. xi secundum Capreolum i. d. 34. q. i. et 2. d. iii. Nota quod diversitas intelligendi rem oritur ex duobus.

Primo ex diversitate spetierum intelligibilium. sicut homo et asinus. quantitas et qualitas diversimode intelliguntur. Alio modo per hoc quod intellectus ex eadem spetie intelligibili elicit Sanctus Thomas de differentia verbi divini et humani . diversos conceptus contentos spiritualiter in spetie intelligibili hoc modo animal. racionale. homo diversimode intelliguntur. Herpheus iii. quolibeta q. iii. Nota quod illud quod correspondet conceptui dicitur ratio obiectiva et est res correspondens intellectui secundum unum et non Capreolus iii. d. xiiii q. i. secundum alterum. Exempli gratia. Potencialitas hominis que est realiter homo correspondet conceptui confusiori quam idem homo Herpheus 2. idem iii q. iii: secundum esse actuale consideratus. Exemplum Superficies et locus sunt idem secundum esse et realiter sed differunt secundum racionem id Sanctus Thomas v: metaphisice . Versor Monte lege Dominicum de flandria et Clypeum .est secundum conceptum. Locus mensurat locatum extrinsece. Superficies autem intrinsece. Propterea locus et superficies distinguuntur secundum rationem quia intellectus format alium conceptum quando concipit illud quod est superficies inquantum mensurat intrinsece quia sic dicitur superficies. Et alium conceptum format quando concipit illud ut mensurat extrinsece.

Idem Petrus de Aquila i. d. viii q: iiii: et alii. Nicolaus de Orbellis vide Capreolum Herpheum Flandrinum Clypeum Caietanum Soncinam de hac et Sanctum Thomam ut infra. Scotus autem primo sententiarum dis. 2. q. i. secunde partis vult hanc distinctionem ex natura rei et formalem appellari absque omni operacione intellectus completam sed tamen minimam inter distinctiones reales . Et dicit quod sunt plures formalitates in una re. Sed non plures forme vel res. ostendens distinctionem formalem stare cum identitate reali quia est una res habens virtualiter et supereminenter quasi duas realitates. Quia utrique realitati ut est in illa re convenit illud proprium quod inest tali realitati ac si ipsa esset res distincta. Et dicit idem quod possit dici differentia rationis non prout ratio formata ab intellectu dicitur ratio. Sed prout ratio accipitur pro quiditate rei secundum quod quiditas est obiectum intellectus. Idem dicit. Quando queritur quare a non est formaliter b. (per a intelligendo sapientiam dei per b iusticiam) vel alia attributa. Respondet: Quia intellectus considerans a et b habet ex natura rei unde illa negativa sit vera a non est formaliter b. Non autem precise ex actu intellectus circa a et b. idest actus intellectus non est causa. Exemplum aliud. Licet albedo sit simplex speties non habens in se duas naturas. Est tamen aliquid in albedine realiter unde habet rationem coloris et aliquid unde habet rationem disgregativi. Et hec realitas non est formaliter illa realitas et una est extra realitatem alterius formaliter loquendo sicut si essent due res. licet modo per identitatem ille due realitates i. d. viii. q. 3. sint una res. Idem dicit. Intellectus componens istam (sapientia dei non est bonitas formaliter) non causat actu suo collativo sed in obiecto invenit extrema propositionis ex quorum comparatione sit actus verus.

Formalitas accipitur hic in proposito pro quacumque ratione Formalitas Scoti sub qua ex natura rei potest concipi aliquid et nihil aliud est quam ratio obiectivalis sub qua unaqueque res concipi potest ex natura rei. Et dicitur formalitas a forma isto modo propter similitudinem quam habet cum forma proprie dicta quia sicut forma est ratio cognoscendi rem cuius est Ita etiam formalitas. Ex illis videtur quod illa distinguuntur formaliter secundum Scotum que obiiciuntur diversis intellectionibus vel conceptibus plus quam numero distinctis. Et quorum unum non includit alterum in suo conceptu cui est sic idem ut rationale et animal distinguuntur Sanctus Thomas i: d. 2: q. i: de potentia q. vii ar: vi: i. q. xxvii. hoc modo. Videtur etiam quod inter distinctionem formalem Scoti et distinctionem rationis rei necessitantis sit hec differentia quod Scotus ponit illam completam extra intellectum. Thomas autem solum ponit fundamentum et initium in re sed dicit eam compleri in ratione·

Sanctus Thomas i. dis. 2 dicit. In deo sapientia et bonitas et huiusmodi sunt idem re quia quodlibet illorum est divina essentia sed differunt ratione. Nam unumquodque est in deo secundum suam verissimam rationem et ratio sapientie non est Lege Sanctum Thomam de distinctione attributorum. ratio bonitatis inquantum huiusmodi. inde relinquitur quod sunt diversa ratione non tantum ex parte ipsius ratiocinantis sed ex proprietate ipsius rei. Idem articulo tercio in tertia instantia inquit. Ergo ratio bonitatis et ratio sapientie secundum quod de deo dicuntur non sunt eedem rationes sed diverse. Et in quarta dicit non est inconveniens ponere quod sapientie et bonitatis ratio in deo sit et tamen una non sit altera si res omnino Nota ratio sapientie non est ratio iustitie. una ponatur. Ecce hic habes clare quod in re est non identitas fundamentaliter ita quod res simpliciter una existens est causa multarum rationum id est conceptuum distinctorum quod autem ratio capiatur a Sancto Thoma pro conceptu formali et quomodo pro obiectivali in opere de intencionibus (perquam mendose impresso) ostendimus et in complemento huius materie:

i. d. 2. q. i. Nota necessario.Probatur autem quod distinctio attributorum in deo sit rationis rei necessitantis authoritate Sancti Thomae sic: Quia dicit quod pluralitas attributorum que necessario consequitur plenam perfectionem dei in nostro intellectu non repugnat divine simplicitati subiungens ibidem ad quartum tercii articuli quod impossibile est intellectum Nota limitatio est de ratione nostri intellectus et illimitatio divini igitur est necessitas. nostrum habere unam conceptionem (propter sui limitationem) deum representantem completive et propter illimitationem dei: ergo illa distinctio rationis attributorum oritur ex tam copiosa et plena perfectione dei: ergo ex quadam necessitate. Dicit etiam Doctor Sanctus quod illa distinctio attributorum non debet reduci ad distinctionem rei in deo vel in creaturis: Contra Herphei quodlibeta i. q. 2. Sanctus Thomas de potentia q. vii. et i. contra gentiles . sed sufficit plenitudo divine perfectionis et limitatio nostri intellectus. Verum est tamen quod pluralitas attributorum vel rationum earundem est in deo quantum ad fundamentum et firmitatem sue veritatis non quod sit pluralitas rei in deo: sed plena perfectio ex qua contingit quod omnes iste conceptiones aptantur deo.

Frater Silvester in additionibus supra Capreolum i. d. viii. Corrolarium. Non est tanta differentia inter opinionem Scoti et Thome de hac re quantam multi putant esse. Tamen meo iuditio si sequentia et precedentia Scoti dicta legerimus Illa est. quod idem vult attributa esse distincta extra omnem actum intellectus quod nemo Thomistarum concedit nisi fundamentaliter et radicaliter sic. quod distinctio talis extra intellectum non est · nec extrema sunt plura. sed est una res. una realitas. ex sua unitate. ex sua perfectione. fundans omnes rationes de ea vere formabiles.

Pro alciori indagine huius distinctionis: Moveo (ex quinto Illa materia tractatur per theologos in i. sententia dis. viii. metaphisice ubi dicit philosophus quod enti universaliter et simpliciter perfecto nulla perfectio deest nec addi potest et ex xii. metaphisice lectione viii. ubi dicit: Si primum id est deus non est sua intelligentia id est intelligere laboriosum est ei intelligere) questionem hanc: Utrum attributa id est perfectiones dei sint inter se et ipsi deo omnino idem:

attributum quidam vide Fratrem Silvestrum in additionibus supra Capreolum i. d. viii. q. iiii. Pro explicatione questionis. Nota primo quod attributum est una perfectio simpliciter quam in quolibet habente ipsam melius est inesse quam eius oppositum. vel non inesse. Hinc dicit Augustinus : Omne quod simpliciter melius est esse quam non esse. est deo attribuendum. Exempli gratia: Sapientia est una perfectio quam simpliciter melius est inesse quam non inesse ideo attribuitur deo.

Silvester i. d. viii. q. iiii.Definitio attributi vel perfectionis simpliciter. sic intelligitur res habens perfectionem illa simpliciter est melior (quo ad illam perfectionem) omni. non habente ipsam. per hoc excluduntur perfectiones convenientes. creaturis inquantum habent determinatum modum essendi secundum quem a deo distinguuntur ut sunt risibilitas: latratus etc. perfectio etiam continens omnem perfectionem non dicitur attributum.

Herpheus i. quodlibeta q. 2 Capreolus i. d. viii. et dis: xxxiiii. Quia ibi dicitur esse ratio id est conceptus ubi est fundamentum suum et hoc intellige fundamentaliter. i. d. 8 q. 3. sed lege Herphei quodlibeta q. 2 que subtilis est. Conclusio: Omnia attributa in deo sunt omnino unum re: et nullatenus extra intellectum. sed solum ratione distincta: que non solum sunt in deo: sed etiam eorum rationes quarum pluralitatis causa est plenitudo perfectionis divine et nostri intellectus limitatio.

In hac materia solum pertractabo opinionem Scoti et Thome . Contra partem conclusionis secundam arguit Scotus: sed notet Thomista inprimis quod multe rationes Scoti probant perfectiones simpliciter: esse in deo etiam absque omni respectu ad creaturam quod nullus verus thomista negat. Quia probat hoc Sanctus Thomas contra alios: sed consequentia non valet quam Cum pace loquor in via Thome . Sanctus Thomas i. d. 2. contra gentiles li: i. c. 32 et de potentia dei q. vii et in multis articulis similiter in i. parte.infert contra Thomam qua dicit. attributa sunt in deo simpliciter absque omni actu intellectus: ergo distinguuntur citra omnem actum intellectus. Et ratio est quia ea que in creaturis distinguuntur in deo sunt indistincta et hoc quod creatura potest per multas virtutes: hoc deus potest per unam virtutem.

Arguit Scotus : Intellectus intuitivus nullam habet distinctionem in obiecto nisi ut existens: sed intellectus divinus non cognoscit essentiam divinam et omnia eius attributa nisi intuitiva intellectione: igitur quecumque distinctio attributorum oportet quod sit existens et si est obiectorum formalium Sanctus Thomas i. d. 2 q. i de potentia ubi supra ar: et contra gentiles ubi supra. tunc habetur propositum. Dicitur quod deus unico conceptu adequante totam suam essentiam: se et omnia attributa intelligit qui conceptus includit omnia attributa non ut distincta sunt: sed ut una res et realitas puta essentia divina: quia si esse distinctum: adderet perfectionem attributis tunc deberent dici realiter distincta (quod est falsum) quia distinctio realis est maior distinctione formali.

i. d. viii. q. iiii. Respondet Capreolus : Deum cognoscere attributa distincte intelligitur uno modo sic quod deus cognoscat attributa esse distincta ex natura rei. Vel quod cognoscat unum non esse aliud: tunc negatur et est peticio principii. Alio modo sic quod deus intelligat et intueatur quamlibet perfectionem distincte ultima actualitate et sic negatur quod quecumque concipiuntur distincte. illa sunt distincta. Arguitur secundo: In quocumque signo contradictoria verificantur Capreolus ubi supra de aliquo oportet quod sit ibi aliqua multiplicatio et distinctio et non identitas formalis. quia alias contradictoria verificarentur de eodem penitus. sed excluso omni actu intellectus de memoria et voluntate dei predicantur contradictoria: ergo distinguuntur in deo ex natura rei. Minor probatur. Quia memoria Sanctus Thomas de potentia q. ix ar: v ad xvi attributa absoluta non constituunt personas. est principium gignendi verbum et non voluntas. Dicendum quod predicatum dupliciter attribuitur subiecto aut negatur ab illo. Primo toti et totaliter attribuitur: quia scilicet convenit ei et omni quod est idem cum eo. Secundo toti sed non totaliter attribuitur quia scilicet non convenit omni quod est idem subiecto cum eo modo dicitur ad maiorem. In quocumque signo predicata contradictoria conveniunt aliquibus in hoc sunt multa et distincta ex natura rei si conveniunt illis totis totaliter sed non oportet illa subiecta esse distincta de quibus totis sed non totaliter predicantur contradictoria ita est hic quod esse principium generandi verbum et non esse principium generandi conveniunt intellectui et voluntati non totaliter. Licet enim intellectus sit principium generandi verbum non tamen est ita quod quicquid sit intellectus sit principium generandi Clypeus q. x ad 6. verbum. Vel dicendum quod ideo Spiritus Sanctus dicitur produci per modum voluntatis et filius per modum intellectus quia sicut intelligere non presupponit aliam productionem. ita filius dei. non presupponit aliam productionem sed voluntas semper presupponit productionem intellectus quia sequitur ipsum. Unde Spiritus Sanctus presupponens productionem ipsius intelligere dicitur produci et procedere per modum voluntatis et non intellectus.

Nota secundum Petrum de palude inter attributa divina potest dici distinctio rationis esse actu ab eterno quia ad hoc quod entia rationis sint in actu sufficit quod actualiter intelligantur: sed deus ab eterno intellexit omnem distinctionem factibilem ab intellectu creato et omnes conceptus formabiles de essentia sua ideo attributa ab eterno possunt dici esse distincta actualiter secundum rationem. Hoc enim est catholicum et pium quod omnia attributa sunt una simplicissima res et per consequens realitas conceptibilis secundum multas rationes propter quas unicuique attributorum suum proprium attribuimus.

Nota etiam quod improprie dicitur. Contradictoria conveniunt aliquibus circumscripta omni consideracione intellectus. quia alterum Capreolus contradictoriorum nihil ponit cum sit non ens. Nec potest esse extremum oppositionis nisi secundum rationem.

In hac distinctione potest capi: ratio pro conceptu formali et pro ente rationis consequente rem ut est in intellectu obiective.Nota quod distinctio rationis potest denominare illa que sunt in potentia ad denominari non quod sit aliqua potencia in deo que non sit actus vel in actu sed quia illa distinctio denominat extrema que possunt terminare quemcumque intellectum diversis conceptibus. Simile est: homo et color dicuntur distingui genere. Et homo et simea idem genere esse etiam (nullo intellectu considerante genus quod) non est completive sine intellectu tamen denominat illa extrema. Unde sequitur aliqua esse distincta ratione. a ratione que non est in actu sed potest esse. Herpheus autem vult solvere argumenta emulorum per illa entia rationis que consequuntur rem prout est obiective in intellectu et non per conceptus reales realiter in existentes: sed tamen nulla est repugnantia Clypeus q. x. inter doctores: quia unum dicens alterum presupponit ad minus per modum sequele. equidem ens rationis non habet esse sine conceptu. verum conceptum sequitur ens rationis obiectivum. tamen i. d. viii. q. iiii et d. 33 q. i. Capreolus videtur utrumque tenere. ubi supra.

Capreolus i. d. xxxiii. q. i. Thomas i. d. 2. q. i. ar: iii de potentia q. vii. ar: vi et 2 contra gentiles c. xxxii. Hanc attributorum differentiam sub hoc membro poni Capreolus diligenter perlectus et Sanctus Thomas ostendunt. Capreolus enim inquit essentia et relatio in divinis plus distinguuntur quam concretum et abstractum. Sed modus concipiendi abstractum et modus concipiendo concretum differunt primo modo. Ergo oportet quod sit maior distinctio seu illa cuius fundamentum est in re immediate. Verba Sancti Thome impossibile est quod conceptio intellectus creati representet totam perfectionem divine essentie ergo necesse est quod habeat plures conceptiones: tenet: quia dicitur v metaphisice propositio impossibilis est cuius opposita est necessaria. Secundo sic ille equipollent in: iliace: impossibile est quod intellectus noster unica conceptione attingat totam perfectionem divine essentie. igitur necesse est ipsum non una differunt attingere et comprehendere Thomas i. q. xii 4 c. xxiiii. hoc est pluribus conceptionibus totam perfectionem divine essentie attingere. igitur sub distinctione rationis rei necessitantis tenetur. Attamen Sanctus Thomas in compendio theologiae videtur velle quod videns deum in seipso non formet plures rationes. quod ego intelligo de vidente deum per essentiam: secus per conceptionem et limita quod habens in F.

Nunc exempla logicorum sunt adducenda: quia diximus quod genus differentia et species hoc modo differunt ideo de eis dicendum est. Ubi nota primo secundum Aristotelem vii metaphisice et viii. quod sicut se habet ratio id est definitio ad rem ita pars rationis ad partem rei. Unde arguitur sic: tota definitio significat totum definitum et pars Capreolus i. d. viii q. 2 et ibidem Scotus hanc materiam tractant. Clypeus q. 41. partem: non tanquam rem aliquam: ergo tanquam realitatem igitur genus significat aliam realitatem quam differentia. Dicendum quod Aristotelis iiii topicorum dicit partem non posse predicari de toto igitur oportet hic fieri concordiam igitur dicendum est: quod partes definitionis dicuntur significare partes rei pro eo quod genus in corporalibus sumitur a materia. Et differentia a forma tamen utrumque significat totum definitum. Animal enim significat naturam sensitivam que est materialis respectu racionalis rei quam significat racionale. Probatur expositio quia dicit Aristoteles vii metaphisice lectione xii quod ultima differentia est tota substantia rei igitur non est pars vel aliqua realitas contra realitatem generis distincta est et genus tota substantia definiti viii metaphisice: Subiungit tamen idem quod est ordo in partibus definitionis sed non in substantia. Unde patet quod multe partes definitionis non significant multas res essentie. sed unum quod determinat ultima differentia. nam genus differentia et species idem sunt realiter et significat totum. ut patet de esse et essentia.

Ex quibus patet quod extra intellectum idem realiter et eadem realitas est genus et differentia et principium communientie secundum rationem et differentiam . Que res vel realitas dicitur determinata et indeterminata. determinatione tenente se ex parte conceptus. non rei. que contrahit et contrahitur prout est in apprehensione intellectus. Nam ante intellectum unum non est actu contrahibile et alterum contrahens sicut nihil est actu commune. quamvis causet in intellectu conceptus ita diversos ac si essent diverse res tamen extra animam. illi conceptus sunt penitus idem. Quia una et eadem realitas potest fundare plures conceptus fundabiles a diversis. licet non oppositos.

Nota unum et idem per eandem formam potest habere (respectu diversorum) plures inequales conformitates sicut Plato per eandem formam habet conformitatem cum Socrate cum leone cum planta sed parvam habet cum leone et minorem cum planta. sic procedendo quousque tollitur unitas generis et propter illam conformitatem una et eadem res potest movere intellectum Herphei quodlibeta i. q. ix. Conformitas Clypeo q. 2 ar: 2. ad plures conceptus magis et minus confuse rem representantes econtra etiam plures res ad unum conceptum movent. Conformitas est unitas vel entitas cuiuscumque rei accepta secundum esse quod habet in uno formaliter et in alio terminative sive talis res sit absoluta sive respectiva. ContraContra: illa distinguuntur ex natura rei preter actum intellectus de quibus predicantur predicata contradictoria ex natura rei: Sed genus ex natura rei est contrahibile et differentia non sed contrahens ergo etc. Dicendum ad minorem quod genus est solum contrahibile secundum rationem et non extra intellectum et differentia contrahens. Dicendum etiam Capreolus i. d. 43. quod de illis que sunt idem realiter inconvertibiliter non oportet quod quicquid dicitur de uno dicatur de reliquo. Secundo. Genus ex natura rei communicatur pluribus specibus sed differentia et species non: igitur. Dicendum quod natura generis solum secundum rationem est incommu nicabilis . Tercio. Differentia facit differre realiter et genus convenire ex natura rei igitur. Dicendum quod differentia in ratione fundamenti facit differre realiter: sed genus convenire secundum rationem que non sunt predicata opposita ex natura rei.

Distinctio presens ab Herveo dicitur distinctio i. d. 2 q. 2 ar. i. rationum id est habilitatum habilitas est illud quod respondet conceptioni. Armando 2 trac: c. cc.xii. Diversarum habilitatum vel racionum capiendo racionem pro illo quod in re respondet conceptui et sic eadem res habet in se formaliter multas raciones. Petro de palude sic habet Capreolus i. dis: viii. Eiusdem entis simpliciter (a seipso) conceptibilis distinctis conceptionibus formalibus secundum quos intellectus apprehendit ens. Capreolo i. d. xxxiii. Formalis racionis quia secundum eum essentia et relatio in divinis distinguuntur secundum racionem formalem. Petro Nigri q. xliii et q. x. racionis ex natura rei necessitantis. Dominico de flandria v. metaphisice q. ix ar: viii. racionis formalis et formalis rationis ex natura rei fundamentaliter quia secundum suam sententiam. veri thomiste distinctionem ex natura rei includunt in omni distinctione (preterque racionis raciocinantis) formaliter vel fundamentaliter. idem cum Sancto Thoma vocat eam racionis rei racionabilis.

Nota communem esse solutionem in via doctoris sancti. Illa Doctor Sanctus de virtutibus in communi: q. xii de vero et bono cognito. Versor de actione et passione sunt eadem materialiter sed non formaliter ut dicit Dominicus Flandrinus v. methaphisice de loco et superficie. Vel sic: Quod illa sunt idem re: sed non racione. quod idem est apud Thomistas unde elicitur illa. Quecumque distinguuntur secundum racionem distinguuntur formaliter distinctione formali Thomistica non Scotistica et clarum est distinctionem formalem hoc modo satis esse probatam a Thoma ut patet legenti.

FormalitasNota quod formalitas hic potest dici illud quod consequitur rem prout est obiective in intellectu: vel abilitas rei vere respondens conceptui sic homo et animal distinguuntur formaliter. Unde elicitur: Quod ille res distinguuntur formaliter quas consequuntur (quo ad propositum) necessario distincta entia racionis. Vel potest formalitas hic dici. conceptus formalis representans adequate naturam rei: sic animal et racionale distinguuntur per conceptus suos quorum uni attribuitur genus alteri differentia secundum modum loquendi Capreoli et illa que hoc modo distinguuntur habent complementum distinctionis per raciones formales.

modus inferendi distinctionem formalem thomisticam. Nota quod distinctio formalis invenitur. Primo per reduplicationem et modos perseitatis logicales: qui arguunt distinctionem formalem racionis rerum: que extra intellectum sunt omnino unum et idem. Exemplum homo inquantum homo est risibilis et non inquantum animal. Vel homo per se est risibilis et animal non per se ergo distinguuntur formaliter. Invenitur etiam per descriptionem: et divisionem: et per abstracta quia abstracta nihil extrinsecum compaciuntur sicut concreta ut habet Sanctus Thomas i. dis: xxxiii. q. i. ar: 2. et de hebdomadis de potentia q. vii ar: iiii. et per Aristotelem viii topicorum vii. et x metaphisice quia esse abstractum presupponit esse cognitum: sed intellectus ea que sunt ad extra aliis coniuncta separat per intelligere suum et quid est intuetur.

materialiter eadem de virtutibus q. xii. et i. q. lxxvii. Idem in opusculo de intellectu et intelligibili. Illa dicuntur materialiter eadem: quorum esse extra animam est idem. Probatur autem talis modus distinguendi per exempla Thomistarum. Dicit Sanctus Thomas quod bonum est obiectum intellectus materialiter sed non formaliter idest bonum inquantum huiusmodi non movet intellectum licet terminet tamen illud: quod est bonum movet et i. phisicorum lec: xii. et xiii. Quando Aristoteles dicit de privacione et materia prima quod sunt unum numero sed non specie id est racione· Dicit quod sunt unum subiecto sed differunt ratione· Hoc intellige de nostra distinctione rationis. Sic etiam dicit lec: xv. quod licet materia et privacio sint idem numero vel subiecto non tamen ratione vel potencia quod idem est. Non debes tamen intelligere quod materia se sola moveat intellectum et imprimat speciem sed sufficit quod terminet actum intellectus alio conceptu quam privationis: sufficit etiam materiam cognosci per analogiam rerum artificialium. Secundum Capreolum eadem 2. d. i q. 2. subiecto dicuntur esse que sunt idem realiter. non quia sunt in eodem subiecto phisico sed quia dicuntur de eodem subiecto logico ut ens et unum que vere ratione differunt: dicuntur quiditative idest conceptu proprio differre.

Circa illam Materiam dicunt multi egregii Thomiste de Bursa montis preceptores mei Colonienses inter De privacione et materia dicunt quod sunt eadem materialiter sed non secundum racionem.quos non modicus extat Valentinus Engelhardt de Geltershaym . quod sunt eadem materialiter. sed non formaliter. et Sanctus Thomas dicit. quod actio et passio non sunt duo motus: sed unus et idem differentes tamen racione ubi dicunt illi quod sunt unus motus materialiter sed non formaliter phisice loquendo. aliter autem secundum illos logice quia dicunt quod realiter differunt logice loquendo idem Dominicus Flandrinus . Verum quia scotisantes argumentum de actione et passione contra nos adducunt: igitur lacius extendam distinctionis campum.

Premitto primum quedam ex occupatione non satis emaculata

folio B ordine xiii. lege. sic differunt genus et species. et ordine xxiii. intenciones lege. folio E ordine 2 lege collativo. folio G ordine xvi· lege esse. folio H gignendi. folio L ordine iii accepta. et ordine xv inco mmunicabilis. folio O ordine vi. efficientem. ordine x sint pro possunt. ordine xxiiii numero/ ordine xxxvii sub racionalis distinctio . folio T ordine xxi repugnat. ordine xxiiii contra dicta. ordine xxiiii quam. xxxii. eiusdem:

alia excrementa inferius putabo/ modo zamias non sine causa predictorum resecui.

Nota primo secundum Herphei quolibeta iiii. q. iiii. et quolibeta i. q. ix. Item secundum Capreolum 2. dis: i. q. 2. quod actio et passio Clypeus in fine q. lxii. sunt unus motus in paciente subiective.

Idem Sanctus Thomas tercio phisicorum ubi supra. Secundum Herpheum ubi supra. Actio proprie est forma acta vel facta et est in illo (quod patitur) subiective diciturque eadem forma actio prout denominat causam efficientem et passio prout denominatur a causa efficiente. CorrolariumEx quo apparet quod differunt per denominationem extrinsecam: Capreolus autem vult actionem esse in paciente et quod sit motus quod actio et passio sint diverse forme quo ad connotata sed non quo ad supposita asserens formale et completivum definitionis (quod est connotatum) ipsius actionis esse in agente: sed quantum ad motum in paciente. Formale actionis est relacio ab hoc in hoc quam appellat formalem. Sed materiale et illud quod in recto dicit. dicendo actio est motus. Tametsi videatur esse differentia inter illos duos tamen non est nisi verbalis. Quia secundum ipsum racio actionis quantum ad materiale materiale et formaledenominat passum intrinsece et agens extrinsece. Quantum ad formale denominat intrinsece agens. Item actio et passio sunt idem racione materialis sed non formalis nam formaliter hec est immediata. Actio non est passio: attamen eadem res est actio et passio: Nec sequitur actio et passio differunt genere ergo differunt numero licet posset dici quod sint distincta numero prout diversas res connotant. Vel quod differant numero illius generis. non numero simpliciter. Ex illis videtur velle Capreolus quod una et eadem res in numero dicitur esse actio et passio propter diversa connotata vel denominata. Herpheus habet modum loquendi per denominativam predicationem. Alii autem dicunt actionem et passionem loquendo logice esse duo predicamenta et per consequens realiter distincta sed phisice capta esse eandem rem realiter in paciente. racione differentem. Ad minus omnes Thomistae concedunt quod actus causatus a movente in mobili dicitur actio et passio phisice saltem aliquo modo racione distinctus: quodcunque igitur verum videbitur tene dicendo: quod actio et passio sunt motus et differunt secundum racionem prout physicus loquitur. Verum tamen de tali differentia potest esse difficultas . Nam multi sub hoc. plures sub racionalis distinctionis membro ponunt: eo quod actio et passio sunt due relationes reales.

Unde oritur dubium. Quia quando dicitur quod predicamenta distinctionis realiter. quoniam cum identitate reali stet distinctio predicamentorum. Dico contrarium Dominici Flandrini v metaphisice q. vii. ar. 2: defende quod placet et dic deinceps. breviter secundum mentem Sancti Thome iii. phisice lec: iiii. quod prima quatuor predicamenta predicantur intrinsece de primis substanciis . Ut dicendo Petrus est substantia est qualis est quantus est pater: Sed alia sex extrinsece denominant quia actio denominat agens. Passio ab agente denominatur quia pati nihil alius est quam suscipere aliquid ab agente: tempus denominat rem temporalem extrinsece et illa denominatio dicitur quando. Ubi vero dicitur predicamentum secundum quod aliquid denominatur a loco. Situs superaddit ordinem partium in loco. Habitus etiam extrinsece dicitur. Sic igitur licet motus sit unus tamen predicamentales fiunt denominationes? nam alia res est agens a qua sicuti ab exteriori sumitur per modum denominationis predicamentum passionis et alia res est paciens a qua denominatur agens. Idem v. metaphisice lec: vii. dicit. quod ultima predicamenta sumuntur ab illis quae sunt extra subiectum de quo predicantur in quo etiam loco ait quod actionis principium sit in agente quod non repugnat superioribus: quia dicitur notanter principium actionis (sicut calor in igne dicitur principium calefactionis) esse in agente.

Herpheus idem ponit ubi supra. quod ultima 6 predicamenta de quibus est maior difficultas quantum ad denominationem intrinsecam non distinguantur ab aliis. sed quantum ad extrinsecam cum importent aliam rem denominatam a precedentibus quod alietas requiritur ad predicamentorum distinctionem et si ipsa a quibus in Clypeo q. vi. accipiuntur denominationes sint eadem. hinc inde Concludit ergo cum eo Petrus Nigri de predicamentis quod decem sunt predicamenta distincta realiter secundum distinctos modos denominandi reales quorum artificialis sufficientia datur per distinctos modos denominandi a distinctis rebus sumptos. Considera demum prefatam opinionem distinctionis predicamentorum. ac diligenter libra acrimoniam prestantissimorum thomistarum scilicet Herpheus i. quolibeta q. ix. Capreolus i. d. viii. q. 2 et 2 d. xv. q. i. Armandus 2 trac: clxxxxi Clypeus q. v de predicamentis ex mente Sancti Thome (ut eis apparet) astruentium non singula predicamentaliter divisa: esse diversas res vel naturas sed quandoque predicamenta esse sola racione differentia. Contra quos Dominicus Flandrinus ex calido quodam viscere loquitur: v metaphisice Corrolariumq. vii. ar. 2 sed quod placet defensa ex dictis elicio. Si nullum est inconveniens predicamenta differe denominationibus predicamentalibus a rebus sumptis. quod minus inconveniens est. eandem rem realiter. secundum aliam: et aliam denominationem. poni sub diversis speciebus eiusdem predicamenti. Sicut Aristoteles Calorponit eundem calorem in prima spetie et tercia. Non propter plures realitates vel formalitates: sed propter diversos modos denominandi subiectum (et sic secundum diversas raciones) quia dicitur dispositio inquantum afficit subiectum in quo est: sed dicitur passibilis qualitas inquantum immutat tactum. Vel quia efficit passionem secundum tactum. Primo modo predicatur formaliter· Secundo immutative. Haec est mens Versoris . Sanctus Thomas prima secunde q. 49 ar. 2 ad primum dicens passibiles qualitates secundum quod considerantur ut convenientes nature rei vel non convenientes pertinere ad habitus vel dispositiones: exemplum: calor et frigus secundum quod conveniunt nature rei pertinent ad sanitatem et ponuntur in prima specie qualitatis. et certum est quod idem calor: in spetie est uni conveniens alteri disconveniens et quod talis calor etiam 3 d. 23 q. i.ponitur in tercia spetie qualitatis. Capreolus ait: idem absolutum copulatum diversis respectibus esse in prima et tercia spetie qualitatis sicut albedo sub respectu congruentie ponitur in prima sub respectu similitudinis in tercia spetie qualitatis. Sic etiam secundum Dominicum Flandrinum et secundum Versorem in logica. Locus et superficies materialiter absolute: vel secundum esse quantitatis non distinguuntur: sed tamen formaliter et logice puta permensurare extrinsece differunt speciem. licet enim sit una et eadem res in numero: tamen differunt racione rei necessitantis ad distinctos conceptus formandos sicut et calor predictus.

Videtur autem Versor super Gilbertum velle quod actio sit causa effectiva passionis tanquam alterius rei: quia dicit Gilbertus actionem esse causam passionis. Dicendum quod Gilbertus etiam dicit actionem esse causam actionis. ergo non est intelligendum realem 4 d. 17. q. i. sed logicaliter: hoc est: Actio infert passionem in bona communia. et hoc etiam vult Capreolus . Hoc autem clarum est apud Sanctum Thomam quod locus et superficies sunt idem essencialiter quia dicit. Locus idem est per 2. d. xii. q. i ar: v.essenciam quod superficies et tamen dicitur constituere duas species nec valet quod obiiciunt alii dicentes quod Aristoteles in predicamentis loquitur secundum opinionem aliorum: quia tunc stabit difficultas de calore qui ponitur in prima et tercia specie qualitatis . Tum secundo: quia philosophus v. metaphisice ponit tempus esse quantitatem per accidens et tamen in predicamentis dicit esse spetiem distinctam ab aliis: ergo et hoc loco deberent dicere: Aristotelem non Petrus Niger in clypeo fuisse opinionis sue. Tum quia secundum Sanctum Thomam ibidem Locus in predicamento ponitur species quantitatis: sed non in metaphisice libris igitur dictum eorum non est Thomisticum. sed quando dicunt quod ubi sumitur a denominatione extrinseca loci inquantum extrinsece mensurat locatum. verum est et dico. quod locus est causa ubi ut habet Gilbertus et quod ubi sumitur ex loco extrinsece mensurante locatum. Vel sumitur ex hoc quod aliquid denominatur a 2. d. 2. q. i. loco. Haec est mens Armandi , Dominici , Versoris , Thome v. metaphisice et tercio phisicorum . Et est mens Capreoli nec curo hic Utrum posteriora predicamenta dicant respectus. sicut videtur Capreolus sentire ubi supra. Vel non ut Herpheo placet. sed sufficit quod eadem res quo adesse possit fundare plura predicamenta vel species propter plures predicamentales denominationes. Sic dicit Armandus de actione et passione quod quamvis sint una et eadem res et unus actus simpliciter tamen ex diversitate racionis potest esse quod faciunt duo predicamenta licet quodlibet eorum sit vera res tamen eorum divisio non est realis. sed racionis tantum unde idem actus ut est ab Lege alios circa hanc materiam in tercio physicorum.hoc dicitur actio ut est in hoc dicitur passio vel fundat passionem. Nec quelibet differentia rationum facit diversa predicamenta sed illa tantum que non est reducibilis ad unam rationem univocam que Nota etiam dicentes actionem et passionem realiter differre quod habent concedere hanc distinctionem physice loquendo de illis. differentia non excedit numerum predicamentorum: Que omnia dixissem vobis si fidem haberetis his verbis. Ad distinctionem predicamentorum ad minus requiritur distinctio rationis rei necessitantis. licet illa in omnibus non sufficiat. secius docent Montani.

Sed contra. Sequeretur quod attributa divina predicamentaliter distinguerentur vel ad minus tamen quantum actio et passio dico quod non: quia attributa habent unum modum predicandi quia omnia essencialiter predicantur de deo. Item quia sunt extra predicamentum: nec dictum est quod illa distinctio arguat distinctionem predicamentorum. sed quod ad minus requiratur in aliquibus: sic etiam dicoque genus et species pro primis intencionibus distinguuntur hoc modo sed non predicamentaliter.

Distinctio formalis rationisPatet igitur ex prioribus distinctionem formalem non esse negandam absolute in via Thomae sed ut melius intelliga tur unum exemplum percurram. Et nota quando dicitur (quo ad propositum) quod aliquid convenit alicui materialiter sed non formaliter quod sic est intelligendum id est aliquid attribuitur rei secundum esse quod habet extra intellectum: vel secundum esse concretum quod non convenit ei secundum esse proprium vel secundum esse abstractum sicut quando dicitur privacio materie non machinatur malificium. verum est materialiter sed non formaliter quia si quis protenderit intellectum ut dicitur i. phisicorum mox considerabit privationem esse contrariam forme quando dicitur. Privatio abiicitur per generationem dicendum quod verum est formaliter id est privacio inquantum privacio vel privacio secundum esse abstractum. Similiter dicitur homo inquantum homo risibilis sed non inquantum animal: bonum ut bonum esse volitum: aliud exemplumNota quod secundum Aristotelem 2. de anima. Anima vegetativa sensitiva et intellectiva in eodem sunt una anima intellige realiter: sed differunt ratione id est extra intellectum sunt idem: sed actualis distinctio est in intellectu: plura patent de hoc membro distinctionis i. d. xxxiii. q. i et d. viii. q. iiii. per Sanctum Thomam . Aliqui Thomistae dicunt quod sunt idem materialiter sed non formaliter: ferunt reliqui Thomiste ut Flandrinus ibidem quod ille anime in uno composito sunt una anima in actu sed plures virtualiter id est unica anima continet in se quod potest facere conceptum trium animarum. Concedit etiam Dominicus quod distinctio formaliter secundum rationem. Illa disctinctio iam dicta non est in extremis subiective ut habet Herpheus et Clypeus quod omnes dicunt sed solum obiective in intellectu ut aliqui dicunt et hoc capiendo rationem pro ente rationis consequente rem prout est obiective in intellectu: vel ut alii dicunt subiective in intellectu et capiendo rationem pro conceptu: vel ut alii dicunt subiective id est formaliter in re capiendo rationem pro habilitate et hoc fundamentaliter.

Vult tamen Franciscus Maronis probare: quod distinctio rationis non possit esse inter extrema realia. et hoc sic cuicumque actus primus repugnat et secundus: sed esse secundum rationem est actus primus repugnans extremis realibus et distingui secundum rationem est actus secundus igitur. Dicendum quod esse secundum rationem repugnat rebus realibus subiective id est formaliter sed non obiective. sic etiam distingui secundum rationem.

Tercia distinctio racionis Distinctio racionis ex natura rei non repugnantis

est Alteritas unius simpliciter. a se ipso (ex ordinatione racionis proveniens) distincti. Dicitur unius simpliciter. quia identitas generis et speciei (quae non sunt unum simpliciter) importat relationem realem et per consequens extrema realia ut habet Petrus de Bergomo: dicitur ex ordi ne rationis . pro: quia racio adinvenit ordinem alicuius ad seipsum secundum i. q. xxviii. ad secundum. duas eius consideraciones. Haec definitio fundatur in Sancto Thoma . Poteris eciam sic describere distinctionem racionis ex natura rei non repugnant is: Quod est alteritas entis (maxima identitate) unius a se ipso distincti prout intellectus illud idem bis concipit in propositione. vi. metaphisice lec. ultima . probatur quia secundum Sanctum Thomam illa distinctio constitit in comparacione intellectus idem sibi ipsi comparantis autem utentis uno ut duobus. sed uti uni ut duobus. et comparare non fiunt sine propositione vel enunciatione quia necesse quod concipiatur sub racione subiecti et predicati vel sub aliis intencionibus. quod autem illa distinctio i. d. xxvi. q. 2 ar: 2 potentia q. vii ar. xi. fit relacio a racione dependens probatur authoritate Sancti Thomae dicentis quod idem significat relationem racionis. Potest etiam secundum Petrum Nigri q. x sic describi. quod est quando idem collatum sibi distinguitur secundum racionem a se ipso vel ut habet q. xlii. dicitur distinctio racionis quando rei non repugnat intelligi diversimode et talis secundum ipsum est inter definitionem et definitum: quia rei non repugnat concipi vii metaphisice lec: v. implicite et explicite. Contra: Aristoteles dicit quod definicio et definitum sunt idem racione ergo contra dicta . Respondet Flandrinus quod capiendo racionem pro intencione utriusque non esse verum. immo sic distinguuntur: Capiendo autem racionem pro natura ipsius quod quid erat esse. posse intelligi dupliciter: Uno modo capiendo racionem ex parte concipientis et raciocinantis et sic distinguuntur racione. Alio modo capiendo racionem ex parte rei raciocinabilis que habet immediatum fundamentum in re et sic non distinguuntur racione. sed Aristoteles debet intelligi secundum ultimam acceptionem racionis. Ex quo patet quod secundum illos duos. definicio et definitum non distinguuntur secundo modo sed tercio modo. Contra: definicio et definitum plus distinguuntur. quam idem a se ipso sed distinctio eiusdem a se ipso continetur sub hoc membro igitur alia sub alio membro. Preterea: eo modo distinguitur totum ab aliquo quo modo partes eius sed partes definitionis distinguuntur secundo modo ergo et tota definicio. Maior probatur quia totum sequitur esse et distinctionem parcium minor patet per secundum membrum distinctionis racionis. Dicendum quod capiendo definitionem et definitum pro secundis intencionibus: et respectus identitatis pro ipsis relationibus precise racionis quod differunt primo modo: capiendo autem pro primis intencionibus quo modo argumentum militat. dicitur ad primum secundum Aristotelem i. topicorum. quod ostendens non idem interimit definitionem sed hoc dictum non valeret: nisi intelligeretur de universali et simpliciter identitate sub qua est numeralis. Minor probatur quia committeretur fallam secundum quid nam omnis unitas preter numeralem est unitas secundum quid. quia ibidem dicit Aristoteles quod idem maxime et indubitanter dicitur quod unum est numero ergo ostendens definitum et definitionem non esse eadem numero. destruit definitionem. quapropter negatur maior. Sed contra distincta secundo modo etiam sunt unum numero et tamen plus distinguuntur. dicitur quod definicio a definito non distinguitur nisi propter partes. quia dividitur in singularia: racione quorum ponitur sub secundo membro reductive. dicitur secundo. quod distinctio racione partium ponitur in secundo modo sed racione tocius in tercio modo distinctionis . i. phisicorum Contra: ergo idem sub diversis membris ponitur. dicitur quod non inconvenit secundum diversas raciones. ad secundum dicitur. maior est falsa. eciam loquendo de illis que realiter distinguuntur. quia totum differt ab aliquo racione parcium. sed partes seipsis ut patet de homine et leone. ad probationem dicitur quod totum sequitur esse parcium. sed non est esse partium et ita sequitur distinctionem partium sed distinctio parcium non est distinctio tocius essencialiter. dicitur eciam in realiter idem existentibus quod totum differt a toto secundum racionem et a partibus simul sumptis. a partibus autem divisim sumptis realiter et hoc si sunt partes reales.

Quartum membrum distinctionis racionis Distinctio racionis ex natura rei repugnantis:

Est alteritas attributa extremis. non subiicibilibus tali distinctioni. exemplum quando dicitur: Petrus et Paulus differunt spetie: leo et cervus genere. et tantum de distinctione rationis modo sufficiat .

Post determinacionem distinctionis secundum racionem enodabo realem diversitatem sive distinctionem: eiusdemque membra complectar. Ubi nota quod distinctio realis est alteritas vel alietas extremorum non dependencium obiective ab intellectu possibiliumque.

principium distinctionis realis secundum Dominicum flandrinum v. metaphisice q. ix ar: viii: est esse existencie et essencie.Omnis distinctio realis vel est numeralis. essencialis et specivoca. Vel formalis et specivoca tantum. vel generica vel predicamentalis.

Distinctio realis numeralis

tantum. Est alietas extremorum realium existencium vel possibilium in esse reali. originata ex principiis individualibus. Dico possibilium quia non pauci dicunt Ioannem vivum ab Adam mortuo et Anthichristo numeraliter realiter distingui. Etiam dicitur secundum aliqua. realis. i. d. vii. q. 2 Sancti Thomae 2. contra gentiles c. lxxv. de veritate q. 2. ar: vi in opus de principio individuationis per oppositionem relativam sicuti persone divine distinguuntur realiter per relativam oppositionem.

Nota primo quod materia non est adequatum principium distinctivum individuorum ut habet Capreolus.

Nota duplicia esse principia distinctiva extremorum re alium nam quedam determinant essencialia principia rerum et illa arguunt essencialem sive specivocam distinctionem que sumuntur secundum absolutam racionem forme ut tenet Herpheus 2 dis: iii. q. 2. Alia sunt distinctiva extremorum Sanctus Thomas quodlibeta 2 ar: iiii. contra gentiles c. lxxxi de spiritualibus creaturis q. viii. ar. vi. principio individuationis contra gentiles 2. c. lxxv. et de spiritualibus creaturis q. na: viii. et Capreolus i. d. 7 q. 2. solo numero differentium. et sunt illa a quibus sumitur hoc esse vel illud quae sunt duplicia. Nam quedam materialia et sic materia est individuativum et subiecta suorum actuum receptibilium in eis ut habet Sanctus Thomas et dicuntur materialia distinctiva quia sunt in quibus forme susceptibiles acquirunt formale distinctivum· Aliud est formale distinctivum formarum eiusdem speciei: quo modo differunt due albedines et due quantitates in dicitur ab Herpheo potencialitas que forma potest esse pars alicuius Herpheus 2. d. iii. q. 2. sacramento altaris que non possunt differre per subiecta non existencia in rerum natura nec per dependencias suas: quia per idem res habet esse distingui sed tunc due quantitates non habent esse per dependencia quia per illa (sicut quodlibet accidens) potius habent inesse. Sic etiam due anime racionales seperate differunt numero quia dicit Sanctus Thomas i. dis. viii. q. v quod individuacio animarum solum quo ad principium dependet a corpore et non quo ad esse vel separari. Idem habet 2. contra c. formale individuativumlxxxi. et vocatur illud formale individuativum esse terminatum secundum naturam corporis vel subiecti quia anime infunduntur corporibus et forme susceptivis secundum capacitatem. Non enim potest forma perfectior inesse quam capacitas materie suscipere quodlibeta iii. q. ix. de accidentibus. possit et hoc acquiritur in corpore sed non ex corpore id est corpus est solum illud in quo acquiritur formale distinctivum anime quod et Herpheus concedit. Scilicet quod formale distinctivum ipsorum non sufficit sine aliis concurrentibus subiective et dispositive. Vocatur etiam illud principium a de potentia q. 3. ar. x ad xvi. et q. ix ar: i. ad viii et iii. xxxv. v. et q. lxxxi. iiii. Sancto Thoma commensuracio ad sua susceptiva quia diverse commensuraciones animarum ad sua corpora manentes in animabus efficiunt quod haec anima est formaliter huic et non alteri commensurata corpori quia sicut anima in communi est forma corporis. ita hec anima in sui racione habet quod sit forma huius corporis de spiritualibus creaturis q. viii. ar: iiii. et 2. contra c. lxxiiii. Dicitur etiam coaptacio vel proporcio forme ad materiam. Ita appellat Capreolus i. d. vii q. 2 dicens formale distinctivum formarum in eadem specie esse commensuracionem ad distinctivum materiale id est susceptivum necessario requisitum quam commensuracionem (dicit esse illud) quo anima est tali corpori coaptata quod ipsa acquirit in corpore et retinet post corpus . Sanctus Thomas 2. contra gentiles c. lxxix et lxxxi, de spiritualibus creaturis q. ix ad iii et iiii. Et ulterius non individuatur per aliud sed est anime racio individuationis. Idem Capreolus 2. d. iii q. i. vocat hoc principium proporcionem: commensuracionem et aptitudinem anime ad corpus adiungens illam esse entitatem respectivam: facientem distinctionem materialem. sicut differentia specivoca specivocam addens quod sit de formali racione anime inquantum hec anima et ab aliis distincta (sic enim dicit absolutum sub respectu) quod relinquo aliis nec consentit huic opinioni 3 quodlibeta q. ix. Herpheus.

De formali huius distinctionis principio sic dicit ii. quolibeta q. ix: Herpheus : Quod intraneum et essenciale distinctivum formarum eiusdem speciei sit essencia uniuscuiusque individui ita quod unumquodque individuorum formaliter et intrinsece distinguatur ab alio per essenciam. Dicitur intrinsecum quia licet res habeant distinctionem a causa efficiente et finali non tamen pluralitas illarum causarum et unitas inferunt semper pluralitatem et unitatem effectuum . Loquendo autem de extrinseco distinctivo dicit quod omnia accidentia simul existencia in actu preter quantitatem habent distinctionem numeralem a suis subiectis ita quod pluralitas eorum dependet a pluralitate subiectorum et unitas ab unitate. Accidentia vero non simul existencia recipiunt distinctionem numeralem a quantitate susceptiva et ab interruptione essendi que sunt cause dispositive pluralitatis numeralis accidentium in eodem subiecto: Extremum Calor hodiernus et crastinus in eadem aqua interveniente frigore distinguuntur Capreolus i. d. iii q. i. hoc modo. Idem Capreolus dicens: Quedam sunt quorum unitas in sui racione habet duracionis continuitatem ut tempus et motus. Idem Sanctus Thomas . De quantitate dicit Herpheus quod sit causa dispositiva distinctionis numeralis. Sanctus vero Thomas sic dicit: In rebus materialibus materia sub quantitate interminata est principium individuationis. Materia est radix quantum ad esse incommunicabile: et quantitas quantum ad esse distinctum. Herpheus ponit duas animas numero distinctas propter hoc quod sunt forme unibiles materiis. Cum ergo due anime hominum. similiter due quantitates: due albedines in sacramento altaris divinitus separate vel alias. intellectu: sint formaliter distincte sequitur verum esse dictum Dominici de Flandria arbitrantis falsum esse dictum quorundam v metaphisice q. ix ar: viii. aliqua distinctio formalis non est specivoca. Thomistarum: Omnem distinctionem formalem esse specivocam asserentium. Quia non bene legerunt Sanctum Thomam in 2. contra gentiles c. lxxv. supra Bohetium de trinitate q. iiii ar: i. et ar: 2 ad 3. et 2 d. xxxii. q. 2 ar: iii. ad i. Capreolum iiii. d. xliiii. q: iii: et 2 d. iii. q: i. dicentem quod illa propositio: omnis differentia formalis est specivoca: vera sit: de formis simplicibus de quarum ratione non est: divisio in partes alterius vel eiusdem rationis: nec portare aliquid secum materiale aliquid formale ut habet Sanctus Thomas viii: quolibeta q: x et iiii: d. xii. q. i: ar: i:

in additionibus supra Capreolum 2. d. iii. Sanctus Thomas i. d. xvii. q. 2 ar. 3 ad iiii. de veritate q. 22 ar: iii et de potentia q. iii. ar: vii. et contra gentiles 2. c. xlii. Dicit Frater Silvester. quod distinctio numeralis formarum subiectis unibilium effective causetur a generante et subiective a materia. Formaliter autem dicit quod esse causat eam in essencia sed non econtra quia secundum varietatem in participatione unius esse est varietas in participatione unius forme in eadem specie. Addit etiam quod esse Socratis secundum se totum distinguitur ab esse Platonis et quod in fieri: tam esse quam forma est effective hoc per generans et susceptive per materiam signatam. Formaliter autem forma per esse et non econtra. In facto autem esse si forma partis separetur. ipsa esset lege Sanctum Thomam in compendio theologiae c. 14. hec formaliter per esse suum et non econtra. Sed esse est subiective hoc per formam et non econtra. Teneo igitur pro nunc donec melius intellexero formale individuativum formarum eiusdem speciei non distingui ab ipsis formis. et hoc loquendo de coaptatione ut supra. Quia dicit Sanctus Thomas animam secundum essenciam habere habitudinem ad corpus de spiritualibus creaturis q: ix et iiii. et 2. contra gentiles c. lxxxi. ait animas secundum substancias suas esse formas corporum . Probo etiam Quia proprius actus se ipso requirit propriam potenciam et econtra ut patet 2. de anima et ix methaphisice. De formis accidentalibus maxime habet illud veritatem que extra subiectum produci non possunt individualiter dico notanter produci et non esse. De hoc lege Sancti Thomae quolibeta vii. ar: x. quolibeta viii: q. ix et Capreolum 2. dis: iii. q. i. Sanctus Thomas i. q. xlvii. ar: 2 et 2. d. xii. i. ad iii. Sed dubium est quomodo due materie solum numero distinguantur. Respondet Capreolus ubi supra. Quod materia prima non recipit ab aliqua forma substanciali quod sit eadem numero vel diversa quia eadem numero manens transfertur de una ad aliam formam respectu quarum est indifferens. Secus est de natura specivoca respectu individuorum et individuantium quia secundum varietatem illorum acquirit vel perdit identitatem numeralem.

Sed grande oritur dubium de eadem in numero forma que prius est imperfecta et post hac fit perfecta. Quomodo distinguatur imperfecta a perfecta et intensa a remissa ibi Thomiste sunt valde diversi/ Nam aliqui ponunt gradus in inherencia vel in inesse vel participatione talium i. dis: xvii. formarum de quorum numero sunt. Versor / Monte / Capreolus in multis passibus habentes pro se verba Sancti Thomae . Capreolus dicit quod eadem essencia in numero albedinis potest causare vel racione agentis vel dispositionum in subiecto varia esse (a se distincta) non quidem effective sed eo modo quo subiectum est causa propria actus sui et illa eadem numero albedo prius imperfecta successive potest esse perfecta vel educi de imperfecto ad perfectum absque addicione realitatis alicuius: forme ipsius. hoc modo quod albedo secundum tres gradus ita loquendo et facta alba secundum sex est eadem essencialiter sed est novum esse additum forme . Ita quod posterius esse seu inesse acquisitum est aliud a priori continens tamen prius eminenter. Nec variant essenciam forme illa nova esse. Quia sunt modi essendi sed modus Sanctus Thomas i. q. l. ar: iiii. ad 2. actus est modus essendi substantie, i. q. xliiii ar: 2 in c. essendi non variat racionem specivocam. Et nota quod illa esse non differunt specivoce quia non sunt species neque numero quia proprie non sunt sub specie sed sunt modi specivoce racionis quorum unus continet alterum supereminenter . Differunt tamen quia sicut esse reducitur ad predicamentum sue essencie Ita esse illius forme ad esse individuale. Dico igitur quod proprie non differunt numero: sed aliquo modo reducuntur ad talem differenciam improprie et quod impossibile est posterius esse simul manere cum priore in eodem subiecto quia adveniente perfectiori esse forma non manet sub imperfectiori. Herpheus autem i. dis: xvii. q. iiii. et post eum Petrus Nigri in clypeo ac Armandus tractatu secundo ca: 262. Volunt quod forma intensibilis Herphei quolibeta q. xiii. Petrus de Bergamo : Forma est variabilis terminative sed non subiective . Sanctus Thomas i. q. ix et iii. in essencia sua habeat gradus et quod esse forme non succedat alteri esse vel intentatur sine essencia forme. Atqui impossibile reputant formam habere gradus in suo esse et non essencia. Nota Herpheum ubi supra. q. v dicit quod forma remissa: adveniente intensa non perditur in subiecto sed sit perfectior ita quod eadem forma prius imperfecta: accidens numeratur per subiectum i. q. xxxix. et i. d. ix q. xii et iiii. d. iiii. q. i. i. q. xxix. sed modo perfectior facta: habet plus quam prius secundum partes virtuales eo quod primus gradus continetur in secundo qui sunt distinguibiles abinvicem habitu: sicut totum et pars: Sed revera difficillimum est ponere distinctionem inter tales gradus quia si differunt numero impossibile est ipsos actualiter et simul esse in eodem subiecto: Si differunt specie impossibile sequitur scilicet quod conveniant et differant specie: Dicendum quod forma remissa et intensa eadem in numero differunt sicut totum perfectionale et pars et potest esse differencia numeralis potencialis (quia in actu non est) ita tamen quod altera pars fiat nonens in actu. Non enim est inconveniens in formis latitudinem essencie habentibus fieri divisionem in plura numero distincta non positive: sed privative. Quia pars essentie separata fit nonens. Et potest illa distinctio dici numeralis habitualis. Potest etiam dici distinctio racionis rei necessitantis: quia tales forme in subiecto existentes cogunt intellectum ad ponendum esse remissum et intensum in eis. Cogunt id est quantum ad specivocacionem actus necessitant intellectum. non autem quantum ad exercitium actus ita accipio cogere hic et superius. sed et longum scito sermonem subaudi: esse de illa specivocatione actus quia dubium est prolixum. An duo actus intellectus quorum alter circa intensum alter circa remissum versatur differant specivoce vel non:

Sanctus Thomas vide de anima q. i. ar: vii ad vi. potentia q. vii ar: 7 et i. q. l ar: 4 ad ii. An Sanctus Thomas posuerit intensionem et remissionem in essencia formarum aut in inesse ipsarum me fugit qui dicit in i. 2. q. liii ar: 2 quod sit quedam diminutio essencie habitus sed principium habens a subiecto participante similiter q. lii. per totum astruit. In quibus locis meo iuditio vult quod forme augmentabiles (non includentes indivisibilitatem) essencialiter non includant magis vel minus: quia modus essendi non est de essenciali intellectu rei cuius est. Quamvis ergo ipse senserit in his locis quod essencia formarum intendatur vel remitratur tamen conveniunt eis illa predicata: seu magis et minus propter subiectum quod Aristoteles (in predicamento qualitatis) dicit qualitates in abstracto ponens non dici secundum magis vel minus sed bene in concreto. Idem videtur velle secunda secunde. q. xxiiii. ar: iiii. sed eadem questio ar: v. videtur velle quod intensio formarum fiat per inesse ipsarum et per participationem subiecti. Idem i. dis. xvii. q. 2 ar. 2. et de spiritualibus creaturis q. iii. in c. utrumque tenet.

Identitas numeralis

est maxima unitas vel est unitas ab intellectu obiective non dependens: quia preter unitatem talem non est ponenda alia preter concursum intellectus ut habent Capreolus i. dis: viii et pluribus aliis locis Herpheus in qu olibeta Dominicus Flandrinus Petrus Nigri Thomas Caietanus Paulus Soncinas Armandus Gratia dei. Idem numero dicuntur aliqua multipliciter . Unomodo accidentaliter vel materialiter idest quo ad susceptivum sic albedo et dulcedo sunt idem numero per accidens in lacte: quia coaptacio albedinis ad illud subiectum est alia quam Sanctus Thomas i. d. xxiii q. i. ar: i. dulcedinis et ex alia causa et sic non habent idem principium per se. De hoc lege Sanctum Thomam iiii. metaphisice et v. et vii. Alio modo substancialiter et hec sunt triplicia. Quedam enim sunt unum in actu et potencia ut punctus et unitas. Alia sunt unum numero in actu plura actualiter includencia ut Petrus includit materiam et formam. Alia sunt plura in potencia ut lignum et totum integrale.

De Distinctione per accidens

nolo hic facere difficultatem propterea quia facilis est nec de ipsa firma potest tradi noticia et quod infinita uni accidunt. Nam distinctio accidentalis est inter extrema habentia principia distinctiva accidentalia. Vel dicitur illa que ab accidente originaliter. Sic Socrates sedens differt a se ipso non sedente et a Platone currente. Sanctus Thomas de veritate q. iii. ar: 2 ad tercium nota quod pluralitas racionis quandoque reducitur ad diversitatem rei sic Socrates sedens et idem Socrates non sedens differunt racione que reducuntur ad diversitatem substancie et accidentis.

Non omnis distinctio realis est essencialis. Sanctus Thomas in compendio theologiae . c. xiiii. Distinctio specivoca et essencialis

est alteritas extremorum differentia intrinseca specivoca differentium. Patet ex Porphirio de differentia secundum Aristotelis vi topicorum vii et viii. metaphisice et licet Porphirius speciem definiverit per predicari: similiter Aristoteles in topicis non tamen est de racione speciei predicari de pluribus numero differentibus. Tum primo quia ens racionis nullius entis realis est constitutiva differentia. quia da oppositum tunc ens racionis erit de intellectu entis realis et eius constitutivum de spiritualibus creaturis q. viii. sed predicari est ens racionis quia secunda intencio/ species autem pro substrato est ens reale. Tum secundo quia non omnis species predicatur de pluribus ut patet de angelis Authoritate Sancti Thomae in omnibus locis ubi de angelis disputat. Tum tercio. quia vii et viii. metaphisice dicitur ipsum quod quid est rerum compleri sufficienter per genus et differentiam. Tum quarto quia inferiora de quibus predicatur superius non continentur in actuali intellectu superioris sed potenciali. Sed nullum tale constituit racionem illius ad quod se habet taliter. Nec obstat quod differentiam ponit per predicari istorum predicabilium. quia non loquitur de essentiis rerum absolute sed de secundis intencionibus attribuendis rebus ex proprietatibus earum. Tum secundo quia ille differentie ponunt distinctionem contentorum sub primo membro distinctionis . Verum cum sit difficultas de differentia et eius constitutione. Ideo pro nunc relinquo ponens aliam definicionem.

Distinctio specivoca a Est alteritas b extremorum c formaliter inequalium: secundum absolutam: d et per se racionem: formarum differencium: aut se ipsis distinctorum ita quod illa distinctio potest esse talis ex parte utriusque extremorum vel ex parte unius.

A: patet ex Sancto Thoma i. q. xlvii. ar: 2. et viii. metaphisice quia forme Idem 3. contra gentiles c. lxxxx.vii. rerum habent se sicut numeri. B: per Herpheum 2 dis: iii q. 2 ar: i. C: Sancti Thomae 2. dis: xxxii q. 2 ar: iii. ad primum et 2. contra gentiles c. lxxxi. ubi dicit essencialem differentiam sumi secundum principia essencialia de trinitate q. xiiii. de virtutibus in communi q. xii in c. D patet quia differentie se ipsis differunt sicuti non querimus quoniam distinguuntur racionale et irracionale . Sanctus Thomas i. dis: xiii. q. i ar: 2 in cor: Verum est tamen quod differencie licet sint eedem essencialiter cum specibus constitutis non tamen debent dici species/ quia Aristoteles dicit ipsas non esse substantias in predicamento et vii. metaphisice dicit ipsas habere modum partis. Illa definitio datur de principio specivocativo intrario sed non de extrinseco de quo infra. Exempla sunt levia et innumera.

i. d. xiii. Nota quod species eiusdem generis per suas formas vel differentias i. d. xiii. q. i. ar: 2. et d. xxvi. ar: 2. et contra gentiles 4. c. xxiiii: habent directam oppositionem inter se sed ab aliis aliorum generum distinguuntur per suas formas secundum habere et non habere iiii. quolibeta ar: vii. Ita intellige Sanctum Thomam qui dicit quod omnis distinctio formalis est per aliquam oppositionem.

Nota maximam circa hanc distinctionem: Quecumque differunt secundum principia essencialia aut secundum absolutam racionem forme specivoce distinguuntur specivoce. Herpheus ubi supra ar: 2. Nec illa maxima est efficax. Quecumque differunt secundum perfectum et imperfectum specie distinguuntur. Tum primo quia non est universaliter vera. Tum secundo quia forma preintelligitur quasi sue perfectioni. Dicit tamen Sanctus Thomas quod magis et minus similiter perfectum et imperfectum variant racionem formalem si ex formis specie differentibus causantur. Que valet istam apud Capreolum . i. d. xvii. q. 2 ar: i. Omnes forme substantiales differentes secundum magis et minus: secundum perfectum et imperfectum differunt specivoce quod ego sic intelligo. idest arguunt distinctionem specivocam/ et loquor hic de perfectione essenciali quod autem simpliciter arguant et probent. Non videtur quia species ad quodcumque comperetur est talis sed imperfectio canis respectu ligni est perfectio. habens imperfectionem annexam respectu hominis: ergo non est principium distinctivum speciei. De hoc vide varias opiniones doctorum i. dis: viii.

Idem Herpheus i. d. xvii q. iiii ar: i. Herpheus i. quolibeta q. xiii. et post eum Petrus Nigri in clypeo q. ix. ponunt duplex principium specivocativum id est distinctivum specierum. Quoddam formale et intrinsecum et essenciale et est in unoquoque vel ipsa tota essencia eius ut in simplicibus: sicut albedo et nigredo distinguuntur a seinvicem se Idem i. d. 2. q. 2. ar: 2. ipsis. Vel est pars que est forma in compositis ut homo et asinus per suas formas distinguuntur. Aliud est principium distinctivum extrinsecum et est vel finis vel efficiens. Per fines patet i. ethicorum 2 phisicorum v metaphisice 2. posteriorum et in prologio q. iii. dicuntur aliqua distingui inquantum diverse fines requirunt diversa media formaliter differencia quibus attinguntur. sic distinguuntur serra et dolabra: per causam effectivam distinguuntur res dupliciter. Uno modo quia facit multa ex uno sicut ex luto domum: amphoram et ollam. Alio modo distinctio per causam effectivam lec: iiii. quando plura efficientia causant aliqua plura que numquam fiunt unum nec nata sunt fieri ex uno ut Cirurgus ex materia molli facit emplastra Et faber ferrarius secures ex ferro. Hec ille: fundamentum autem habes viii. metaphisice ex quo textu formantur ille propositiones. Quecumque forme non sunt receptibiles in eandem materiam propriam ille differunt specivoce: ut serra et tunica. Colera que fit in materia amara: Et flegma quod fit in dulci et crassa nec valet. Ergo quecumque sunt receptibiles in eandem materiam propinquam sunt eiusdem speciei quia comittitur fallatia consequentis nisi addatur producibiles ab eodem agentis principio et adequato. Exemplum in ligno fit scrinium lectulus et rota tamen ille forme accidentales differunt specie/ quia principium movens quod dicitur ars non est idem: Nec illa est vera. Quecumque forme recipiuntur in diversis materiis propinquis differunt specie/ quia ex argento et auro et vitro potest fieri eadem forma phiale in specie et hoc est propter idem movens per eandem artem. Licet illorum omnium sit una ultima materia non tamen proxima quia alius actus alterius materie est ut dicitur ibidem et 2. de anima. Dicitur etiam in vii. ubi supra quod forme ab eodem agente specivoco aut principio naturaliter non producibiles differunt specie quia simile naturaliter generat simile. Ibidem et 2. phisicorum 2. de generacione. Hic nihil dico de productione dei respectu rerum. Nota illam Sancti Thomae quod a duobus de potentia q. iii. ar: ix ad xxi. agentibus disperatis producuntur forme specie differentes. Dicit tamen Capreolus quod agencia specie distincta etiam in naturalibus effectum eiusdem speciei producunt ut ignis et sol calorem Capreolus 2. d. xv q. i. unius speciei. Tamen secundum multos videtur esse ordo in illis duobus agentibus. Nota et hanc: Omnes operaciones procedentes a formis vel principiis specie differentibus differunt Sanctus Thomas de unione verbi q. v. specie. Hoc modo differunt visio et auditio.

Effectus proporcionatus agenti differt specie secundum diversitatem agentis iii. d. xxxiii. q. i ar: 2. qo. iiii. ad i. ut animalia generata ex putrefactione et ex semine sicut et virtus Dominicus Flandrinus vii: metaphisice acquisita et infusa differunt specie. ibidem.

Quecumque habent diversos fines proximos differunt specie exemplum ut temperancia acquisita cuius finis est modeste vivere secundum policiam et temperancia infusa cuius finis est vivere modeste secundum deum. Ibidem ad iiii.

Dubitatur quomodo differunt esse et essencia/ materia et forma/ actus et potencia que non parum distant. Dico quod sicut Aristotelis de anima et vii metaphisice dividit substantiam in materiam formam et totum compositum. ita hic possum essentiam dividere 2. de anima lec: 2. in totalem essenciam in partes essencie. et in illud quod compositum essentie non facit ipsam ens per accidens sed ad idem genus reducitur sic dico. licet nec forma nec materia nec actus nec potencia universaliter loquendo sint essencie totales sunt tamen vel partes essencie vel tota essencia: et si partes differant essencialiter quia ex actu proprio et propria potencia fit per se unum tamen actus et potencia essencialiter differunt large capiendo essenciam pro entitate rei propria et sic reducitur ad essencialem loquendo de essenciis se habentibus ut actus et potencia. Tangitur illa distinctio in ultimo membro ubi dicitur se ipsis distinctorum quia proprie racio materie includit formam sed non essencialiter et sic se ipsis Capreolus i. d. viii. q: i. Clypeus q: xxxii. partis secunde. distinguuntur. Nota illas esse improprias: esse est ens: esse est res quia esse non est ens capiendo participialiter cum non existat: nec nominaliter quia proprie non est essencia: secundum patet quia a quiditate res sumitur sed esse non est quiditas debet ergo distinctio essencialis large accipi ita quod talis distinctio est per negationem et non per positionem exempli gratia sicut possum dicere habitus essencialiter distinguitur a privatione: quia essencia habitus non est ipsa privacio ita hic de essencia possum dicere quod ab existencia essencialiter distinguatur. quia essencia non est realiter existencia est tamen differentia quia esse est rei actualitas realis privacio autem non. tamen esse non potest substerni intencionibus generis: speciei: et differentie (sicut essencia in concreto significata).

De distinctione formali seu specivoca extrinseca:

contra essencialem: separata: Queritur Utrum distinctio formalis vel specivoca preter essencialem sit ponenda. Circa hanc 2. phisicorum et vii metaphisice et i. lec: iiii. questionem procedam per notabilia conclusionesque desiderio brevitatis. Nota primo quod forma proprie est que dat esse rei et est racio cognicionis ideoque partes definitionis formales dicuntur: unde fit quod omne illud dicitur esse forma alicuius quod est racio cognoscendi ipsum: maxime dum sine ut patet vii methaphisice sed quid prima secunde q. xiii. ar. iii. 2. q. 17: ar: i. nec hoc est semper verum. eo non potest proprius conceptus haberi. per hoc excludo subiecta accidentium que non ponuntur formaliter sed omnino extrinsece in distinctionibus eorum. tamen hoc aliter fit in accidentibus copulatis et simplicibus. Sed quia hec distinctio precipue locum habet de formali ratione potenciarum habituum et actuum: ex ratione obiectorum sumpta. ob id. Nota secundo quod formalitas est precise racio formalis vel principium formale per quod Sanctus Thomas i. q. 2. obiectum terminat cognicionem cuius est et propter quod habitus vel potencia ordinantur in ipsum exemplum color prout se extendit ad lumen est racio formalis omnium visibilium prout sunt priora visione et per quam specificatur visio. Sic etiam mensura dicitur esse racio formalis sui mensurabilis quia est principium cognoscibilitatis. Nec distinguitur v. metaphisice lec: vi. et x lec. 2 sicut bonitas et cognoscibilitas obiecti differunt racione et idem re:illa formalitas semper realiter ab obiecto sed quandoque secundum racionem et nota quod est duplex formalitas vel forma potenciarum vel habituum scilicet obiectiva vel terminativa et essencialis sive intrinseca. Terminativa dicitur illa racione cuius ordinabilia ordinantur ad ipsam sive sit correlativum secundum rem sive secundum racionem: exemplum. racio formalis scibilium est racio terminativa habitudinis cuiuslibet sciencie ad ipsa ordinate. Hoc modo relativa secundum tercium v. metaphisice lec: 15. modum eciam specificantur a suis correlativis quia terminant formalem conceptum illorum que ad aliquid dicuntur. vii: metaphisice Forma essencialis est tota essencia vel pars intrinseca essentie tamen inferius loquemur de forma intrinseca accidentali. Nota tercio quod speciem voco totale et completum esse rei. De conceptu specivoco voco illud quicquid est de intellectu formali alicuius et sine quo alterum in propria natura intelligi non potest: sicut de forma ita de specie dico quia i. phisicorum 7: metaphisice lec. iii.forma ab Aristotele dicitur species rei. Et nota quod racio in plus se habet quam diffinitio quia ens per accidens habet propriam racionem sed non definitionem explicantem quod quid erat esse.

Nota quarto quod correlativum potest esse de essenciali conceptu relacionis: quia est aliquid essencie. Nam intellectus formans verbum cordis vel definicionem relacionis necessario cointelligit correlativum tanquam illud ad quod terminatur essencia relacionis. Nota quinto. quod forma vel species secundum philosophum vii. methaphisice lec. vi. capitur uno modo pro principio effectivo et exemplari per quod vel ad cuius similitudinem causa efficiens producit effectum sibi vel suo principio similem. Nam hec sunt verba textus ab arte fiunt quorumcumque species. id est exemplar est in anima. Speciem autem dico quod quid erat esse cuiuslibet et primam substantiam quod omnes exponunt id est formam. Ex quibus sequitur quod si ars in mente artificis potest dici species forma et ipsum quod quid est artificiatorum quod eque conveniens est dicere de obiectis respectu suorum habituum et ceterorum.

i. q. 28 ar: 2 et i. q. 13. ar: vii ad vi. et i. d. viii et 3. q. i. ar: i. i. quodlibeta ar: i. de potentia q. 2 ar. v. Capreolus i. d. 3. q. i. et d. 26 q. 2 ar: i. Prima Conclusio.

Relacio includit correlativum suum formaliter et specivoce. Probatur authoritate Sancti Thomae et multorum Thomistarum asserentium relationem trahere speciem et racionem ab opposito suo. Quia secundum Aristotelem : Si quis diffinite noverit unum relativorum reliquum nosciturus est. Preterea: illud est de intellectu formali et specivoco quod est de intellectu illius a quo omnia accidentia sunt remota. Sed Armandus c. 179 et Monte 3 phisicorum c Versor de relatione Dominicus Flandrinus v. metaphisice q. xvi. ar: xx et q. xiii. ar. iii. de potenciis. Aristoteles sic docet assignare correlativum igitur est de intellectu specivoco sui relativi et plus quam subiectum in distinctione accidentis. Per hoc autem non dico correlativum esse de essencia relativi quia de eo non predicatur vere et affirmative: ut genus vel differentia (sed hec pretereo). Preterea: Quicquid in conceptu suo specificativo importat ordinem ad aliquid ab illo alio specificatur: quia hoc: ordo Specificativum extrinsecum requirit igitur: Specificativum et formale distinctivum: includentis ordinem: voco illud: sine quo propria racio et completa haberi Sancti Thomae i. q. xxvi. Capreolus ubi supra. Versor de ad aliquid. non potest sed completa racio relationis sine correlativo haberi non potest quia non est possibile me intelligere duplum nisi intelligam dimidium et hoc quo ad respectum. Et dico notanter: relationis racio: quia relativum per se ipsum est tale cum significet formam Aristoteles de relatione. Capreolus i. d. 30 q. i. referibilem potencialiter. Sed relatio significat ipsam formam relacionis conceptam. Nam dicitur ipse respectus precise et formaliter habitus ab illo quod est relativum. ideo dicit Silvester quod relacio est una realitas cuius racio includit duas realitates.

Secunda conclusio

Secunda conclusioPotencia: habitus: et actus: recipiunt speciem ab obiectis. Probatur sic. Omne importans necessariam habitudinem ad proprium et principale obiectum ex illo recipit speciem et differentiam formalem i. q. xviiii. ar: iii et q. lxxvii ar: iii de anima q. xiii. Dominicus Flandrinus v metaphisice q. xiii ar: iii. Idem Monte sed quelibet potencia est huiusmodi. Igitur maior probatur ex prima conclusione. Minor est Doctoris sancti et Dominici de Flandria dicentis: Dicere potencias formaliter per se ipsas distingui et non per habitudines implicat. quia est dicere quod distinguantur et non distinguantur per se ipsas ergo distinguuntur per diversas habitudines ad obiecta. Exemplum: Intellectus per habitudinem ad intelligibile. voluntas ad appetibile. sciencia ad scibile et virtus ad finem habent speciem. Nota quod potencia dicit duo: scilicet absolutum vel principale et sic per se ipsam distinguitur ab alio. et connotatum quod est respectus vel habitudo vel ordo ad principale obiectum racione cuius obiectum dicitur esse prius potencia secundum racionem Sanctus Thomas ubi supra et de potentia q. ix ar. ix ad 3 veritate q. xxiii. id est conceptum specivocum et formalem: probatur per primam conclusionem. Contra hanc partem conclusionis arguunt quidam virtualiter sic. per illud res non habet esse specificum nec per illud distinguitur specifice quo remoto adhuc habet esse specivocum et distinctum a quolibet alio. Lege Sanctum Thomam de potentia q. ix ar: vii ad ultimum de anima q. uni ar: xiii ad tercium. i. q. lxxvii. et in aliis locis. Sed potencie remotis obiectis et finibus adhuc distinguuntur et habent speciem probatur quia nullo colore existente adhuc visus esset. Dicendum quod minor universaliter implicat presupponens potencias manere remotis universaliter omnibus obiectis. Nam quelibet potencia habet racionem cognoscibilis et appetibilis . Unde obiecta totaliter sine potenciis removeri non possunt: quo ad intellectum et voluntatem. Dicitur secundo quod potencie ordinantur ad obiecta mediate quia per actus. Actus autem non producuntur absente obiecto et illa videtur esse mens Sancti Thomae . Dicitur tercio quod voluntas et intellectus distinguuntur se ipsis essencialiter sed non specifice et formaliter patet per primam conclusionem. Dicitur quarto quod potencie passive Capreolus i. d. i q. i et iiii. d. xlix q. 2. proprie distinguuntur per movencia ipsas. non terminancia: bonum enim movet appetitivam: cognoscibile apprehensivam sed distinctis moventibus respondent distincti motus et distincta mobilia. Et capio hic movens: pro quo: et quod movet:2. et 3. phisicorum quia non est verum universaliter loquendo quod illa distinctio reducitur ad causam efficientem. Dicitur quinto. quod quo ad significatum se ipsis sed quo ad connotata obiectis differunt formaliter: nec potest aliqua potencia quo ad connotatum manere sine obiecto.

de veritate q. 22 ar: xi. Actus habet Formam ab obiecto id est distinguitur formaliter extrinsice ab obiecto 3. d. xxiii. q. i. ar. iiii. et q. 3. ad iiii. Speciem specivoce prima secunde q. i. ar: iiii. et q. xviii ar: 2. ad 2. et 14 ar: v.

Probatur conclusio quo ad habitus et actus per philosophum in predicamento ad aliquid ubi inquit habitus sunt dispositiones horum que sunt ad aliquid nec inconveniens reputat habitum esse quale et relativum: atque in utrisque generibus annumerari. Idem v. metaphisice dicit capitulum de ad aliquid et de habitu et virtute, quarto topicorum 2 et vi. ethicorum et vii. phisicorum quia sunt relativa secundum dici. de praedicamentis ad aliquid Armandus trac: 2 c. 173. Relativum secundum dici dicitur quod non significat primo et principaliter ipsam relacionem sed absolutum aliquod ad quod Sanctus Thomas de potentia q. vii ar: x ad xi. et i. q. xiii ar: vii ad i. et i. d. xxx. q. i. ar: 2 et v. consequitur relacio pura fundamentum. Relativum secundum esse dicitur quando nomen significat primo et principaliter ipsam relacionem: sive sit realis sive racionis. Sciencia virtus et habitus primo et principaliter important absolutam qualitatem sed ex consequenti relacionem seu respectum ad obiectum. Similiter actus. Unde: omnis actus elicitus determinatur ad esse nature. quantum ad speciem. non ex se solo formaliter: sed ex principio vel termino. Capreolus . d. xxiii q. i. Virtus secundum Capreolum non est purus respectus nec purum absolutum nec ens per accidens quia dicit absolutum sub respectu: Sanctus Thomas iii. d. xxiii. q. i. ar: iii. sed est absolutum aliquod copulatum respectui vel ad se vel in ordine ad aliud quod propter iusticiam addo. De habitu probatur: quia habitus secundum proprium modum distinctionis habituum Sanctus Thomas prima 2e. q. liiii ar: 2. iii. d. xxiii. q. i. ar: iii. questiuncula 3 et d. xxxiii. q. i. ar: i. importat ordinem ad aliquid et distinguitur secundum distinctionem eorum ad que dicitur: cum autem habitus sit dispositio ad duo ordinata scilicet ad naturam et operacionem. sic distinguitur per naturam et obiectum specivoce. Vide Sanctum Thomam et dic consequenter.

Nota secundo quod sunt duplices forme: quedam recipientes speciem Sanctus Thomas ia. 2e. q. 52 ar: i. et q. liiii. ar: 2. ab intrinseco hoc est secundum seipsas vel aliquid sui id est per aliquod principium intrinsecum et essenciale ut in rebus compositis et ille habent determinatam racionem secundum se considerate Dominicus Flandrinus v. metaphisice q. xiii. ar: iii. ut sunt calor albedo et alie qualitates que non dicuntur in ordine ad aliud et multo magis substantia que est ens per se. Alie sunt recipientes speciem ex illo ad quod ordinantur sicut sunt habitus Monte iii. phisicorum i. 2. q. xlix et iii d. xxiii: q. iii. dispositiones actus et motus etc. Nam omnia que dicuntur secundum ordinem ad aliquid: distinguuntur secundum distinctionem eorum ad que dicuntur. sed habitus et virtus ordinantur ad i. 2. q: lii ar. i. et q. liiii ar: 2 et prima 2e. q. 49. et iii d. xxiii. naturam et ad actus. Idem Sanctus Thomas . Quapropter conclusio est vera sed aliqui notam improprietatis Sancto Thomae inurere videntur: dicentes improprium esse dictum quod aliqua habeant speciem ab extrinseco sicut Sanctus Thomas dicit de motu et habitu: concedentes quod predicta secundum essenciam non recipiunt speciem ab extrinseco sed bene secundum esse et subsistenciam qua si esse motus sit respectus cum tamen ab eisdem concedatur esse rei absolute: esse absolutum: Modus dicendi est: quod motus secundum essenciam est forma fluens cui superaddit tres relaciones reales scilicet respectum ad movens. mobile. et ad terminum ad quem: et hoc secundum esse vel subsistenciam quasi esse et subsistencia motus sit respectus. Sed clarum est Sanctum Thomam non loqui de absoluto sed respectivo. Quicquid tamen sit: hec conceditur ab eis: Omnis relacio sive respectus recipit speciem ab opposito termino qui est extrinsecus: et ista: motus importat respectum igitur recipit speciem ab extrinseco termino: tenet in darii: et arguunt illi in alio loco sicuti et Sanctus Thomas . Omnis actio ia. 2e. q. liiii. et q: i. ar. iii. habet distinctionem suam a principio et passio a termino sed obiecta sunt principia vel termini actuum qui sunt operationes igitur ab eis recipiunt speciem. Circa maiorem vide Aris totelem 2. phisicorum dicentem quod medicacio est a medicina non ad medicinam: sanacio autem ad sanitatem a qua denominatur. Unde dicitur quod actio denominatur a principio et passio a termino et sic intentum meum patet hoc modo. Quicquid connotat respectum ad extrinsecum hoc ab extrinseco recipit speciem sed potencia: motus: habitus: et actus sunt huiusmodi: igitur maior patet quia per hoc ab absolutis differunt respectiva. Similiter minor vide Sancti Thomae de anima q. i. ar: xiii. et i. q. xix ar: 2 et q. 77 ar. iii. et prima secunde q. i. ar: 3 et. q. 54 ar: 2 et 3 q. 53 et q. 49 et q. lvii. Ex quibus omnibus clarescit quod potencie habitus et actus distinguuntur per suos fines vel per sua obiecta: Contra hoc arguo sic. primo. nullum ens reale. refertur ad nonens vel ad ens racionis. relacione reali· quia non dependet ab aliquo istorum sed obiecta potenciarum. virtutum. actuum. quandoque non existunt in natura rerum probatur: quia finis secundum esse reale sequitur ordinata ad finem sed obiecta predictorum sunt fines igitur obiecta illorum non possunt terminare racionalem relacionem nisi quando sunt ergo antequam sunt non possunt terminare habitudines eorum et per consequens distinctio talis minus proprie ponitur.

Contra secundo. finis in propria racione sue causalitatis est habere esse in intencione sed esse in intencione est ens racionis ergo non potest habere causalitatem racionalem et per consequens non potest esse mensura actuum: maior patet quia finis est primum in intencione. Contra argumenta insto sic. finis est causa causarum igitur ubicumque reperitur racio finis ibi et esse causam causarum reperitur. sed racio finis convenit obiectis quia sunt illa gratia quorum sunt habitus et actus igitur.

Ad hec argumenta respondebo per dicta Hervei primo deinde aliorum. Quorum primum est (Herpheus 2. q. i. in solutione argumentorum): Necesse est ponere in genere cause finalis aliquem finem principalem actu preexistentem omni ei quod ordinatur in ipsum. probatur. In nullo genere nonens potest esse causa prima vel principalis: entis. Sed fines secundarii sunt non encia ante terminum motus vel actionis igitur ante actionem agencium non possunt esse causa principalis: vel principalis finis. Nota tamen quod causalitas finis non est movere sed dare bonitatem et appetibilitatem et hoc potest convenire non enti inquantum aliquis finis actu praeexistens potest movere ad amorem et cognitionem nonentis sicut conservacio individui actualis ad amorem sanitatis future/ hoc ergo est singulare in genere cause finalis. quod ens in potencia cum actuali intencione eius ad quam movet principalis finis sit causa finalis secundaria. quia aliquod actu nonens. possibile tamen potest dare amabilitatem ei per quod potest fieri vel attingi sive subiective sive effective. per virtutem tamen finis agentis in actu: et talis causalitas finis actu non existentis est causalitas secundum quid respectu existentis quia illud quod est nonens in re et in intencione non potest esse causa alicuius rei sed quod est nonens in actu. potest tamen esse et est in intencione alicuius agentis illud potest esse causa secundaria finalis sed esse principale esse in intencione agentis habet a causa principali finali et efficiente igitur habet causalitatem finalem ab ipso.

Secundum dictum. Causalitas finalis cause et efficientis quandoque sunt idem re quantum ad entitatem illam que est causa finalis et efficiens. et quandoque diversa re et semper sunt diversa racione. Prima pars probatur quia ultimus finis et primum agens sunt idem re. Preterea: quando agens est in potencia ad amorem finis tunc convenit quod finis vel bonum est causa effectiva et finalis. Effectiva inquantum effective movet voluntatem ad amorem. Sed finalis inquantum dat appetibilitatem. Secunda pars probatur. quia deus qui non est in potencia ad amorem alicuius finis: agit effectum aliquem quandoque propter alium finem (saltem propinquum a se) dicendo quod deus det gratiam propter gloriam que quidem gloria non est causa finalis dei sed genere a qua realiter distinguitur. ita dicimus quod deus fecit bestias propter hominem. Tercia pars probatur. quia causalitas cause efficientis est efficere rem sive per motum et mutacionem sive per simplicem emanacionem sive cum novitate essendi sive sine novitate. Sed causalitas cause finalis universaliter loquendo non est imprimere aliquid effective ipsi agenti immo est appetibilitatem alteri dare. Et nota hic (Herpheus 2. quolibeta q. 2) quod differunt intencio finis et finis intentus: quia intencio finis est actus voluntatis respectu finis et iste actus in agente per intellectum et voluntatem est causa effectiva sed finis in hoc quod dat amabilitatem agenti habet racionem causalitatis finalis ideo quando dicitur causalitas finis in intencione est causalitas effectiva· falsum est. licet causalitas intencionis que est de fine sit effectiva tamen nihil prohibet plures causas in eandem essenciam coincidere. Herpheus omnia. Tercium dictum quando dicitur agens primum vel secundum agit propter finem ly propter non dicit causalitatem finis respectu agentis sed respectu effectus ut quando dicitur quod deus agit propter finem alium a se tunc ly propter dicit causalitatem finalem respectu effectus dei sicut quando dicimus quod deus fecit celum propter electos sicut propter finem. Finis qui sunt ipsi electi est aliud a deo: tamen istum finem oportet reduci finaliter in deum quia deus fecit electos propter se. Quando etiam dicitur quod agencia sunt propter suos effectus sicut fines tunc falsum est quia nullum nobilius vel eque nobile ordinatur ad ignobilius vel eque nobile sicut ad finem. Sed agencia principalia sunt nobiliora suis effectibus vel equaliter nobilia ergo. Si autem intelligatur quod agencia non solum agunt propter finem effectus sed etiam propter aliquem finem qui sit causa finalis eorum. hoc verum est quodam ordine ut si dicamus quod vegetabilia agunt propter sensibilia et hec propter hominem sicut finem et homo propter deum. Sed nullum agens secundarium agit propter aliquod creatum sicut propter finem totalem immo omnia sunt propter ultimum finem qui est deus. Nec hoc est verum quod ignis agit propter formam ignis sicut propter finem principalem sed bene conceditur sicut propter sub finem . Ex hoc dicto sequitur.

Quartum dictumQuartum. Agens non solum agit propter aliquem finem ut sit sed eciam propter aliquem finem qui talis est. sicut aliquis exhibet honorem virtuoso quia est talis. Unde preter Sic Aristoteles i. posteriorum procedit ad ultimum finem dicendo: peciit argentum: ut solvat: solvit: ut non iniuste operetur sic ulterius procedendo quo modo usque fit status et ille fit quando venitur ad summam iusticiam que deus est/ finem productum (actione agentis) propter quam agens agit ut sit oportet dare aliquem finem preexistentem ante actionem agentis qui scilicet talis est non autem ut sit. Unde et deus et omnia agencia agunt propter finem qui deus est, Non ut sit sed quia talis est nam ideo omnia ordinanda sunt in ipsum quia ipse est finis. Hec omnia virtualiter Herpheus 2. quolibeta q. i. dicit: Omnis finis acquiritur per actionem agentis vel ut in se sit: vel ut sit aliquid huic acquisitum quia seu ipsum preexistens acquiritur huic et sic finem acquiri nihil aliud est quam illud quod est ad finem: consequi finem: secundum quod est ordinabile in ipsum sed nulla res ordinata ad finem consequitur finem nisi ex agente: eam in finem effective ordinante: propterea non oportet quod finis ab agente intentus sit effectus ab eo: immo potest esse preexistens actioni agentis: ordinantis illa que sunt in ipsum ordinabilia. Contra: primo methaphisice dicitur quod finis habetur in termino motus et 2. phisicorum: quod finis est ultimum in executione ergo finis est effectus acquisitus per agens. Dicendum quod philosophus loquitur de finibus propter quas agunt agencia: ut sunt: quia tales acquiruntur per motum et non habentur nisi in termino motus. Si autem philosophus loqueretur de finibus universaliter: dicendum quod omnis finis est (terminus vel aliquid ultimum) talis quod acquiritur in termino motus vel ut sit. vel ut aliquid acquisitum huic ita quod licet fit aliquid in se ante motum non tamen acquiritur (ei quod est ad finem) ante terminum motus vel actionis. Ita etiam finis est ultimum in executione non quidam quod in se sit sed quia acquiritur ei quod est ad finem.

Quintum dictum Quintum dictum est. Quod totalis et prima racio causalitatis finis: est esse illud amore cuius aliquid agitur ab alio: capiendo amorem pro appetitu quocumque impresso ab agente primo: agentibus et moventibus: suos effectus ad finem prestitutum et propterea dicitur gratia cuius quia dat agenti amabilitatem Capreolus i. d. i. q. i. et bonitatem ex hoc quod ordinatur in finem. Agitur: hic capitur communiter pro quocumque fieri vel esse. Tenendo hanc opinionem . Respondeo ad primum. quod ens reale potest realiter referri ad illud non ens in actu: quod potest esse et quod cohabet: causam realem principalem et cum hoc habet esse in intencione que est realis actus. ad probationem dico quod sicut causalitas agentis dependet a causa finali ita potencia vel actus potest referri in finem. Ad minorem dico quod si finis: nec in se nec in simili: nec in intencione existeret tunc inferretur conclusio. Ad probativum syllogismum dico quod quando tales sub fines sunt tunc cessat relacio agentis ad finem quia tunc sunt effectus. Ad secundum. quod finis dicitur esse causa prout est primum in intencione. non sic intelligendo. quod esse primum sit causa causalitatis finalis quia oppositum est verum. probatur. quia finis non ideo est causa quia intenditur: sed ideo intenditur quia est finalis causa attamen semper est primum in intencione sicut causa sine qua non quia agens non ageret nisi intenderetur finis. Secundum Clypeum v. q: diceretur quod virtus vel habitus refertur tantum realiter ad illum actum a quo causatur et non quem causat.

v. metaphisice q. 2. Paulus Soncinas dicit finem movere methaphorice. Quod est. nihil in alio causare. sed esse id propter quod: sive cuius gratia: aliquod agens agit. quia quodam modo finis trahit agens. hanc dicit esse mentem Sancti Thomae addens admodum probabilem esse sententiam dicentium: quod causalitas finis non consistat in huiusmodi methaphorica mocione sed in hoc quod aliquid habeat bonitatem et appetibilitatem. Sed an illa differencia v. meta: q. 3.sit ponenda vel non lectori committo. Paulus ubi supra dicit quod causalitas finis non convenit rei quantum ad esse quod habet extra sed secundum esse quod habet in anima . Unde secundum ipsum est duplex finis scilicet existens: cuius gratia et amore operatur agens. Alius actu non existens sed tantum in potencia propter quem producendum agens agit sicut agens naturale propter formam: primo fini convenit eciam causalitas agentis: sed secundo causalitas finis tantum . Quoniam itaque arguitur quod nullum ens in potencia tantum vel non ens: est causa entis realis sed finis secundo modo captus est ens in potencia et non ens in actu igitur. Respondet quod finis dum causat: est realiter: non quidem in se. sed in voluntate per amorem. sicut intelligibile in intellectu per speciem: sed amor et species intelligibiles sunt encia realia igitur finis prout est in potencia in se: est in actu per amorem. Sed contra. quia si finis eo modo est causa tunc coincidit cum efficiente ergo male dicitur quod convenit ei causalitas finis tantum. Respondet quod amor vel species utique proprie movet voluntatem quia realiter effective movet sed negat quod causalitas finis sit causalitas amoris: quia licet relacio causalitatis ipsius finis: fundetur in illo esse quod finis habet in anima: tamen illud esse finis non fundat relacionem pro se sed pro fine qui producitur. ideo non dicitur finis sed quod producitur: Secundo dicitur quod finis ad extra prout stat sub esse suipsius in anima movet. Dominicus de Flandrinus i. methaphisice et v. de causa finali videtur velle quod finis in intencione sit ens racionis sed dicit quod aliquod ens racionis per respectum ad ens reale potest esse causa. realis entis sicut actus intencionale utputa species coloris in oculo potest esse causa realis actus per respectum ad colorem. sed propter brevitatem relinquo legenti. Lambertus dicit quod illud quod est finis acceptum secundum quod est in intencione agentis praecedit omnes alias causas et habet racionem causalitatis finalis quia de 2. phisice.racione eius est movere efficiens. Acceptum vero secundum esse quod habet in executione operis tunc habet racionem effectus quia tunc non movet. Sed contra: intencio non movet realiter sed finis est intencio: ergo: Dicit quod intencio prima id est res primarie concepta non pure speculativa sed practica que est de re factibili a nobis potest realiter movere efficiens. Sed talis intencio est finis quando accipitur in racione cause: Exempli gratia: Intencio domus in mente carpentarii dicitur finis et realiter movet eum ad domificandum. Nunc opinionem conclusio ista Sancti Thomae prima secunde q. i. ar: i. ad i. prima secunde q. xii ar: i. Sancti Thomae afferam. Finis que causa causarum est non habet racionem cause nisi prout est in intencione. Nota secundo. quod intencio est realis actus voluntatis respiciens finem prout est terminus motus vel alicuius quod in ipsum ordinatur. ar: iiii. ad. tertium. veritate q. 22. ar. i. Motus equidem voluntatis prout fertur in finem acquisibilem per ea que sunt ad finem vocatur intencio. Naturalia que voluntatem non habent inclinantur naturali inclinacione ad fines suos a primo motore qui est deus. Ex dictis sequitur quod finis per intencionem habet esse reale in agente quia habet realem intencionem que dicitur esse ipsius finis. Ex alio sequitur quod non est de racione cuiuslibet finis quod acquiratur quo Capreolus i. d. i. q. i. ad esse: sed quod acquiratur ab aliquo ordinato in ipsum secundum haberi: inquantum finis dicitur esse terminus alicuius ordinati in ipsum. Nota quod finis intentus determinat agens ad effectum fit autem illa intencio in racionali creatura per voluntatem prima secunde q: i. ar: iiii. in aliis per inclinacionem id est appetitum naturalem: Primum in ordine intencionis est quasi principium movens appetitum: quo subtracto appetitus a nullo moveretur. Sed tale principium est ultimus finis igitur primum in ordine intencionis est ultimus finis. Minor probatur. quia nisi patet de bono universi i. q. xviiii ar: vi: ad 3. esset ultimus finis nihil appeteretur nec aliqua actio terminaretur . Ex hoc discursu sequitur quod finis primo movens semper preexistit actioni agentis et sic quando dicit Sanctus Thomas quod finis est effectus agentis intelligit de sub fine vel de secundario fine. i. metaphisice lec. x. Nota quarto: quod racio finis est racio boni: probatur: eo modo movet finis quo modo intenditur. Sed finis per bonitatem intenditur veritate q. xxi. ar: v. igitur per bonitatem eius movet. Maior patet: quia causalitas convenit ei in intencione. Minor probatur quia intencio semper est boni vel veri vel apparentis ergo congruit opinioni Herphei et videtur probabilis. Dico igitur ad primum quod nul lum ens reale refertur ad ens racionis vel ad nonens actu verum est: si illud nonens actu non sit in potencia maxime si non precessit actum vel habitum secundum se vel in suo simili) si non habet aliquid reale ad ipsum pertinens: si non habeat alterum ens reale in actu per quod ad tale ens in potencia moveat sed finis eciam qui actualiter non existit habet omnes illas condiciones quia habet amorem realem sui in omni contra gentiles iii. c. xvii ar: vi. 2. d. i. q. xiii. 4 veritate q. xxi. ar: i. ad i. agente. Habet eciam finem principalem actu existentem quia nulla causa secunda potest habere racionem ultimi finis. Nec aliquid habet racionem finis nisi per ordinem ad ultimum finem nam finis posterior semper est causa quod intenditur precedens finis cetera superius patent.

Pro illo quod in oppositum adducitur. Nota quod sic arguendo in darapti . Lege Sancti Thomae i. metaphisice lec: 4. in fine. Omnia appetunt bonum. Omnia appetunt finem igitur finis est bonus et sic in darii: quicquid appetitur sub racione boni appetitur. sed finis appetitur igitur sub racione boni appetitur. Ultra procedendo in darii. Quicquid est racio appetendi finem hoc est racio causalitatis finalis. Sed bonitas est racio quare appetitus tendit in finem igitur bonitas Capreolus i. d. i q. i. est racio causalitatis finalis: Maior quia voluntas (que semper est boni) habet circa finem tres actus scilicet intencionem: voluntatem: et fruicionem qui distinguuntur secundum diversas raciones boni et finis. Patet igitur ex illis discursibus: veritate q. xxi. ar: v. c. et. i. metaphisice lec: iiii. bonum secundum racionem boni esse causam per modum cause finalis. Nam dicit Sanctus Thomas quod bonum minus principaliter importat respectum qui est habitudo perfectivi secundum quod aliquid natum est perficere non solum secundum racionem speciei sed etiam secundum esse quod habet in re. Et hoc modo finis perficit ea que sunt ad finem igitur finis movet sub racione bonitatis. Probatur finem habere racionem causalitatis finalis ex bonitate quia si quereret quis quare finis habet esse in intencione: Respondetur: quia est bonus quia est appetibilis. quod si verum est non est tanta diversitas Herphei et sancti Thomae quantam aliqui Thomiste faciunt: Nam Sanctus Thomas i. metaphisice lec: iiii. sic dicit formaliter. Sic igitur causam finalem Aristoteles per tria notificat seu quia est terminus motus et per hoc opponitur principio motus quod est causa efficiens et quia est primum in intencione racione cuius dicitur causa. Et quia est per se appeti bile racione cuius dicitur bonum. Hec ille ex quibus claret quomodo finis contra gentiles 3. c. 3. dicitur causa et appetibilis tamen primum dictum ab omnibus non eodem modo exponitur. Dico igitur (declarando quoniam finis Thomisticus sit causa seu per bonitatem et appetibilitatem suam sicut lec: iiii. ex secundo metaphisice habetur et v. metaphisice alias non diceretur gratia cuius) quod finis quantum ad illud quod dicitur finis: et si extra ipsum contra gentiles iii. c. xvi. in fine et c. xx. agens non sit semper: tamen quantum ad bonitatem suam apprehensam et intentam dicitur movere efficiens ad producendum aliquid. Item Sancti Thomae de veritate q. 22 ar: xii videtur velle quod finis sit racio agendi ipsius agentis sed racio agendi est forma agentis per quam agit igitur oportet finem inesse agenti sed non inest agenti secundum esse nature perfectum quia tunc quiesceret agens igitur inest per modum finis intencionis igitur finis preexistit in agente per intellectum cuius est recipere aliquid per modum intencionis . Hec ille: incipiendo ab ultimo sequitur primo quod finis preeexistit realiter secundum suam intencionem. secundo quod finis nunquam haberet illud esse reale nisi esset agens per intellectum. Tercio quod duo sunt de racione finis scilicet esse intentum et hoc convenit cuilibet fini et esse in sua natura vel realiter vel secundum racionem sed nulla pars illius disiunctive convenit omni fini. Sequitur quarto quod finis per intencionem suam est forma realis. per intellectum agentis quandoque ab agente realiter distincta probatur nullum ens racionis potest esse forma vel principium vel racio actionis realis sed finis est racio realis actionis igitur. Hec missum facio: teneat quilibet quod sibi videtur consonum.

Conclusio tercia Conclusio tercia.

de veritate q. 22 ar. x. ad i. Distinctio specivoca vel formalis potenciarum. habituum: virtutum: et actuum penes formalem racionem Sanctus Thomas iii. d: 24 q. i. ar: i. ad i. et i. q. i. ar: i. ad 2. vii metaphisice lec: vi et prima secunde q. liiii: ar: 2. ad 2. et non materialem finium et obiectorum est attendenda. Supposito quod obiecta habent se active ad aliqua illorum. probatur sic. Unumquodque agit secundum quod est in actu per formam suam 3 phisicorum et ix metaphisice . Sed obiecta agunt in potencias passivas 2 de anima et in aliquibus generant habitus 2 ethicorum igitur agunt in ipsas potencias secundum quod sunt in actu per formas. Sed forma obiecti est racio formalis ad quam predicta ordinantur igitur obiectum agit per racionem formalem ut color agit in visum per lumen et intelligibile in intellectum per lumen intellectus vel magis quo ad propositum per in telligibilitatem vel entitatem et hoc idem realiter agit in appetitum Sanctus Thomas prima secunde q. xviii. ar: v. per bonitatem sed effectus eo modo habet ordinem ad causam vel potencia mobilis eo modo ordinatur ad obiectum et diversificatur secundum speciem quomodo causatur vel movetur sed secunda secunde q. v ar: 3. causatur vel movetur ex obiecto sub racione formali: igitur potencia que movetur et habitus qui causatur ex racione formali obiecti diversificatur genere vel specie ex illo quod est formale quia secundum Sanctum Thomam . Species Sancti Thomae de charitate ar: 13. ad vi. et i q. i. ar: i. ad 2. 2.2 q. i: ar: i. in opusculo de demonstracione . Capreoli in prologo q. ult: Clypeus q. vi. cuiuslibet habitus dependet ex illo quod est formale in obiecto quo sublato non manet species habitus.

Nota quod formalis racio obiecti (que sumitur secundum proporcionem Sanctus Thomas iii. dis. xxvii q. 2. ar. iiii qla. 2. rei ad animam prima secunde: q. xvi: ar: 2 ad 2. iii. d. xxvii. q. 2. ar: iiii. qla: 2) in scienciis est medium demonstracionis per quod conclusio cognoscitur et in quacumque cognitione est illud per quod obiectum movet potenciam vel terminat eius actum: In aliis autem obiectis racio formalis dicitur principium per quod vel sub quo modo agens potest in passum et loquor hic de obiecto motivo. Nota secundo. quod racio formalis quandoque est eadem realiter cum suo obiecto et similiter due raciones formales diversas sciencias vel habitus respicientes sunt eedem realiter. Exemplum primi: diffinicio hominis per quam demonstratur passio inesse subiecto est eadem realiter cum eo. Exemplum secundi: Racio formalis animalis prout consideratur de sensu et sensatu similiter racio sub qua consideratur de generacione et corruptione sunt eadem realiter racione differentes sicut eciam due raciones veri et boni sunt eedem realiter quia idem essencialiter: dicitur bonum et verum: sed differunt racione. Similiter raciones sub quibus deus est obiectum fidei et charitatis sunt ipse deus. Quandoque vero racio formalis realiter distinguitur ab obiecto ut sonus a numero et lumen a colore. Ex quibus sequitur conclusio.

Quarta conclusioConclusio quarta.

Unitas et pluralitas racionum formalium (que diversificant aut identificant habitus secundum speciem) non De anima q. i. ar: xiii. ad iii. Montis 2 de anima Flandrini v metaphisice q. xiii: ar: iii. Sancti Thomae 2. d. xxvii q. i ar: 2. ad 2. ducunt secum unitatem et pluralitatem efficiencium id est causarum effectivarum nec convincunt pluralitatem finium realiter distinctorum quia de fine sunt tres actus realiter differentes scilicet intencio: fruicio: et velle: sed clarum est illos actus posse esse de eodem fine in numero igitur: cum identitate reali finis et cum differentia racionis potest stare pluralitas actuum realiter distinctorum. exemplum i. patet de racione fidei et charitatis. Illa conclusio est contra volentes distinctionem presentem reducere ad causam effectivam precise quod est falsum:

Nota secundum Aristotelem quod neque materia neque forma generatur vel fit sed totum compositum sicuti artifex non dicitur facere aes nec speram vii. metaphisice lec. vi. idem i. et 2 phisicorum . sed aeneam speram. Ita eciam generare et facere conveniunt toti composito. Ex quibus apparet quod sicut totum compositum incipit esse i. methaphisice a toto efficiente ita et distingui et sicut dicitur formaliter tale propter formam producentis ita distinctio eius formalis extrinseca est talis propter principium productivum agentis cui effectus est conformis qua propter distinctio qua aliquid distinguitur effective per suam causam distinguitur contra formalem distinctionem vel saltem non est eadem convertibiliter et sic patet conclusio: Ita arguendo unum et idem efficiens in numero propter distinctas formas est principium distinctorum effectuum sicut eadem res per calorem est principium calefactionis et digestionis cibi et nutricionis ergo distinctio formalis effectuum non ducit secum distinctionem efficientium.

Conclusio quinta

Conclusio quinta et responsivaDistinctio formalis specivoca sed non essencialis Est alteritas extremorum secundum racionem formalem obiectorum diversas habitudines habentium: talis est: distinctio intellectus et voluntatis quia sunt extrema habentia diversas habitudines ad distinctas raciones formales quia racio boni est obiectum formale voluntatis: racio cognoscibilis est obiectum intellectus: talis est distinctio inter potencias sensitivas: inter scientias: habitus et virtutes ex hac conclusione patet quod habitus et potencie non distinguuntur essencialiter per obiecta quia non intrinsece: nec adequante sicut per causas efficientes ut patet per quartam conclusionem sed formaliter et specivoce capiendo formam vel speciem pro illo: quod est de intellectu proprio alicuius. Identitas est unio extremorum propter unam racionem formalem obiecti eandem habitudinem habentium. hoc modo sunt idem grammatica Petri et Ioannis. Secundum est signum reduplicativum et importat specificativum vel formalificativum (sic loquor propter penuriam terminorum) proprium ac principale ac formale. per quod habitus distinguuntur. quia in eadem re realiter possunt esse plures raciones formales (id est specificativa principia) correspondentes distinctis habitudinibus exempli gratia de eodem pomo habet quis noticiam: et desiderium propter aliam et aliam causam. Nam desiderium (sive sit actus sive habitus non curo) importat ordinem ad aliquid: quia est bonum et absens. ita quod bonitas respondetur ad questionem factam per propter quod que querit causam. Noticia autem fertur in aliquid propter cognoscibilitatem.

Ex iam dictis satis aperiri arbitror distinctionem formalem seu specivocam extrinsecam: prout ordinata ad alterum: per illud alterum dicuntur specivocari et formaliter distingui. Superest modo distinctio formalis prout duo actus vel habitus in diversis potenciis subiectati sic se habentes quod unus est forma alterius et per consequens formalificativum et distinctivum formale quo modo differant sicut patet de charitate que dicitur esse Sancti Thomae prima secunde q. xiii. ar. i. forma virtutum et de electione que dicitur esse substancialiter in voluntate et formaliter in racione. Similiter de usu et intencione et econtra de imperio quod et actus racionis essencialiter sed formaliter ipsius voluntatis. Circa hanc materiam Nota Sancti Thomae prima secunde q. xv. ar: i. et q. xvi. ar: i. primo quod Sancti Thomae de veritate q. 22 ar: xiii. in c. ponit intencionem esse actum voluntatis in ordine ad racionem: per regulam: Quandocumque sunt duo agencia ordinata tunc secundum dupliciter potest agere. Uno modo secundum quod competit nature sue. Alio modo secundum quod competit nature superioris agentis. Exempli Intenciogratia. Moveri deorsum (quamquis nulla actio inferioris agentis fiat: nisi presupposita actione superioris) convenit aque secundum propriam naturam ideo attribuitur ei absolute. Sed fluere et refluere conveniunt aque ex impressione superioris agentis scilicet lune. Ideoque non attribuuntur aque absolute sed in ordine ad lunam. Sed racio et voluntas sunt potencie adinvicem ordinate: et absolute considerando racio est prior: tamen efficitur voluntas prior et superior per reflectionem inquantum movet racionem: Igitur aliqua operacio potest attribui uni potencie in ordine ad aliam: Unde voluntati attribuitur aliquis actus dupliciter: uno modo absolute et secundum suam naturam inquantum tendit in proprium obiectum absolute: hic actus competit ei absolute (sicut velle et amare) quamvis etiam presupponat actionem racionis: Alio Intenderemodo competit voluntati actus aliquis secundum id quod ex impressione racionis relinquitur in ea et hoc modo intendere est actus voluntatis: quia nihil aliud videtur esse: quam ex eo: quod quis vult: in aliud tendere sicut in finem: et per hoc differt a velle quod est circa finem absolute. Sed intendere dicit ordinem in finem secundum quod finis est in quam ordinantur ea que sunt ad finem. Sed illa ordinacio non invenitur in voluntate secundum propriam naturam sed secundum exigenciam racionis quia relacio activa in finem est racionis tantum. Cum proprium sit racionis ordinare et conferre: quandocumque in actu voluntatis apparet aliqua ordinacio vel collacio: talis actus est voluntatis non absolute et simpliciter. sed in ordine ad racionem et sic dicitur esse voluntatis substancialiter vel materialiter et racionis formaliter: quia relacio activa et virtus impressa se habet ut forma sed actus relatus passive suscipiens impressionem ut materia. Nec sequitur. Intencio est formaliter in intellectu igitur principaliter quia ibi dicitur esse actus principaliter ubi est subiective sed in voluntate est subiective igitur. Nota quod non loquor hic de intentione secunda de qua diffuse dixi in quodam libello: quem multis mendis plenum esse videtis: an autem sordes iste ex negligencia vel incuria impressoris: aut ex livore: aut ex obscuritate scripti exemplaris suborte sint: nescius sum: non debuisset ille bonus homo suscepisse opus quod elaborare nequiverat: nec promisisse maiorem diligenciam quam reperio: facile parcerem si dictiones aut litteras invertisset: sentenciam in suo vigore relinquens (quia nemo tam linceus est quin aliquando apertis oculis cecuciet) sed quia non modo litteras sed etiam sententias invertit: merito hanc querelam legitis. at hec sine detrectione sui honoris dico.

Nota quod electio eciam est actus voluntatis in ordine ad racionem Electio quid comparantem adinvicem ea que sunt ad finem quia electio ut habet Aristotelis 3 et vi ethicorum est appetitus intellectivus vel consiliativus id est appetitus in ordine ad intellectum: Est igitur electio actus voluntatis materialiter substancialiter. Sed intellectus formaliter quia id quod est proprium racionis (scilicet conferre unum Regulaalteri et tandem preferre) invenitur in electione ex impressione racionis quia actus qui est essencialiter unius potencie vel habitus recipere potest formam et speciem a superiori potencia vel habitus secundum Ususquod inferius ordinatur a superiori. Nota quod usus etiam est actus voluntatis substancialiter primo et principaliter: racionis autem tanquam dirigentis quia usus importat applicationem ad rem et illa applicatio est per voluntatem directam per racionem: Nota quod dicit Sanctus Thomas i. q. Imperium21. a: 2. ad. i. de iusticia. Nota econtra quod imperare est actus racionis essencialiter secundum quod virtualiter manet in ipso aliquid de actu voluntatis quia imperare est ordinare illum cui imperatur ad aliquid agendum intimando vel denunciando sed exercitium illius ordinacionis vi methaphisice non completur sine virtute actus voluntarii: Nota quod praxis secundum Dominicum Flandrinum attribuitur intellectui formaliter. Sed voluntati subiective materialiter substancialiter. et Praxisquando arguitur: ibi dicitur esse subiective ubi est formaliter et ibi dicitur esse substancialiter quia essencia et forma sunt idem. Respondet quod verum est in formis recipientibus ab intrinseco speciem sed non quando recipiunt speciem ab extrinseco quia in his non est idem esse in aliquo substancialiter et formaliter. Fundat se in prima secunde q. liiii. ar: 2 et xviii. ar: iiii: et xiii. ar: i. Ex illis patet quod distinctio illorum potest reduci ad presentem quia illud dicitur esse forma alicuius ad quod alterum ordinatur tamquam ad superius a quo in aliquo genere cause recipit impressionem ad quam consequitur ordo vel de virtutibus q. 2 ar. v. iii. d. 27 q. 2. ar: iiii: q. 2. secunda secunde q. xxiii. ar: iiii. de malo q. xi. ar. respectus ad suum superius probatur per illam maximam Sancti Thomae prima secunde q. xvi. Quod virtus prioris actus remanet in actu sequenti vel inferiori ad quam comparatur sicut formale ad materiale. Et per illam: Quandocumque concurrunt duo ad constituendum aliquod unum tunc unum: illorum est ut formale respectu alterius. propter quod fit quod actus qui est essencialiter unius potencie vel habitus recipit formam a superiori potencia vel habitu. Sed contra quolibeta viii ar: 19. secundum Sanctum Thomam . Beatitudo comparata ad aliquid sicut actus ad potenciam Beatitudo consistit originaliter et substancialiter in actu intellectus formaliter autem et completive in actu voluntatis sed voluntas non est nobilior et superior intellectu: nec delectacio nobilior visione beatifica ergo male diciturque formale sumitur a superiori potencia vel actu. Dicendum quod Sanctus Thomas exponit se ipsum dicens quod delectacio perficit operacionem beatificam sicut pulcritudo inventutem et sic formale dicitur aliquod per se concomitans accidens ad alterum: Nam 4. d. 3: q. i formale dicitur omne illud quod est completivum alicuius Charitas sive substancialiter sive accidentaliter. Contra: Charitas est forma aliarum virtutum et tamen dicitur subiectari in voluntate que non est nobilior intellectu ergo formale non dicitur illud quod est superioris potencie: vel voluntas erit superior intellectu. Dicendum quod charitatis actus sunt superiores et perfectiores actibus aliarum virtutum nec est inconveniens quod potencia inferior habeat pro aliquo tempore habitum perfectionem quam potencia superior. Si superior nata est recipere perfectiorem habitum sed lumen prima secunde q. iiii. ar: iii. ad 2. glorie est perfectius charitate et subiectabitur in intellectu. Hic videndum est quomodo charitas sit forma virtutum: Dicendum quod non est forma essencialis intrinseca sed extrinseca per se requisita ad actum meritorium.

Sanctus Thomas 3 d. 23. q. iii. ar: i. q. iii. et prima secunde q. iiii. et q: 23. Nota quod actus humani possunt dupliciter considerari: Uno modo secundum speciem nature. Alio modo secundum speciem moris: speciem rei vel nature habet quilibet actus ex racione potencie et obiecti proprii ut supra patuit. Sed speciem moris habet a potencia dirigente et movente ipsam: vel ex obiecto voluntatis: Capreolus 2. d. 35. q. i. et iii d. xxiii q. i. Capreolus dicit quod omnis actus elicitus est determinatus ad esse nature quo ad speciem (non ex se solo formaliter sed ex suo principio vel termino). Et ad esse moris quo ad speciem. actus interior est determinatus ex obiecto et fine et ex conformitate ad legem eternam. exterior vero quo ad aliquid ex interiori et quo ad aliquid ex circumstanciis et obiecto: individuationem autem quilibet habet ex subiecto Sanctus Thomas prima secunde q. i. ar: iii. ad. ultimum . ut patet supra in X. Ex illa distinctione pono istam enunctiationem. Cum identitate specivoca numerali reali eiusdem actus quo ad speciem nature. stat distinctio specivoca quo ad esse moris et econtra. Probatur quia cum eadem occisione in numero secundum speciem nature. stat virtus et vicium que differunt secundum speciem moris posito casu quo quis unica occisione trucidet impium et iustum. Item perfodere gladio furem nocturnum et confodere innocentem hominem sunt eiusdem speciei naturalis sed non moralis. Item suspendere furem comburere sacrilegum quo ad speciem moris conveniunt et differunt secundum speciem Fides nature. Racio dictorum est quia motus non recipit speciem a termino per accidens sed ab eo quod est terminus per se. Sed fines naturales accidunt actui morali et econtra ergo actus naturalis potest stare cum diversitate actus moralis. Hoc etiam modo fides in formis et formata in specie nature sunt penitus idem sed in specie moris differunt quia idem Capreolus 3. d. 23. q. i. potest esse et desinere esse virtus secundum quod sibi abest vel adest aliqua perfectio. Nota quod actus humani habent speciem secunda secunde q. 23. ar: iii: et iiii. Actus voluntarii distinguuntur secundum diversa motiva de malo: q. 14. ar: iii: et bonitatem secundum quod regulantur debita regula et mensura: sed est duplex regula recta scilicet racio humana recta per quam definitur virtus moralis 2. ethicorum et deus qui est prima regula a qua humana racio regulatur. Ex quo sequitur: primo. quod virtus humana secundum propriam speciem potest esse sine charitate quia aliquis peccator potest reddere depositum secundum rectam racionem licet iusticia illa non sit perfecta sine charitate· Secundo sequitur quod nullus virtutis actus est perfecte bonus sine charitate. Probatur: quia licet aliquis possit habere rectum habitum circa bonum particulare sine charitate hoc tamen est imperfecte quia sicut bonum particulare non dicitur bonum perfectum nisi ordinetur ad principale bonum: Ita virtus particularis boni non est perfecta Charitas non producit actus aliarum virtutum elicitive sed imperative et ideo requiruntur alie virtutes ad eliciendum actus imperatos a charitate quia virtus elicit actum secundum racionem proprie forme sed imperat actum quem ad finem suum advocat de charitatis virtutibus q. 2 ar: v. ad iii. et ix. nisi ordinetur ad virtutem principalis boni. Ex his sequitur quod charitas (virtus circa principale id est divinum bonum existens) est forma virtutum communis. A. effectiva. B. A: probatur quia cadit in definitione virtutis meritorie sed non dat propriam speciem virtutibus quia istam habent a propriis finibus sed communem prout est principium merendi: B: probatur quia licet charitas possit dici forma exemplaris virtutum (inquantum operantur ad similitudinem eius) non tamen proprie quia non sunt eiusdem speciei cum charitate nec generantur ad eius similitudinem sed charitas effective imponit formam ac ordinationem debitam: ad finem principalem et sic dicitur forma virtutum secundum quod virtutes sunt circa obiecta particularia ordinabilia ad bonum principale quod est obiectum chariatis. Hec distinctio qua virtutes distinguuntur a non virtutibus per charitatem: reducitur aliquo modo ad presentem distinctionem quia in agentibus ordinatis: fines secundorum agencium ordinantur ad finem primi agentis et per consequens modificantur per actionem primi motoris sed in viribus anime voluntas habet locum primi motoris inquantum imperat actus aliarum potenciarum secundum intencionem ultimi finis igitur vires mote a voluntate recipiunt consumationem in fine et sic charitas dicitur finis aliarum virtutum inquantum 3. d. 23. q. iii. per eam fini ultimo coniunguntur.

Secundo formam quia omne movens imprimit similitudinem suam motis sed hec forma secundum formam voluntatis est libertas secundum formam habitus voluntatem perficientis (qui est charitas) est meritorium et sic omnes habitus qui sunt in viribus motis a voluntate perfecta charitate participant formam charitatis. De peccatis Capreolus i. d. i q. i. Hic aliud est dubium de distinctione humanorum actuum inquantum dinstinguuntur per circumstancias. Nota ergo quod circumstancia non est sola relacio sed potest esse actus et substancia et tempus Sanctus Thomas prima secunde q. vii. ar: i. et locus dummodo sit extra substanciam actus et aliquo modo attingat actum igitur dico quod illa differentia est accidentalis quia circumstancie sunt accidencia humanorum actuum. Tamen dicit trac: 2. cap. 114. i. secunde q. 72 ar: ix. de malo q. 2 ar: vi. Armandus quod circumstancie sunt intrinsece actui quantum ad bonitatem vel maliciam moralem quam mutare possunt quod ego verum esse reor de circumstanciis quarum corruptiones a diversis aliqua circumstancia mutat speciem actus aliqua non. proveniunt motivis quia tales diversificant species peccatorum sicut est accedere ad uxorem alterius et de his que ad racionem pertinent et possunt transferre peccatum de uno genere in alliud. hoc est (ut eis utar verbis) de circumstanciis importantibus convenienciam vel disconvenienciam ad rectam racionem sicut est accipere rem sacram de loco sacro invito domino. De circumstanciis autem quarum corruptiones habent idem motivum cum principali actu credo Sancto Thoma inficiari. Exempli gratia quia est idem motivum avari quo movetur ad accipiendum ubi non oportet: quando non oportet plus quam oportet et sic de aliis quia hoc facit propter inordinatum appetitum pecunie ideo est unum peccatum et sic de hac differencia.

De distinctione generica et predicamentali.

Capreolus i. d. 8. q. 2. et secunda i. et d. xv. et Herpheus ut supra in P et Q. breviter nota. quod secundum aliquos non omnis distinctio generica est realis id est realiter distinctorum id est rerum realium. probatur (quia secundum Capreolum non quodlibet predicamentum dicit unam naturam universalem realem distinctam realiter a natura quam dicit aliud: nisi dicatur quod sunt diversa genere ergo diversa numero illius generis non numero simpliciter: illius opiniones sunt: Herphei , Armandi et Petri Nigri quem sepius non nomino ob familiaritem eius qua sepius utor: Qua propter si quis invenerit. hic. quod penes alios legerit putabit: vel coivisse ingenia vel aliorum dictum esse: Secundum alios Thomistas dicitur quod omnis distinctio generica est realis ut tenent Dominicus Flandrinus et Monte et plures alii quia secundum ipsos distinctiones predicamentorum originaliter sumitur secundum diversos modos essendi: a quibus sumuntur diversi modi predicandi penes quos immediate distinguuntur: Secundum illos: diversorum generum (non subalternatim politorum) 1 sunt diverse species et diversa individua. Preterea: predicamenta 2sunt impermixta. Preterea: quando unum predicamentum negatur ab 3alio tunc fit propositio immediata. i. posteriorum: Preterea: v. metaphisice philosophus ens extra animam dividit in x. predicamenta sed diviso entis 4extra animam est realis. Preterea: dicit Sanctus Thomas quod ens contrahitur 5ad genera diversa secundum diversum modum praedicandi. qui consequitur diversum modum essendi quia quociens ens dicitur id est quot modis aliquid predicatur. tociens esse significatur. id est tot modis significatur aliquid esse: Respondebis (si placet primam opinionem fovere) ad primum quod diversa genera habent diversas species quantum ad modum predicandi specivocum: vel quantum ad connotata. Ad secundum quod verum est quantum ad modum predicandi. Ad tercium idem dic vel quod hoc est propter connotatum vel dic ut Capreolus dicit quod actio non est passio: tamen eadem res est actio et passio. quia aliquid in racione unius. quod non est in racione 2. d. i. q. 2. alterius importatur. quia actio supra racionem motus addit respectum originis producentis ad productum fundatum in agente et terminatum ad motum. Passio vero respectum producti ad producens fundatum in motu et terminatum ad agens sic patet primum. Secundum quia actio et passio sunt forma producta et sunt ipse motus. hec virtualiter Capreolus quorum non inmemor fui in R et in aliis foliis: Quicquid sit tenendum: pro utraque parte sunt fortes raciones: Capreolus autem mihi difficultatem infert propter respectus de quibus dicit. Ad quartum dicendum quod ens extra animam dicitur dividi in x predicamenta id est substerni intencionibus predicamentalibus. ita quod quandoque eadem res dicitur sic dicidi quem admodum si idem lignum dealbaretur et denigraretur diceretur dividi per album et nigrum. Ad quintum dicendum quod modi predicandi presupponunt modos essendi id est fundantur in re ita quod una res fundat quandoque plures predicationes et propterea res. tociens esse significatur id est correspondet predicativis actibus intellectus ipsius: nec hoc est universaliter verum (saltem respectu eiusdem) quod dici de presupponat esse in id est in eodem de quo predicatur quia locus in concreto predicatur de locato in quo tamen non est. Pro secunda opinione dicat Thomista ad opponentem taliter contradictoria illius (quecumque distinguuntur predicamentaliter distinctio realiter) est vera. puta: Aliqua non distincta predicamentaliter distinguuntur realiter quia homo et leo differunt realiter et non predicamentaliter igitur prior est falsa. Dicendum quod si bene daretur contradictoria est vera seu aliquid quod non est homo est animal. nam capra non est homo tamen est animal. sed hec relinquo:

Distinctio realis Numeralis qualis est inter Petrum et Paulum Est cuius principium distinctivum dicitur Coaptatio huius actus ad hoc subiectum vel huius subiecti ad hunc actum et hoc in creaturis. Sanctus Thomas i. q. 3. in c. i. q. 29 iii. ad iii. et 2. d. 2. 5. In divinis autem oppositio relativa est principium talis distinctionis sicut filiacio formaliter constituit personam filii de potentia q. viii. ar: iii: et iiii. Essencialis intrinseca Forma secundum racionem forme communem et hoc in compositis. in simplicibus vero principium diversificativum: locum non habet quia seipsis distinguuntur. Specivoca extrinseca prout distinguuntur grammatica: musica: perspectiva quantum ad habitudinem importatam ad obiecta Formalis racio obiecti. quasi est eiusdem generis arguit scientias eiusdem generis esse quas voco que procedunt ex medio necessario ex quo infertur conclusio: si autem enim fuerit eiusdem generis (sicut medium necessarium et contingens) tunc infert distinctionem genericam scientiarum (et sic debet species hic communitur capi) quomodo differunt scientia et opinio immo secundum Aristotelem i. posteriorum si quis ex actibus (quibus medium necessarium putat esse contingens) acquirit habitum talis dicitur opinio: Generica Materia vel illud quod habet modum materie. nota tamen quae superius tetigi.primo modo differunt celum et animal: secundo modo dicitur materia omne illud quod ad ultimam et specivocam differentiam se habet sicut actuabile ad actuans:

Pro pueris arguo sic. Omnis distinctio realis vel est singularium extremorum vel communium (sic patet reductio bimembris): sed communium est triplex subdivisio et membrum secundum suas universales descriptiones igitur: minor probatur. quia alia est distinctio inter musicam et perspectivam inquantum precise ponuntur in predicamento qualitatis et alia prout intelliguntur cum vel sub respectu et alia est inter substantiam et qualitatem. prima est essencialis. secunda specivoca vel formalis extrinseca. tercia est generica tantum: quia aliud est illud quod habet modum materie in qualitate et substantia.

Distinctio racionis rei Raciocinantis cuius principium distinctivum Proprie non est aliquid aliud quam ens racionis vel potest dici affirmacio et negacio que sunt inter encia racionis. raciocinabilis originaliter est res: formaliter autem ens racionis. non repugnantis: Est intellectus cuius. actui non repugnat uno ut duobus uti. Repugnantis Est actus intellectus cui res non correspondet se repugnat.

Pro pueris arguo sic. Omnis distinctio racionis vel est repugnans vel non repugnans. primum membrum est ultimum in hac figura et sub eo continetur omnis distinctio que rebus non convenit quibus attribuitur. Non repugnans dividitur in innatam necessitantem et non repugnantem specialiter captam: probatur quia distincta secundum racionem primo modo sunt precise ipsa encia racionis: secundo modo sunt extrema que sunt extrema realia vel una res realis: Tercio modo non dicitur proprie ens racionis sic distingui sed res denominative: Et una dividitur contra aliam distinctionem igitur opponuntur: probatur secundo quia alia est distinctio inter cecitatem et surditatem: inter non ens et non bonum: inter genus et speciem quando capiuntur pro entibus racionis: et alia inter bonum et ens inter hominem et animal. et alia quando idem a se ipso distinguitur. et alia inter Petrum et Paulum quando dicitur specivoca. Nota tamen quod repugnans potest dici eciam realis si dicerem quod homo realiter non esset animal illa repugnat secundum rem sed non secundum racionem: probatur primum quia bonum ens: animal et homo sunt res reales sed encia primo modo capta sunt encia racionis sed sicut se habet res ad esse ita ad distingui: Cum autem Petrus dicitur esse Petrus tunc intellectus eidem extremo reali attribuit esse idem et illud esse attributum non est res quia alias subiectum et predicatum quando idem dicitur sibi ipsi idem distinguerentur realiter: illa est manuductio puerilis. Nota etiam quod non repugnans (si dicerem Petrum et Paulum distingui numero ex eo quod non repugnat eis) posset dici realis sed improprie quia per principia distinctiva ipsorum differunt et sic necessitant intellectum ad ponendum talem distinctionem. Idem autem habere locum duorum extremorum non potest extra intellectum.

Nota quod sicut distinctio que est per positivum et per negativum membrum ex parte primi potest reduci ad realem: et ex parte secundi membri ad distinctionem racionis. ita aliqua distinctio potest dici generica ex parte unius membri. sed non ex parte alterius: Exempli gratia sicut distinctio inter habitum et privacionem et inter hominem et non hominem potest dici realis vel racionis reductive quia habet unum membrum reale vel racionis propter privaciones et negaciones que sunt encia racionis (de quibus in complemento huius libri multorum opiniones recensui). ita deus potest dici esse diversus genere a creatura potentia q. 7. ar: 3 ad 3. non quod sit in genere sed quia est extra genus vel potest dici quod inter deum et creaturam sit distinctio essencialis quia distinctio est communior differentia ideoque in racione sua non includit convenienciam extremorum distinctorum in aliquo univoco neque excludit sed est commune quid ab utrisque abstrahens. Et his exiliter congestis claudo libellum cui facile quilibet lector veniam dabit intellecto: quod precursorem in hac re non viderim cuius vestigia aut sequtus essem aut meis coaptassem pedibus cognito etiam quod maximam huius libelli partem et extemporaliter composuerim et eius lucubrationem successivis susceperim temporibus. Nolo distinctiones hoc loci ita conglomerare tanquam non possit aliquid aufferri ab eis: nolo tam extendere quasi extensiores esse non possint: nulli precludo viam: nec mihi. nam quod aliis. et mihi licet: Quod alii reprehendere valent. ego potis sum impugnare utcumque: taliter quisque iudicabit. qualis est: Verum ne ianuatim aliquos mutuasse terminos videar (Eo quod abstractis atque in tivum verbalibus usus sum) reducam lectorem hucusque deductum ad folium L: in quo causa latet: cui addo loquendi modum mei ducis Sancti Thomae quibus non deerunt future scilicet que nulli logico: nullique methaphisico prohibitus est abstractorum Sanctus Thomas de ente et essencia et aliis locis multis. usus. et quod intellectus rem ab externis abstractam naturis clarius limpidiusque suo actu confodit ac percognoscit. finem dicendorum facio deo optimo maximo trino et uni. beatissimae virgini Mariae omnibus sanctis et Paulo et Catharine gracias agens.

Fecit multarum rerum occupatio atque dictorum perquam familiare exercitamentum. quod minus exacte litteras libraverim: quod minus oculate perlegerim: more viatorum· in circumspectis oculis quandoque sepe calcatam: transeuncium: semitam: propterea hic: quedam deformacula (aut ex maiorum commissa rerum studio aut que propter frequentem huius rei sedulamque lectionem inserta nec eradicata) euellere ac radicitus extirpare conabor:

emenda folio N in sexta riga a fine in folio R: Armandi: riga xii. Folio Y riga : a principio lege nec per dependencias riga iii et riga 30. quod acquirit: Folio cc: riga xvi: distinctio et riga 21. sed longum scito sermonem subaudi: esse de illa specivocatione actus quia dubium est prolixum. An duo actus intellectus quorum alter circa intensum alter circa remissum versatur differant specivoce vel non: folio ee: riga i: dele et: folio hh: riga 8: realiter: folio ii. riga 3. color: riga vii: dele seu et lege sui: et riga xxv dicitur species rei. riga xxvii: definitionem folio nn: riga v: dele essenciam et pone esse: folio pp· riga i. propter finem: et riga xxxv. nisi ex agente. folio qq. riga xii: Quintum. folio tt. riga xii. cetera. folio uu. riga xiii: per modum. folio yy riga ultima autem pro aut.

Protestacio huius opelli Perlege confectum lector studiose libellum. In quo: siquid inest: quod primum offendere patrem Nititur: excludas: nec me dictasse putato. Eiicio quodcumque potest generare prophanos Mortales: et olens damnata piacula ditis. Sit doctrina procul Christo contraria nostro Cuius in exiguo testabor corpore laudes.

Impressum Wittenburgii per Ioannem Gronenberg. Anno M. D. VIII. III Kalendas Ianuarii

Ad Illustrissimum Dominum Dominum Fridericum: ducem Saxoniae. sacri romani imperii prefectum pretorio et principem electorem romanorum regie maiestatis imperiique regiminis locum tenentem etc. Landgravium Thuringiae. Marchionem Misne. etatis nostre et munificentissimum et singularem divini cultus auctorem: Andreae Bodensteini Carolstatini Sapphica epistolam commendantis sese eius celsitudini. Auctor illustris: cumulator ingens: Celice cultor pietatis ardens. Atque virtutum specimen bonarum Dux Friderice. Pacis (est num quid melius sub orbe?) Author: hoc terras recinunt per omnes Nempe mortales: speciale tanquam Numen haberis Edis exstructor celebris deorum. Omnium: qui mira tapeta fano Comparas maiora fideque vasa Relliquiarum Porro mirantur tabulas: figuras Plus: sed omnino pietatis usum Principis iactant: Ephesus silebit Templa Diane Aureae quantum statue nitescunt Et sacre quantum decorantur are Neminem veri capiunt stupores Inde remotum Ast nequit partem mea vis referre Principis nostri modicam: nec ullo Arbitror me posse nitore cultum Commemorare En ducis tanti cupio sub alis (Nam sub unius fugiunt ducatum Parvuli grandesque virique vates) Vivere semper Non quod accessuram operam putarem Aut decus. magnis opibus Fridrici Principis: sed quod studium iuvare Niterer ultro Hunc librum et quicquid bonitatis affert Inclito dedam eximio et sereno Principi multa pietate divo Rem dico nostram יהשוה בן הֲ dei filius Iesus וְבֵן דָוִד וְבֵן מִרְים Mariae filius et David filius et מֶלֶךְ הָעולׁם mundi rex ABK סדי יהוה

Im Berliner Exemplar ist der Titel in Rotdruck gesetzt vom Editor verbessert für fodale hinzugefügt vom Editor verbessert für iinesse im Korrekturverzeichnis hinzugefügt vom Editor verbessert für in esse im Korrekturverzeichnis korrigiert aus interones Die Interpunktion in diesem Bereich ist noch weniger deutlich als im übrigen Text Dieser Punkt würde in moderner Interpunktion als Doppelpunkt wiedergegeben Wie in vorheriger Note Die Punkte, die den Terminus res realis umgeben, können gemäß moderner Interpunktion vermutlich als Anführungszeichen interpretiert werden Im Original Großschreibung vermutlich zur Hervorhebung der logischen Begründung des Arguments vom Editor verbessert für intellectio vom Editor verbessert für 27 Das Berliner Exemplar hier mit schlechtem Druckbild bis zum Seitenende auf Grund mangelhafter Versorgung des Druckstockes mit Tinte. im Korrekturverzeichnis korrigiert aus collocativo Vor dieser Großschreibung wurde nicht ein Punkt ergänzt, da es sich um die Hervorhebung der logischen Schlussfolgerung handelt. Das Berliner Exemplar hier mit schlechtem Druckbild bis zum Seitenende auf Grund mangelhafter Versorgung des Druckstockes mit Tinte. vom Editor verbessert für distinstinguuntur im Korrekturverzeichnis korrigiert aus effe im Korrekturverzeichnis korrigiert aus gignandi vom Editor verbessert für distginui Der Druck hat sequiture, vermutlich ein Satzfehler vom Editor verbessert für attibutorum vom Editor verbessert für differentie im Korrekturverzeichnis korrigiert aus accepte im Korrekturverzeichnis korrigiert aus communicabili vom Editor verbessert für ex ex vom Editor verbessert für representas Möglich ist auch die Lesung distinctionem vom Editor verbessert für ul im Korrekturverzeichnis korrigiert aus efficientis im Korrekturverzeichnis korrigiert aus possunt im Korrekturverzeichnis korrigiert aus n umero im Korrekturverzeichnis korrigiert aus reali Im Original Ex In diesem Abschnitt dichte Interpunktion, die modern in Kommata überführt würde vom Editor verbessert für constitueree vom Editor verbessert für Armanni im Korrekturverzeichnis Armandus In moderner Interpunktion würde ein Anführungszeichen folgen vom Editor verbessert für intenconibus vom Editor verbessert für Conedit vom Editor verbessert für sigificat im Korrekturverzeichnis korrigiert aus repugnpt im Korrekturverzeichnis korrigiert aus contradicta Im Original mit Punkt. Gestrichen wegen Unterbrechung der Sinneinheit vom Editor verbessert für quem vom Editor verbessert für eiudem vom Editor verbessert für squitur Im Original ist ein Punkt gesetzt, der aber die Abbreviatur markiert, andernfalls die Sinneinheit unterbricht Die Type des l ist in der Zeile verrutscht Die Punkte um realis mit Spatien fungieren wie moderne Anführungszeichen Vermutlich ein Satzfehler. Es muss heißen: q. ar. viii im Korrekturverzeichnis hinzugefügt vom Editor verbessert für Dictur im Korrekturverzeichnis korrigiert aus acquirat Im Original Doppelpunkt. Gestrichen, da die Sinneinheit unterbrechend und vermutlich in Bezug auf die Schlusskürzung vom Editor verbessert für effectuu Aus dem inhaltlichen Kontext scheint diese Auflösung der Abbreviatur der geläufigeren als exemplum vorzuziehen Der Setzer verkehrte die Type t vom Editor verbessert für Man: vom Editor verbessert für er: vom Editor verbessert für actūs im Korrekturverzeichnis korrigiert aus distiuctio im Korrekturverzeichnis hinzugefügt folgt im Korrekturverzeichnis gestrichen et im Korrekturverzeichnis korrigiert aus realis Großschreibung belassen, da Einleitung der Quästion im Korrekturverzeichnis korrigiert aus calor im Korrekturverzeichnis korrigiert aus seu vom Editor verbessert für tntelligi im Korrekturverzeichnis korrigiert aus forma im Korrekturverzeichnis korrigiert aus distinctionis vom Editor verbessert für i. 79 Vermutlich verweist das durch Fehldruck hochgestellte c auf eine Kapitelangabe, die jedoch im vorliegenden Druck ausgefallen ist vom Editor verbessert für perer Im Original folgt ein Punkt wie auch hinter determinatur vom Editor verbessert für actūs vom Editor verbessert für ciem im Korrekturverzeichnis korrigiert aus essenciam vom Editor verbessert für intencionenon Die Abbreviatur ly steht wie in den Formen lg und λγ für den im Lateinischen fehlenden Artikel in hinweisender Form im Korrekturverzeichnis korrigiert aus proter Zur Erklärung der Abbreviatur s. oben vom Editor verbessert für subfinem im Korrekturverzeichnis hinzugefügt im Korrekturverzeichnis korrigiert aus Quartum im Korrekturverzeichnis korrigiert aus Quartum vom Editor verbessert für connenit vom Editor verbessert für finistantum Es ist nicht klar, wo die Klammer geöffnet werden sollte oder ob überhaupt eine Klammerfunktion anzuzeigen ist im Korrekturverzeichnis korrigiert aus cetere vom Editor verbessert für xi Im Korrekturverzeichnis bittet Karlstadt um Löschung eines doppelten Spatiums an dieser Stelle () vom Editor verbessert für perrincipium vom Editor verbessert für capendo im Korrekturverzeichnis korrigiert aus aut folgt vom Editor gestrichen xx Die Satzzeichen wurden geändert, um den Verweisen mittels A und B eine klarere Strukturierung zu geben Der öffnenden Klammer folgt keine schließende. Diese könnte mit dem gestrichenen Fragezeichen zusammenfallen, s. die nächste textkritische Note Das im Original folgende Fragezeichen wurde auf Grund unklarer Deutung gestrichen. Zu einer eventuellen Deutung s. die vorherige textkritische Note Diese Marginalie fehlt im Berliner Exemplar Die fehlende Klammer ist an eine nur vermutete Stelle eingefügt vom Editor verbessert für distingnerentur Doppelpunkt gestrichen wegen Unterbrechung der Sinneinheit Vermutlich ein Druckfehler

Das griechische Motto überliefern die Noctes Atticae des Aulus Gellius: πολλάκι καί κηπωρὸς ἀνὴρ μάλα καίριον εἶπεν. Gell. 2,6,9. Unter Abwandlungen zudem bei Περὶ Ἀϕροσύνης 21b, 1, 124, Macr. Sat. 6,7,12 und Diogen. 7,81, vgl. 1, 300. Karlstadt kann es zeitgenössischen Gelliuskommentaren oder aber sowohl den Adagia des Erasmus von Rotterdam als auch den Cornucopiae des Niccolò Perotti entnommen haben. Orthographisch und mit dem die lateinische Übersetzung einleitenden hoc est steht seine Textübernahme den Gelliuskommentaren und Perotti näher als Erasmus. Vgl. , fol. XIIv : πολλακι και κηπωρος ανηρ μαλα καιριον ειπεν. id est. Sæpe etiam est olitor ualde opportuna locutus. , fol. a6v : πολλακι και κηπωρος ἀνήρ μαλα καίριον είπεν hoc est: Saepe ēt ē Olitor ualde opportuna locutus. Abweichend holitor und loquutus sowie ein Fehlen der einleitenden Floskel bei , fol. c1r, Nr. 167; , fol. 65r Nr. 518 ( II-2, 21 Nr. 502). Der italienische Dichter Richardus Sbrulius, der sich im Sommer 1507 als Italus poeta in Wittenberg inskribierte, hatte bereits die erste Schrift Karlstadts De intentionibus () mit einem Empfehlungsgedicht versehen. Vgl. 1, 24. Zu Sbrulius s. auch , fol. C4v . Nach dem kretischen Dichter Sotades aus dem 3. Jhd. v. Chr., der seinen Scherzgedichten Zoten und Possen beigab. Vgl. Mart. 2,86,2; Quint. 9,4,90; Ter. Maur. 2415; Plin. ep. 5,3,2. Sotades gilt als Erfinder des Palindroms. Einige seiner Verse ergaben einen obszönen Sinn, wenn man sie rückwärts las. Dies ist bei Karlstadts Trimetern nicht der Fall. Ein akatalaktischer, also vollständiger, scherzhafter, trochäischer Trimeter, gerichtet gegen Gegner, die von hinten angreifen (occipicii punctores). Vgl. Ov. am. 1,15,1f.: Quid mihi Livor edax, ignavos obicis annos/ ingeniique vocas carmen inertis opus. Der verleumdende Freigelassene Theon bei Hor. Ep. 1,82. Karlstadt macht keinen Unterschied zwischen distinctio (Unterscheidung) und formalitas (Formcharakter). Für Johannes Duns Scotus, der den Begriff der Formaldistinktion einführte und auf den letztlich die Lehre von den formalitates zurückgeht, bestand zwischen allgemeinem Wesen und der Individualität der Dinge nur eine distinctio formalis, doch waren die Unterscheidung selbst als menschliches Vermögen und der Formcharakter des Dinges nicht identisch. Scotus, Ord. I d. 2, p. 2, q. 1–4, n. 388–410 ( 2, 349–362). Vgl. 3, 220f.; , 47; , 68–71; , 21–24; , passim; , 190–201. Auf diese Weise antwortete Karlstadt schon im Titel direkt auf die 1505 in Leipzig von dem Minoriten Ludwig Henning herausgegebene Schrift: . S. Einleitung und 1, 20. Die heilige Katharina von Alexandrien war die Patronin verschiedener artistischer Fakultäten, u. a. in Heidelberg, Ingolstadt und Wittenberg. Vgl. ; , 314. In Wittenberg hielten in den Jahren 1509 und 1510 Kilian Reuter und Otto Beckmann die Reden zu ihrer Ehre am Vorabend des 25. November. Vgl. , 40 Nr. 55 (Reuter); 1, 166f. Ganz humanistisch, stellte Beckmann die eloquentia divina Katharinas im Rückgriff auf die Lobgedichte des Baptista Mantuanus (Parthenice, 1498) auf die Heiligen Maria, Katharina, Margaretha, Agatha, Apollonia und Lucia in den Mittelpunkt. und , 314f. Eine nicht schlüssige Verbindung stellt , 359, her: Die heilige Katharina wird gleich zu Beginn angerufen, was beweist: Ein Dominikaner lehrt! Thomas, S. th. III q. 2 art. 3 ad 1: alteritas, quae provenit ex differentia accidentali. ( 11, 30; 2, 771). Zur extrema distantia vgl. Thomas, Perih. I lect. 10 n. 18; lec. 11 n. 5 ( 1, 49; 53; 4, 334f.); ders., Phys. V lect. 3 n. 5f.; lec. 5 n. 5; lect. 13 n. 3 ( 2, 236f.; 245; 320; 4, 100–102; 117); ders., Met. X lect. 5 n. 8; lec. 7 n. 7 ( 4, 434; 436). III q. 3, fol. i5v : quia omnis distinctio est aut rei: aut rationis. I q. 2, fol. a4r–a5v beschäftigt sich mit den Ausformungen einer distinctio ex natura rei, einer distinctio rationis und den formalitates. Vgl. I q. 10, fol. 21r : Quaestio de distinctione divinorum attributorum, , q. 21, fol. 48r : Utrum unitas qua universale dicitur unum in suis individuis sit unitas ex natura rei et realis minor unitate numerali., , II q. 44, fol. 118v : Utrum habitus et dispositio sint formaliter relationes. Zur distinctio rationis als gedanklicher oder logischer Unterschied und der distinctio realis als sachlicher Unterschied vgl. 2, 271 und 2, 271. Passio im Sinne von Eigenschaft, hier die passio composita im Gegensatz zur passio simplex. Vgl. Thomas, De cael. III lec. 3 n. 5 ( 3, 236f.; 4, 45). Vgl. Thomas, Met. V lect. 8 n. 2: Si secundum quantitatem, sic est primus modus. Si secundum naturam, aut quantum ad subiectum, aut quantum ad divisionem quae se tenet ex parte formae. Si quantum ad subiectum, vel quantum ad subiectum reale, et sic est secundus modus. Vel quantum ad subiectum rationis, et sic est tertius modus. ( 4, 434). In den zeitgenössischen lateinischen Aristotelesausgaben finden sich verstreut Aussagen zu diesem Themenkomplex. S. , fol. H5v (V cap. 7 tract. 2): Quantum vero dicitur quod est divisibile in ea que insunt. quorum utrumque aut singulum unum quid. et hoc aliquid natum est. Amplius autem dicuntur secundum se quantam: alia secundum accidens. ut linea/ quantum quaedem secundum se. Zu diesem Thema vgl. XXV 3.2, 102f. Der Bezug zu Met. VI ist unklarer, vermutlich hat Karlstadt folgende Passage im Sinn: Thomas, Met. VI lect. 4 n. 1: Hoc autem ens, quod dicitur quasi verum, et non ens, quod dicitur quasi falsum, consistit circa compositionem et divisionem. ( 4, 448). Tatsächlich zitiert Karlstadt an dieser Stelle wörtlich gegen den skotistischen Formalismus gerichtete Passagen aus Ockham, Ord. I d. 2 q. 11: omnis res est ens reale vel ens rationis, igitur omnis distinctio vel est realis vel rationis. ( 2, 371). Zur differentia s. Porph., In Cat. 9,15: Illae igitur quae per se sunt, in substantiae ratione accipiuntur et faciunt alius; illae vero quae secundum accidens, nec in substantiae ratione dicuntur nec faciunt aliud, sed alteratum. ( I 6–7, 16,1–4). Vgl. Arist. Top. 7,1,151b,27f. Vgl. Arist. Metaph. 5,8,1018a10–13: Diversa vero dicuntur quorum aut species sunt plures aut materia aut ratio substantie Differentia vero dicuntur quecumque diversa sunt idem aliquid entia, et non solum numero sed aut specie aut genere aut proportione. ( XXV 3.2, 105, 366–371); Arist. Metaph. 10,9,1058b1–2: Quoniam est hoc quidem ratio hoc autem materia, quecumque quidem in ratione sunt contrarietates specie faciunt differentiam, que vero in concepto cum materia non faciunt. ( XXV 3.2, 215, 488–490). Bei der distinctio formalis oder distinctio ex natura rei werden die Unterschiede nicht im Intellekt gebildet, sondern ergeben sich aus verschiedenen formaliter angelegten Gründen, d. h. wenn in einer Sache unterschiedliche formalitates oder quidditates angesiedelt sind. Vgl. 2, 270. Karlstadt alludiert hier die Terminologie der distinctio formalis ex natura rei des Scotus, die dieser zur Lösung des Problems der Einheit und Dreiheit Gottes eingeführt hatte. Sie ist nicht real und doch in den Dingen selbst, besteht zwischen ihrem allgemeinen Wesen und ihrer Individualität, bezieht sich auf ein ens secundum quid und damit auf die innere Konstitution einer realen Sache, die ihre absolute Identität behält, aber eine formale Nicht-Identität besitzt. Scotus, Ord. II d. 1 q. 4–5 n. 251 ( 7, 124) sowie , I d. 2 p. 2 q. 1–4 n. 7b ( 2, 349–361). Vgl. , 17–31; , 192. Ein rein quidditatives, formales Realitätskonzept dagegen in der Schrift, deren Erscheinen die Distinctiones nach sich zog. Vgl. , fol. c3v–c4r : Ad secundum cum dicitur que distinguuntur ex natura rei/ distinguuntur realiter. Dico quod verum est realiter, id est per realitates et ex natura rei/ non tamen sicut res et res quia alia est distinctio rei et alia ex natura rei ut dicendum est. Ad quartum cum dicitur quod formalitas substantie est vera res. Dico quod omnis talis est vera res/ si sit substantia in recto. unde eo modo quo talis formalitas est substantia vel aliquid aliud est res. Vermutlich bezieht sich Karlstadt mit seinen Aussagen auf Thomas, Met. VII lect. 12 n. 27: Ex hoc patet quod illae differentiae, secundum quod sunt multae, habent inter se ordinem determinatum. Non autem hoc potest intelligi quod in substantia rei sit aliquis ordo. Non enim potest dici, quod hoc substantiae sit prius, et illud posterius; quia substantia est tota simul et non per successionem, nisi in quibusdam defectivis, sicut sunt motus et tempus. ( 4, 463). Differentia und genus gehören in den Bereich der Begrifflichkeiten. Vgl. Thomas, Met. VII lect. 12 n. 20: Quod enim in differentia includatur genus, ostensum est, ex hoc quod genus non est sine differentiis. Sed quod ultima includat omnes praecedentes, palam est ex hoc quod nisi hoc dicatur, sequitur quod oporteat in terminis, idest definitionibus . ( 4, 463). Die gesamte 12. Lektion befasst sich mit den Unterschieden (differentiae), die genus und species herausbilden. Barocco ist eine Form des Syllogismus, eine Formel für einen Schlusssatz der zweiten Figur nach der besonderen Form a—o—o, d. h. einer aufgestellten Prämisse folgt ein kontradiktorischer Untersatz und ein diesen verneinender Schluss. Vgl. 1, 7, 412f.; 10, 691; 696–699. Festino bezeichnet einen Schluss der zweiten Figur, bei der einer verneinten Prämisse ein affirmativer Untersatz zugestellt wird. Vgl. 10, 691; 696f. Vgl. Scotus, Ord. I d. 39 q. 2: quia sicut ad duas de inesse sequitur conclusio de inesse, ita ex una de inesse et altera de possibili sequitur conclusio de possibili ( 6, 402). S. auch Johannes Buridan, Quaestiones in analytica priora I q. 32: Utrum valeant syllogismi ex una praemissa de inesse et altera de possibili. Vgl. Thomas, In I Sent. d. 34, q. 1 art. 1 ad 2: quia omnis distinctio, sive rei sive rationis, fundatur in affirmatione et negatione ( 1, 88). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 5 q. 1 art. 1 ad 1: immo sufficit etiam distinctio rationis ad affirmationem et negationem, cum quaelibet distinctio, ut dictum est, includat affirmationem et negationem ( 1, 17). Vgl. Arist. Metaph. 4,3,1008a35–b1: Amplius si quando affirmatio vera est, negatio est falsa, et si hec vera, affirmatio falsa, non erit utique simul idem dicere et negare vere. ( XXV 3.1, 80,357–359). S. auch Arist. Metaph. 4,3,1005b23–24: Idem enim simul inesse et non inesse eidem et secundum idem est impossibile . ( XXV 3.1, 73,175). Thomas, De pot. q. 7 art. 6 befasst sich mit der Synonymqualität der Namen ( 3, 244–245), , art. 11 mit den relationes temporales sint in Deo secundum rationem ( 3, 248). Vgl. Ps. Thomas, De univ. univ. n. 8: Unde Boycius supra predicamenta: genus et species non ex uno singulari intellecto sunt, sed ab omnibus individuis ratione mentis conceptis. Et Averoys supra secundo metaphysice commento quarto: universalia apud Aristotelem sunt collecta a pluribus ab intellectu, qui accipit inter ea similitudinem, et facit inter ea unam intentionem; sic igitur ab omnibus abstrahit universale, ad minus a pluribus. ( 7, 808). Vgl. Thomas, S. th. I q. 28 art. 1 ad 4: Ad quartum dicendum quod relationes quae consequuntur solam operationem intellectus in ipsis rebus intellectis, sunt relationes rationis tantum, quia scilicet eas ratio adinvenit inter duas res intellectas. ( 4, 319; 2, 229). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 30 q. 1. art. 3: Utrum habitudines designatae in nominibus dictis de Deo ex tempore, sint realiter in Deo. ( 1, 80). Die Wendung ut sic wird in der scholastischen Terminologie gebraucht für in der Art wie, wie solches. Vgl. Thomas, De pot. q. 1 art. 1 ad 10: Ad decimum dicendum, quod intellectui respondet aliquid in re dupliciter. ( 3, 186). Thomas spricht hier über die Beziehung von Intellekt und Sache: der Intellekt nimmt die Form eines außerhalb der Seele existenten Dinges wahr, andererseits antwortet die Sache dem wahrnehmenden Intellekt durch die Idee der Sache, die mit ihrer intentio zusammenhängt. Vgl. IV q. 3 art. 7, fol. k8v : Similiter animal et homo ratione differunt. et hec differentia reducitur ad diversitatem forme et materie: quia genus sumitur a materia differentia secundum rationem repugnat maxime unitati vel simplicitati. quanquam vero differentia secundum rationem non reducitur ad aliquam diversitatem: sed ad unitatem rei que est diversimode intelligibilis a nobis: et sic ponimus pluralitatem rationum in deo. Vgl. V q. 9 art. 8, fol. q1r : Dicendum quod quadruplex est distinctio sive differentia, scilicet essentialis realis formalis et rationis. Nam quedam distinguuntur realiter: que tamen non distinguuntur essentialiter: sicut duo individua eiusdem speciei. Distinctio autem rationis est duplex. Nam quedam est secundum rationem rei raciocinantis: quedam secundum rationem rei racionabilis: Sed distinctio formalis etiam est duplex. Quedam est que est per diversas formas non individuatas per habitudinem ad materiam sicut duo angeli distinguuntur formaliter. Et talis distinctio formalis est distinctio specifica et essentialis. Alia est distinctio formalis que est per diversas formas includens tamen distinctionem materialem. Et talis non semper est distinctio specifica et essentialis. Unde falsum est dictum aliquorum Thomistarum afferentium quod omnis distinctio formalis est distinctio specifica. Similiter distinctio realis est triplex. Nam quedam est realis materialis: que est qua differunt aliqua secundum esse essentie et existentie: secundum quod res venit a ratus rata ratum. Et sic homo et asinus distinguuntur realiter. Alia est realis essentialis: qua scilicet secundum esse essentie. Tertia est realis per oppositionem: Quarum una est per conditionem. Et sic ens et non ens differunt realiter: non quidem sicut res a re: sed sicut ens a non ente. Alia est per privativam oppositionem: sicut cecitas a visu. Tertia est per relativam oppositionem. Et sic in divinis ponitur distinctio realis. Die distinctio pura entspricht der distinctio rationis ratiocinantis und ist eine logische Unterscheidung, bei der der Prozess des Unterscheidens nicht von der Sache begründet ist, sondern im begrifflichen Unterscheiden. Vgl. 2, 271; , bes. 146–157. S. I q. 9, fol. b6r–cr ; Gabriel Biel, In II Sent. d. 6 q. 2; Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 1 (, fol. p5r–v; p6v = 2, 307; 319); Durand., In I Sent. d. 8. Vergleichbar ist die distinctio rationis per opus intellectus bei Thomas, De ent. cap. 3f. ( 43, 374–378; 3, 585f.) S. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 2 art. 3; d. 33 q. 1 art. 2; I q. 9, fol. b6r–v ; V q. 30, fol. h2v–h3r unter der Frage: Utrum Relativum secundum dici terminet relationem per absolutum aut relationem; Durandus, In I Sent. d. 2 q. 2. Die distinctio mera gilt in der thomistischen Diskussion auch als distinctio realis, also von der Sache motiviert. Vgl. III q. 5, fol. k2v–k3r . In der christologischen Interpretation des Thomas durch Herveus (Analyse von S. th. III q. 17 art. 2 mit Bezug auf die Diskussion der zwei Naturen Christi bei Jo. D. parall. 3) erkennt dieser Christus ein esse simpliciter zu, der menschlichen Natur dagegen ein in-esse. S. In III Sent. d. 6 q. 1 art. 3, fol. 6r–7r . Im Exemplar aus Karlstadts Besitz (s. ) ohne Anstreichungen. Vgl. , 360, sowie Thomas, De un. ver. art. 3 co. ( 3, 399f.); , art. 3 ad 13 ( 3, 400); , 456f. Vermutlich Bezug auf Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 4 art. 1 concl. 3: In ipsa re quae Deus est, est aliquid correspondens rationibus et conceptionibus attributorum. Ergo illae rationes sunt in Deo. Tenet consequentia. Quia isto modo ratio sapientiae dicitur aliaqua in re extra animam, non quia sit in subiective, sicut accidens in subiecto; illo modo enim sunt in intellectu; sed quia in re est aliquid quod respondet illi rationi, per similitudinem faciens eius veritatem. ( 1, 375). S. auch . Vgl. I q. 42, fol. 68r : Esse autem idem ratione et distingui ratione sunt passiones adequate enti rationis et esse idem re et distingui re sunt passiones adequate enti reali. Vgl. V q. 16 art. 8, fol. t6r : dicendum quod ad hoc quod aliquam relatio sit realis: primo requiritur quod habeat extrema realia. Ideo relatio terminos secunde intentionis non est relatio realis. Secundo requiritur quod habeat extrema realiter distincta. Ideo relatio ydemptitatis non est relatio realis. Sic ergo omnis relatio habet duo extrema: cum consistat in ordine unius ad alterum. Vel ergo illa extrema sunt realia et realiter distincta: vel non. Sic secundum: sic est relatio rationis ex parte utriusque extremorum. Capreolus, In I Sent. d. 30 q. 1 unter der Überschrift: Utrum inter deum et creaturam sit aliqua realis relatio. ( 2, 282). Genauere Referenz möglicherweise In I. Sent. d. 30 q. 1 sol. 2: Ad primum Scoti contra tertiam conclusionem, dico quod in relativis tertii modi non est relatio mutua ex parte utriusque extremi, sic vel isto modo quod utrumque habet extra intellectum. (, 2, 316). Die verwendete Abbreviatur könnte auch als exemplum aufgelöst werden, doch scheint aus dem Kontext extremum angebracht. Vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 10 ad 11: Ad undecimum dicendum, quod distinctio ista relativorum secundum esse et secundum dici, nihil facit ad hoc quod sit relatio realis. Quaedam enim sunt relativa secundum esse quae non sunt realia . ( 3, 248). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 3 q. 1 art. 2 ad 3.: Ad tertium dicendum, quod quamvis Deus sit in anima per essentiam, praesentiam et potentiam, non tamen est in ea sicut obiectum intellectus; et hoc requiritur ad cognitionem. Unde etiam anima sibi ipsi praesens est; tamen maxima difficultas est in cognitione animae, nec devenitur in ipsam, nisi ratiocinando ex obiectis in actus et ex actibus in potentias. ( 1, 11). Vgl. Cajetan, De nominum analogia, cap. 4: Et quia in nominibus tria inveniuntur, scilicet vox, conceptus in anima, et res extra, seu conceptus obiectivus (, 31); , cap. 4: Univocum enim, puta animal, distinguitur ab univocatis, puta homine et leone, quoad rem significatam seu conceptum obiectivum, et quoad conceptum mentalem, sicut unum simpliciter abstractum etc., a multis simpliciter etc. (, 37). Bereits bei Arist. Top. 1,8,103b10f. gibt es fünf Prädikationen des Subjekts: definitio, proprium, genus, differentia und accidens. Wegweisend in der scholastischen Philosophie wurden aber die fünf praedicabilia des Porphyr: genus, species, differentia, proprium und accidens. ( I 6–7, bes. 6–20). Vgl. 7, 1179–1186. Vermutlich Bezug auf Thomas, de pot. q. 7 art. 10 ad 11: sicut dextrum et sinistrum in columna . ( 3, 248). Vgl. Thomas, S. th. I q. 19. art. 3 ad 6: Ad sextum dicendum quod, sicut divinum esse in se est necessarium, ita et divinum velle et divinum scire, sed divinum scire habet necessariam habitudinem ad scita, non autem divinum velle ad volita. Quod ideo est, quia scientia habetur de rebus, secundum quod sunt in sciente, voluntas autem comparatur ad res, secundum quod sunt in seipsis. Quia igitur omnia alia habent necessarium esse secundum quod sunt in Deo; non autem secundum quod sunt in seipsis, habent necessitatem absolutam ita quod sint per seipsa necessaria; propter hoc Deus quaecumque scit, ex necessitate scit, non autem quaecumque vult, ex necessitate vult. ( 4, 235; 2, 216). Marginalie mit Gliederungsfunktion. Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 35 q. 1 concl. 1: Quod intelligere, in nobis, est actio intellectus, cuius principium est species intelligibilis, et terminus est conceptio seu verbum rei intellectae. ( 2, 348). Vgl. Thomas, De ent. 1: Unde dicimus hominem esse animal rationale et non ex animali et rationali ( 43, 372; 3, 584). Vgl. Thomas, De pot. q. 1 art. 1 ad 11: Ad undecimum dicendum, quod potentia, quae est in secunda specie qualitatis, non attribuitur Deo: haec enim est creaturarum, quae non immediate per formas suas essentiales agunt, sed mediantibus formis accidentalibus: Deus autem immediate agit per suam essentiam. ( 3, 186). I q. 43, fol. 85r–v unter der Frage: Utrum quinque diffinitiones differentie a Porphirio sint bene assignate. Etwas differenzierter: Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 4 art. 2 sol. B § 1 ad 5: Primo modo sic quod deus concipiat et intueatur bonitatem suam et iusticiam suam habere distinctionem ad invicem ex natura rei et videat in quo una differt ab alia. vel quod alia intuitione intueatur vna et alia aliam. Secundo modo potest intelligi sic quod deus intelligit et intuetur quamlibet suam perfectionem non confuse nec solum in universali immo in ultima actualitate. non enim oportet quod illo modo que videntur distincte sint distincta ex natura rei. (, fol. t2r ; 1, 391). Bezug unklar. Die Abkürzung steht im Allgemeinen für exemplum. In diesem Fall scheint aber die seltenere Auflösung extremum (= der Begriff) richtiger. Thomas, Q. de an. art. 2 ( 24.1, 13–21; 3, 370f.) befasst sich mit der Frage, ob die menschliche Seele hinsichtlich ihres Seins als vom Körper getrennt zu betrachten ist. Vgl. Thomas, In IV Sent. d. 8 q. 1 art. 1 qc. 1 ad 1: est autem dupliciter ultimum rei, unum, quod est in re, et aliud, quod est extra rem, sicut in corporibus ultimum in corpore est superficies corporis contenti, ultimum extra est locus, qui est superficies corporis continentis. ( 1, 457). Vgl. Thomas, De pot. an. cap. 6: Ex quo patet quae sit operatio intellectus agentis, quia abstrahere species a materia et sensibilibus materialibus. Ista autem abstractio non est intelligenda secundum rem, sed secundum rationem. Vgl. Thomas, Quodl. VIII q. 2 art. 1 co.: Sed ad intellectum possibilem comparantur res sicut agentia insufficientia. Actio enim ipsarum rerum sensibilium nec etiam in imaginatione sistit; sed phantasmata ulterius movent intellectum possibilem. Non autem ad hoc quod ex seipsis sufficiant, cum sint in potentia intelligibilia; intellectus autem non movetur nisi ab intelligibili in actu. Et sic patet quod intellectus agens est principale agens, quod agit rerum similitudines in intellectu possibili. Phantasmata autem quae a rebus exterioribus accipiuntur, sunt quasi agentia instrumentalia: intellectus enim possibilis comparatur ad res quarum notitiam recipit . ( 25.1, 56f.; 3, 483). Vgl. . Die Literaturangabe mit der Unterteilung in Artikel statt Quästionen entspricht der alten Bucheinteilung, s. , fol. 51r . Die res ad extra als das extramentale Ding, zurückgehend auf Augustinus’ Auseinandersetzung mit Platons Ideenlehre, vgl. Aug. div. qu. 46 ( 40,29–31; 44A,70–73). Zum phantasma als erkennbares Objekt des Intellekts, das aber keinen Zugang zum Universalem besitzt und den partikularen Prinzipien wie der Ebene der Sinneswahrnehmung verhaftet bleibt, vgl. , 31f. Dagegen die species intelligibiles als Erkenntnisprinzip, das in seiner Abstraktion eine vermittelnde Funktion in der Objektivierung des extramentalen Dinges übernimmt, , 32–62. Falsche Stellenangabe. Karlstadt bezieht sich auf Thomas, S.c.g. II cap. 77 n. 3: Et ideo actio intellectus agentis in phantasmate praecedit receptionem intellectus possibilis. Et sic principalitas actionis non attribuitur phantasmatibus, sed intellectui agenti. ( 13, 489; 2, 50). Allerdings referiert der Anfang des Absatzes Thomas, S.c.g. II cap. 59 n. 8: Unde ex intellectu possibili et forma intellecta in actu fit unum. Cuicumque igitur coniungitur forma intellecta praedicta, coniungitur intellectus possibilis. Coniungitur autem nobis mediante phantasmate, quod est subiectum quoddam illius formae intellectae. Per hunc igitur modum etiam intellectus possibilis nobiscum continuatur. ( 13, 415; 2, 42). Ähnlich Thomas, S. th. I q. 54 art. 4 s.c.: Sed contra est quod in nobis intellectus agens et possibilis est per comparationem ad phantasmata; quae quidem comparantur ad intellectum possibilem ut colores ad visum, ad intellectum autem agentem ut colores ad lumen, ut patet ex III de anima. ( 5, 50; 2, 264). Die angegebene Stelle unter dem Titel Utrum intellectus creatus ex solis naturalibus possit pertingere ad videndum deum per essentiam ist nicht einschlägig. Stattdessen s. Capreolus, In II Sent. d. 3 q. 2 art. 3 arg. 4; 8; In IV Sent. d. 1–3 q. 1 art. 3 arg. 4 ( 3, 302; 322–326; 6, 35). Thomas, De ver. q. 8 art. 11 ( 22.2, 253–257; 3, 52f.) befasst sich mit der Erkenntnis der Universalien und der Erfahrung der Einzeldinge sowie der Funktion der species im Erkenntnisprozess. Direkte Anspielungen finden sich eher auf Thomas, De ver. q. 8 art. 13 arg. 4: Praeterea, cognitio hominis nunquam est sine phantasmate. ( 22.2, 260f.; 3, 54). Capreolus, In I Sent. d. 24 q. 1 art. 1 sol. § 1.3 ad 8: Nec est hoc inconveniens; quia etiam aliquae species de genere substantiae includunt in sua diffinitione qualitatem et quantitatem, ut caro et os, homo et animal. ( 2, 202). Zur Divergenz zwischen species intelligiblis und conceptio , d. 27 q. 2 art. 1 concl. 1 ( 2, 242). Ders., In II Sent. d. 3 q. 1 concl. 1–2 ( 3, 199f.) befasst sich mit der Zusammensetzung der Engel und materia als Individuationsprinzip der in der Welt geschaffenen Dinge. Vgl. concl. 5: Quinta conclusio est quod nulla species angelica est de se multiplicabilis in plura individua. ( 3, 205). , q. 2 concl. 7: Septima conclusio est quod angeli per eamdem speciem intelligunt plures quidditates, . ( 3, 256). Vermutlich Bezug auf die Unterscheidung zwischen innerem und äußerem Wort, vgl. Thomas, S. th. I q. 34 art. 1 ad 1: Si autem dicitur verbum quia exterius manifestat, ea quae exterius manifestant, non dicuntur verba nisi inquantum significant interiorem mentis conceptum, quem aliquis etiam per exteriora signa manifestat. Etsi ergo verbum aliquando dicatur metaphorice in divinis, tamen oportet ponere verbum proprie dictum, quod personaliter dicatur. ( 4, 366; 2, 237). Hier scheint es aber mehr um die Abtrennung des Wortes der Vernunft, verbum mentis, vom Erkenntnisprozess zu gehen, da es als sein Produkt zu verstehen ist. Vgl. Thomas, S. th. I q. 27 art. 1 co.; q. 36 art. 2 ad 5; q. 42 art. 5 co.; q. 107 art. 1 co. ( 4, 305; 378; 442; 520; 2, 227; 239; 249; 337); ders., S. th. I-II q. 93 art. 1 ad 2 ( 7, 162; 2, 447); ders., S.c.g. III cap. 97; IV cap. 11; 13f. ( 14, 299–301; 15, 32–36; 48–50; 55–58 2, 92f.; 119–122); ders., In I sent. d. 11 q. 1 art. 1 ad 4; d. 27 q. 2 art. 1 co.; art. 2 co. ( 1, 31; 74f.); ders., De pot. q. 1 art. 3 ad 1 s.c.; q. 9 art. 5 co. ( 3, 188; 255f.); ders., De ver. q. 4 art. 1 co. ( 22.1, 119f.; 3, 24f.). Diese Unterscheidung nimmt Karlstadt ebenso vor. Zum verbum mentis vgl. , 98–119. Vgl. III q. 3, fol. i5v–k1r , dort eher zur Unterscheidung von distinctio rationis und distinctio realis. Dagegen II q. 7, fol. f2r zur ratio obiectiva als die unmittelbar erfasste Sache. Das, was ein Objekt nach Weise seiner Form zu eben diesem Objekt macht. S. Thomas, S. th. I q. 1 art. 3 co.; ad 2; q. 59 art. 4 co. ( 4, 12; 5, 96 2, 185; 270); ders., S. th. I-II q. 12 art. 4 co.; q. 60 art. 1 ob. 2 ( 6, 96; 385; 2, 372; 430); ders., S. th. II-II q. 1 art. 1 co.; q. 2 art. 2 co. ( 8, 7; 27; 2, 524; 527). Vgl. Capreolus, In III Sent. d. 14 q. 1 art. 3 § 1 ( 6, 188–192), spricht von der apparentia obiectiva. Vgl. III q. 3, fol. i5v : Nec etiam secundo modo, quia secundum hoc differre ratione est diversos conceptus realiter differentes esse de aliquod sive illis conceptibus respondeat cadere ratio obiectiva formalis:. Nicht zu deuten ist die 2. in Form eines z. zwischen Herveus und idem. Zu Ortsbestimmung und Oberfläche eines Körpers als genus quantitatis und differentia substantiae vgl. Thomas, Met. V lec. 15 n. 10; lec. 16 n. 1 ( 4, 439); , XI lec. 9 n. 25 ( 4, 493); ders., Phys. IV lec. 6 ( 2, 162–165; 4, 87f.). Bezüge sind zu vermuten auf Thomas, Met. V lec. 7 n. 24: Et, quia talia habent intellectum indivisibilem in seipsis, ea autem quae sunt quocumque modo divisa, possunt intelligi separatim, ideo sequitur quod huiusmodi sunt inseparabilia, et secundum tempus, et secundum locum, et secundum rationem. ( 4, 433) und Met. V lec. 9 n. 8: Si autem sit mensura eius, cum mensura extrinseca sit vel tempus vel locus, sumitur praedicamentum vel ex parte temporis, et sic erit quando: vel ex loco, et sic erit ubi, non considerato ordine partium in loco, quo considerato erit situs. ( 4, 435). Zur Oberfläche eines Körpers bes. Met. V lec. 8 n. 9; lec. 10 n. 3; lec. 13 n. 15; lec. 15 n. 2–5; lec. 16 n. 3f.; n. 6 ( 4, 434f.; 437–439). Verweis unklar. beschäftigt sich im 5. Traktat mit dem locus dialecticus, locus intrinsecus und locus extrinsecus, aber nur am Rande mit dem locus als geometrischem Begriff. Vgl. V q. 8 art. 1, fol. p1v–p2r . II q. 30, fol. 108v : Inquantum autem locus mensurat locatum extrinsece: tunc denominat solum locatum extrinsece . Et sic locus inquantum mensura extrinseca differt a loco inquantum mensura intrinseca et a superficie predicamentaliter et non specifice . quia superficies mensurat intrinsece locus extrinsece . Vgl. In I Sent. d. 8 q. 4, fol. 30r : Quarto queritur. Utrum cum simplicitate divina stet aliqua distinctio ex natura rei perfectionum attributalium. In contrarium arguitur quia si inter attributa non esset aliqua distinctio ex natura rei tunc uno attributo cognito omnia cognoscerentur et sic superflueret investigatio scholarum et philosophorum qui investigati sunt plures perfectiones attributales in deo. Vgl. , fol. m7v : Tertia conclusio sit ista: ens et unum dicunt eandem naturam realiter: sed distinguuntur formaliter. Vgl. , 606 Anm. 93. Vgl. Herveus, Quodl. I q. 2 und 9; III q. 3, s. oben , und . Zur Aufgliederung der distinctiones bei V q. 9 art. 8, fol. q1r , s. . I q. 10, fol. 24v–28v zur Unterscheidung der attributa divina per distinctionem rationis ex natura rei, , I q. 41, fol. 66v–68r zur Frage: Utrum genus species et differentia dicant eandem rem ex natura rei indistinctam. Cajetan, De ente et essentia, cap. 6, q. 13, entwickelt die skotistische distinctio formalis zu einer distinctio virtualis, einer virtuellen Unterscheidung zwischen dem mentalen Status einer Sache und ihrem fundamentalen und extramentalen Sein: Distinctio formalis ex natura rei est major distinctio distinctione reali: ergo perfectiones divinae non distinguuntur formaliter ex natura rei. (, 181). Vgl. V q. 11, fol. f2v ; , XII q. 50, fol. E4r–v . Scotus, Ord. I d. 2 p. 2 q. 1–4, n. 402f.: Vel, alio modo, potest vocari differentia virtualis, quia illud quod habet talem distinctionem in se non habet rem et rem, sed est una res, habens virtualiter et praeeminenter quasi duas realitates. ( 2, 355f.). Zur Unterscheidung ex natura rei vgl. Scotus, Ord. I d. 2 p. 2 q. 1–4, n. 405f. ( 2, 357f.); ausführlicher aber , Ord. II d. 1 q. 4–5 n. 251 ( 7, 124). Vgl. Scotus, Ord. I d. 2 p. 2 q. 1–34 ( 2, 357f. n. 406). Vgl. Thomas, S.c.g. III cap. 139 n. 16: album est disgregativum visus ( 14, 419; 2, 107); Thomas, Met. V lec. 12 n. 21: album et nigrum, quae dividuntur per congregativum et disgregativum ( 4, 436). Karlstadts Angabe scheint ungenau. Seine Formulierungen lassen folgende Anspielungen vermuten: Thomas, In I Sent. d. 8 q. 4 art. 1 ad 2: Sapientia enim secundum suam rationem non facit compositionem, sed secundum suum esse, prout in subiecto realiter differens est ab ipso; qualiter in Deo non est, ut dictum est, in hac dist. qu. 1, art. 1. ( 1, 25), sowie , art. 1 s.c. 3: Sed nullum compositum totum est suum esse, quia esse ipsius sequitur componentia, quae non sunt ipsum esse. ( 1, 25). Die ratio obiectivalis entspricht der ratio formalis obiecti des Thomas von Aquin. Vgl. Thomas, S. th. I q. 1 art. 3 co. ( 4, 12; 2, 185). S. auch , fol. 214r : aut intelligitur aliquid reale existens formaliter in obiecto: aut intelligitur aliquid in intellectu obiectum apprehendente . Karlstadt ordnet den verschiedenen conceptus innerhalb einer species unterschiedliche rationes obiectivales zu, die er einerseits formal mit der skotistischen formalitas, objektiv mit der quidditas gleichsetzt. Vgl. , 359. Der Unterschied liege allein im Status der Aktivierungsleistung () des Intellekts: bei Scotus vor der intellektuellen Tätigkeit, für Thomas bildet sie dessen Fundament. In der Beschäftigung mit der Einheit Gottes postuliert Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1 art. 1 ad 1, das Gegenteil der Position Karlstadts: Ad primum ergo dicendum, quod quamvis bonitates participatae in creaturis sint differentes ratione, tamen habent ordinem ad invicem et una includit alteram et una fundatur super altera; sicut in intelligere includitur vivere, et in vivere includitur esse; et ideo non reducuntur in diversa principia, sed in unum. ( 1, 7). Thomas, De pot. q. 7 art. 6 ( 3, 244f.) befasst sich mit den Synonymen. Vermutlich Bezug zu Thomas, S. th. I q. 17 art. 3 co.: Uno modo, secundum quod intellectus definitionem unius attribuit alteri; ut si definitionem circuli attribuat homini. Unde definitio unius rei est falsa de altera. ( 4, 221; 2, 213). Die distinctio cum fundamento in re, auch distinctio rationis ratiocinatae, ist eine logische Unterscheidung, die von der Sache her begründet ist. Vgl. 2, 271. Der hochgestellte einzelne Punkt steht hier für einen modernen Doppelpunkt, dem ein Zitat folgt. S. die folgende Anm. Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1 art. 2 co.: Sic ergo dicendum est, quod in Deo est sapientia, bonitas, et huiusmodi, quorum quodlibet est ipsa divina essentia, et ita omnia sunt unum re. Et quia unumquodque eorum est in Deo secundum sui verissimam racionem, et racio sapientiae non est racio bonitatis, inquantum huiusmodi, relinquitur quod sunt diversa racione, non tantum ex parte ipsius raciocinantis sed ex proprietate ipsius rei. ( 1, 7). Karlstadt kündigt mit dicit ein Zitat an, paraphrasiert aber anfangs und geht dann ins wörtliche Zitat über. Die dritte Quästion enthält keinen dritten Artikel. Vielleicht Bezug zu Thomas, In I Sent. d. 3 q. 3 art. 1 ad 4: Vel quantum ad expressam repraesentationem divinorum attributorum; et sic, cum divinae bonitates copiosius effulgeant in Angelo quam in homine, Angelus est expressior imago Dei quam homo, unde etiam signaculum dicitur Ezech. 28, secundum expositionem Gregorii. Vel quantum ad distinctionem personarum; et sic expressior est similitudo in homine quam in Angelo, quia in Angelo suae potentiae sunt minus distinctae. ( 1, 13). Karlstadt beschwert sich über die vielen Druckfehler in seinem ersten Buch De intentionibus, einerseits eine motivische Klage der Humanisten über die schlechte typographische Ausführung ihrer Texte, die Karlstadt auch in anderen Drucken wiederholt, andererseits repetiert er seine Unzufriedenheit mit der Ausführung von De intentionibus noch einmal und präziser am Ende der Distinctiones. S. . Vgl. Thomas, In I Sent. 1 d. 2 q. 1 a. 3 co. ( 1, 8). Vgl. I q. 2 art. 1, fol. a4r : Ad primum istorum sic proceditur. arguitur quod in essentia divinis preter distinctionem unius relationis ab alia sint alique formalitates realiter distincte ex natura rei. quia secundum Avicennam agens per solam substantiam suam non agit nisi uno modo et idem est si agens agat per unum solum principium formale quodcumque sed in divinis sunt diverse productiones diversorum modorum scilicet generatio ergo in divinis sunt distincte formalitates precedentes emanationes et relationes . S. , art. 3, fol. a5v : Et ideo cum ita sit quod essentia sit eadem re omni ei quod est realiter in divinis: et proprietas sit eadem realiter cum essentia et distincta realiter ab omni opposita relatione . Vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 6 arg. 7: Praeterea, distinctio relationum quae realiter sunt in Deo, facit pluralitatem personarum. Si ergo istis rationibus communibus attributorum aliquid responderet in Deo, etiam secundum multitudinem attributorum esset in Deo multitudo personarum; et sic essent in Deo plures personae quam tres; quod est haereticum: et ita videtur quod penitus ista nomina sint synonyma. ( 3, 244). , q. 7 art. 6 co.: Istae autem diversae rationes in intellectu nostro existentes, non possunt tales rationes esse quibus nihil respondeat ex parte rei: ea enim quorum sunt istae rationes, intellectus noster Deo attribuit. Unde si nihil esset in Deo vel secundum ipsum vel secundum eius effectum, quod his rationibus responderet, intellectus esset falsus in attribuendo, et omnes propositiones huiusmodi attributiones significantes; quod est inconveniens. ( 3, 244). Vgl. die Kapitelüberschrift von Thomas, S.c.g. I cap. 31: Quod divina perfectio et pluralitas nominum divinorum divinae simplicitati non repugnant. ( 13, 95; 2, 9). Vgl. Scotus, In I Sent. d. 2 q. 7 art. 5 ult.; , d. 5 q. 1; , d. 8 q. 4; ders., In II Sent. d. 3 q. 1. Vgl. , Additiones in I Sent. d. 8 q. 4 concl. 2 u. 4, fol. 3 IIv . Zur Differenzierung wesenhafter und im Intellekt beheimateter Gottesattribute eher: Thomas, In I Sent. d. 13 q. 1 art. 2 arg. 4: Sed ex parte essentiae non invenitur diversitas nisi rationis secundum pluralitatem attributorum; diversitas autem rationis non causat pluralitatem realem, qualem oportet esse processionum duarum, secundum quas duae personae realiter distinctae procedunt. ( 1, 34). Vgl. Thomas, Met. V lec. 18 n. 8: Alia quidem universaliter perfecta, quia nihil omnino deficit eis absolute, nec aliquam habent hyperbolem, idest excedentiam, quia a nullo videlicet penitus in bonitate exceduntur, nec aliquid extra accipiunt, quia nec indigent exteriori bonitate. ( 4, 441). Vgl. Thomas, Met. XII lec. 11 n. 9: Veritatem autem primae quaestionis manifestat dicens, quod si substantia primi non est intelligentia, idest ipsum suum intelligere, sed est potentia quaedam intellectiva, rationabile est, idest probabiliter videtur sequi, quod continuatio intelligentiae, idest operationis intellectualis, sit ei laboriosa.; vgl. , n. 2–4 ( 4, 504f.). Vgl. , Additiones in I Sent. d. 8 q. 4, fol. 3v–3 IIv , bes. fol. 3v: Attributum nil aliud esset quam perfectio simpliciter. Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1 art. 2 s.c. 1: Contra, sicut dicit Augustinus, omne quod simpliciter melius est esse quam non esse, Deo est attribuendum. Sed sapientia, bonitas et huiusmodi simpliciter sunt melius esse quam non esse. ( 1, 7). S. auch Thomas, De ver. q. 2 art. 1 s.c. 2: Praeterea, secundum Anselmum in Monologio, omne quod simpliciter in omni melius est esse, quam non esse, Deo est attribuendum. Sed scientia est huiusmodi; ergo est Deo attribuenda. ( 22.1, 38; 3, 8). Thomas bezieht sich vermutlich auf Aug. lib. arb. 3,69 = 3,7,20: nam si beatus esse, utique esse quam non esse malles; et nunc miser cum sis, mavis tamen esse vel miser quam omnino non esse, cum esse nolis miser. ( 74, 107). Vgl. auch Anselm., Prosl. 5: Quod Deus sit quidquid melius est esse quam non esse. ( 158, 229); und die Rezeption bei Scotus, Ord. I d. 8 p. 1 q. 1 n. 23 ( 4, 163, 4f.). Ein Punkt hinter einem Spatium kann eine Hervorhebung des folgenden bedeuten, es kann sich aber auch um einen Druckerfehler handeln. Vgl. , Additiones, fol. 3v : Quid sit attributum multipliciter est opinio. Prima est s. Tho. Quam hic habens in primis verbis questionis Attibutum nil aliud quam perfectio simpliciter. Nam sed ansel[mus] in monolo. Ca. 15. Perfectio simpliciter est perfectio quam in quolibet habente ipsam melius est habere quam non habere. Vgl. I q. 2, fol. a5v : Ad primum dicendum quod licet ista in deo sunt idem re . Ad rationem principalem in oppositum dicendum quod agens per unum principium re et ratione: non agit nisi uno modo si sit agens limitatum et respectum effectus adequanti. Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 4: Prima conclusio: quod sapientia, bonitas, et omnia huiusmodi attributa sunt omnino unum re in Deo, et nullatenus extra intellectum distincta. ( 1, 372). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 33 q. 1: dico quod sanctus Doctor non intendit quod illa conceptio, quae est ratio, distinguat . Sed intendit quod res divina, prout habet in se unde fundet aliam rationem a ratione essentiae est distinctiva personarum. ( 2, 343f.). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 8 q. 2 art. 3 ad 1: Ad primum ergo dicendum, quod quando verba temporalia dicuntur de Deo, intellectus noster non attribuit divino esse illud quod est imperfectionis in singulis temporibus, sed quod est perfectionis in omnibus . ( 1, 23). Ein weiterer Bezug zu Thomas, In I Sent. d. 8 q. 3 art. 3 expos., ist möglich: Nunc de veritate sive proprietate sive incommutabilitate atque simplicitate divinae naturae sive substantiae sive essentiae agendum est. Quaeritur: cum multa sint attributa essentialia, quare tantum de his tribus facit mentionem? Et dicendum, quod Magister intendit tantum ea tangere quae pertinent ad perfectionem divini esse, inquantum est esse perfectum. ( 1, 24). I q. 2, fol. a4r–a5v zur Erkenntnis der attributa divina. Scotus, Ord. I d. 31 q. 1 n. 22 zu den perfectiones. Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1 art. 2, mit der Überschrift: Utrum in Deo sint plura attributa. ( 1, 7). Vgl. Thomas, S.c.g. I cap. 32 n. 5: Quod univoce de pluribus praedicatur, utroque illorum ad minus secundum intellectum simplicius est. Deo autem neque secundum rem neque secundum intellectum potest esse aliquid simplicius. Nihil igitur univoce de Deo et rebus aliis praedicatur. ( 13, 97; 2, 9). Vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 5 co.: Non autem perfecte divinam essentiam assimilat species praedicta, ut dictum est; et ideo licet huiusmodi nomina, quae intellectus ex talibus conceptionibus Deo attribuit, significent id quod est divina substantia, non tamen perfecte ipsam significant secundum quod est, sed secundum quod a nobis intelligitur. ( 3, 243). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1 art. 2 ( 1, 7). Vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 5 ( 3, 243f.). Vgl. Thomas, S.c.g. I cap. 32 n. 5 ( 13, 97; 2, 9). Der gesamte Absatz besteht aus Zitatenpassagen aus Scotus, Ord. I d. 8 p. 1 q. 4 n. 187: Praeterea, intellectus intuitivus nullam habet distinctionem in obiecto nisi quod existens est Cum ergo intellectus divinus non cognoscit essentiam suam nisi intellectione intuitiva, quaecumque sit distinctorum obiectorum formalium et tunc sequitur propositum, quod talis distinctio obiectorum formalium praecedit actum intellectus . ( 4, 257). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 4 ( 1, 373f.). Vgl. Thomas, De pot. q. 9 art. 5 arg. 16: Sed proprietates absolutae, idest attributa essentialia, ut sapientia, iustitia et huiusmodi, non constituunt in Deo plures personas. ( 3, 255). Der Doppelpunkt innerhalb der Sinneinheit wurde ausgelassen, obwohl er auch keine Abkürzung markiert. Vgl. I q. 10 ad 6, fol. 24r : Ad 6am dicendum: quod ideo filius dicitur produci per modum intellectus: quia productum in natura intellectuali pertinens ad intellectum non necessario est ab alio productum. ideo quia filius est primum productum in natura divina. non presupponens aliam productionem dicitur produci per modum intellectus: sed productum pertinens ad voluntatem necessario presupponit aliam productionem scilicet ipsius intelligere. ideo spiritus sanctus: quia presupponit necessario productionem filius. Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 4: secundum Petrum de Palude, distinctio rationis potest esse actu ab eterno; quia ad hoc quod entia rationis sint in actu sufficit quod actualiter intelligantur. Cum igitur Deus ab aeterno intelligat omnem distinctionem factibilem per intellectum creatum, et omnes conceptus formabiles de sua essentia, ideo attributa dici possunt ab aeterno distincta secundum rationem . ( 1, 392). Vgl. III q. 1, fol. i3r–v . Vgl. I q. 10, fol. 24r–v . Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 33 q. 1: Utrum proprietates personales sint divina. Vgl. weiter , concl. 1; 3: divina essentia und relatio bzw proprietas relativa sind gleich secundum rem und unterscheiden sich de ratione ( 2, 336f.). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 33 q. 1 art. 3: Videt tamen essentiam et proprietates relativas esse distinguibiles per actum intellectus creati et per consequens videt ea esse plus secundum rationem distinguibilia, quam abstractum et concretum, quae non distinguuntur secundum diversas rationes formales, sed secundum diversum modum intelligendi idem obiectum secundum rationem. ( 2, 345); , In I Sent. d. 8 q. 4 ( 1, 371) zur pluralitas attributorum. Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1. art. 3 unter der Überschrift: Utrum pluralitas rationum, quibus attributa differunt, sit tantum in intellectu, vel etiam in Deo ( 1, 7). Thomas, De pot. q. 7 art. 6 arg. 7 zur Synonymfrage: Si ergo istis rationibus communibus attributorum aliquid responderet in Deo, etiam secundum multitudinem attributorum esset in Deo multitudo personarum; et sic essent in Deo plures personae quam tres; quod est haereticum: et ita videtur quod penitus ista nomina sint synonyma. ( 3, 244). Vermutlich Thomas, S.c.g. I cap. 32: Quod nihil de Deo et rebus aliis univoce praedicatur. ( 13, 95; 2, 9). Vgl. auch , I cap. 31: Quod divina perfectio et pluralitas nominum divinorum divinae simplicitati non repugnant. ( 13, 95; 2, 9) sowie , I cap. 33: Quod non omnia nomina dicuntur de Deo et creaturis pure aequivoce. ( 13, 102; 2, 9). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 2 q. 2 art. 3; d. 11 q. 1 art. 2 arg. 2 ( 1, 163; 2, 29). S. auch Thomas, S. th. I q. 28 art. 2 arg. 1–3 ( 4, 321; 2, 229). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 2 q. 1 art. 3 co. ( 1, 8). Vgl. Thomas, Met. V lec. 6 n. 1: Postquam philosophus distinxit nomina, quae significant causas, hic distinguit nomen quod significat aliquid pertinens ad orationem causae; scilicet necessarium. Igitur huiusmodi dicuntur necessaria, quia sine eis impossibile est esse. ( 4, 432). Als aequipollens bezeichnet die Logik umfangs- bzw. extensionsgleiche Begriffe sowie Sätze, die in anderen Worten dasselbe aussagen. Iliace ist neben purpurea, amabimus und edentuli eines der vier künstlichen Merkwörter in der Lehre von der Modalität der Urteile des Petrus Hispanus. Die Figur Iliace bedeutet, dass das einer Aussage A zugeschriebene A nicht zukommen kann, sondern unwahrscheinlich ist, wenn das Gegenteil dessen, was A zugeschrieben wird, richtig ist. Vgl. 3, 44f. 1, 44f. Vgl. Thomas, S. th. I q. 12 art. 7 co.: Respondeo dicendum quod comprehendere Deum impossibile est cuicumque intellectui creato, attingere vero mente Deum qualitercumque, magna est beatitudo, ut dicit Augustinus. ( 4, 127; 2, 200), sowie , ad 1: qui enim attingit aliquem, quando iam tenet ipsum, comprehendere eum dicitur ( 4, 127; 2, 200). Vgl. Thomas, Comp. th. I cap. 24: Per hoc autem apparet ratio multitudinis nominum quae de Deo dicuntur, licet ipse in se sit omnimode simplex. Cum enim intellectus noster essentiam eius in se ipsa capere non sufficiat, in eius cognitionem consurgit ex rebus quae apud nos sunt, in quibus inveniuntur diversae perfectiones, quarum omnium radix et origo in Deo una est, ut ostensum est. Et quia non possumus aliquid nominare nisi secundum quod intelligimus (sunt enim nomina intellectuum signa), Deum non possumus nominare nisi ex perfectionibus in aliis rebus inventis, quarum origo in ipso est: et quia hae in rebus istis multiplices sunt, oportet multa nomina Deo imponere. Si autem essentiam eius in se ipsa videremus, non requireretur nominum multitudo, sed esset simplex notitia eius, sicut est simplex essentia eius . ( 42, 90; 3, 603). Verweis auf den ersten Abschnitt der Seite F (). Vgl. Arist. Metaph. 7,10,1034b20; 1035b33–35: Quoniam vero diffinitio ratio est omnis ratio partes habet, ut autem ratio ad rem et pars rationis ad partem rei similiter habet . Pars quidem igitur est et speciei et simul totius, eius quod ex specie et materia ipsa. ( XXV 3.2, 148,463–466; 151,541–542); Arist. Metaph. 8,1,1042a19–21: Quoniam autem diffinitio ratio est, ratio autem partes habet, necesse et de parte erat considerare que substantie partes et que non, et si hee diffinitioni opus sunt. ( XXV 3.2, 168,18–20). Differenzierender Thomas, Met. VII lec. 9 n. 3: Quod autem hic dicitur, quod sicut se habet definitio ad rem, ita se habet pars definitionis ad partem rei, videtur habere dubitationem. Definitio enim est idem rei. Unde videtur sequi quod partes definitionis sint idem partibus rei; quod patet esse falsum. Nam partes definitionis praedicantur de definitio, sicut de homine, animal et rationale; nulla autem pars integralis praedicatur de toto. ( 4, 458f.). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 2 art. 2 ( 1, 346). Vgl. I q. 41, fol. 66r–67v widmet sich der Frage: Utrum genus species et differentia dicant eandem rem ex natura rei indistinctam. Vgl. Arist. Top. 4,5,126a27f.: Nullo enim modo pars de toto predicatur, quare non erit corpus genus animalis eo quod pars est. ( V 1–3, 79,15f.). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 9: Animal enim est quod habet naturam sensitivam, rationale vero quod habet rationem. Natura autem sensitiva est ut materialis respectu rationis. ( 4, 459). Vgl. Arist. Metaph. 7,12,1038a19–20: Si itaque hec sic se habent, palam quia finalis differentia substantia rei erit et diffinitio, si non oportet multotiens eadem dicere in terminis. ( XXV 3.2, 157,695–697). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 12 n. 19: Dicit ergo primo, quod si sic se habent differentiae acceptae in definitione sicut dictum est, scilicet quod semper sumantur per se differentiae et non per accidens, palam est quod ultima differentia erit tota substantia rei, et tota definitio. Includit enim in se omnes praecedentes particulas. ( 4, 462). Vgl. Arist. Metaph. 8,1,1042a15–19: Adhuc aliter genus magis speciebus et universale singularibus. Universali vero et generi et ydee copulantur; nam secundum eandem rationem substantie videntur esse. Quoniam autem quod quid erat esse substantia, huius autem ratio diffinitio, propter hoc de diffinitione et de secundum se diffinitum est. ( XXV 3.2, 168,13–18). Vgl. auch Thomas, Met. VII lec. 11 n. 32: Ipsa namque substantia cuius pars non est materia est species, idest forma quae inest materiae, ex qua forma et materia dicitur tota substantia, idest determinatur et definitur. ( 4, 461). Vermutlich Bezug zu Thomas, De ent. cap. 1: Sic ergo genus significat indeterminate totum id quod est in specie, non enim significat tantum materiam; similiter etiam differentia significat totum et non significat tantum formam; et etiam diffinitio significat totum, et etiam species. ( 43, 372; 3, 584). Dort wird die Problematik aber differenzierter behandelt. Streichung des Punktes aus der Sinneinheit, der vermutlich die Kürzung markierte. Vgl. I q. 9, fol. cr–v : et ista conformitas non est ipsa unitas rationis, sed est ipsum suum fundamentum remotum. quod illa conformitas non est relatio licet posset: esse fundamentum relationis. Vgl. II q. 2 art. 2, fol. 89v , zur conformitas von conceptus und entia rationis und zur Bildung einer entitas mit der divina essentia. Conformitas ist die Präsenz des conceptus mentis in den seienden Dingen, der im göttlichen Geist vor den konkreten Seienden angesiedelt ist, als Prädikat wiederum nach ihnen. Für Durandus von St. Pourcain wie für Johannes Buridan ist die Wahrheit conformitas intellectus ad rem intellectam, s. Durandus, In I Sent. 1, 19 q. 5; Buridan, Met. V 23 (67L; vgl. auch , 176). Der genaue Bezug ist schwer zu bestimmen. Capreolus, In I Sent. d. 43 u. 44, befasst sich mit der Unendlichkeit des göttlichen Geistes und der Möglichkeit, auf Grund dessen die Geschöpfe zu verbessern ( 2, 522–562). Die Schöpfung findet ihre Begrenzung in der Form ( 2, 524). Vgl. hierzu auch Capreolus, In I Sent. I d. 8 q. 2 art. 2 ( 1, 355). Vgl. , In I Sent. d. 2. q. 2 art. 1, fol. 10v : Et diversitas rationum sic dictarum non est differentia diversarum conceptionum realiter differentium: sed est diversitas habilitatum secundum quas eadem essentia vel res quantum est ex parte intelligibilis est nata respondere diversis conceptionibus et diversis intellectionibus. Diese Passage wurde von Karlstadt in dem einst in seinem Besitz befindlichen Exemplar unterstrichen. Vgl. , tr. 2, cap. 212, fol. M6r : Accipiendo autem rationem pro eo quod in re tali conceptui respondet. sic eadem res habet multas rationes sibi formaliter inherentes. que rationes diverse dicuntur ab aliquibus doctoribus diverse abilitates. Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 4 art. 2: Secundo, quando unum ens reale simpliciter distinguitur a seipso, secundum quod diversis conceptibus formalibus comprehenditur ab intellectu; sicut anima in quantum vegetativa, sensitiva, et intellectiva, secundum quae alia et alia sibi attribuit intellectus. ( 1, 395). Zur formalen Seite des conceptus ders., In III Sent. d. 14 q. 1 art. 3 ( 5, 191). Vgl. , 179f. S. Capreolus, In I Sent. d. 33 q. 1 concl. 3 u. art. 2 ( 2, bes. 337f. und 341–345). Zur ratio formalis s. , prol. q. 4 art. 1 concl. 3 ( 1, 46–48). I q. 10, fol. 24v–28v und , I q. 41, fol. 66r–67v . Vgl. V q. 9 art. 8, fol. q1r : Si autem fiat mentio de distinctione ex natura rei: secundum opinionem verorum Thomistarum dicendum est quod illa distinctio includitur in omni distinctione preterquam in distinctione rationis ex parte rei ratiocinantis ibi est distinctio ex natura rei vel formaliter vel fundamentaliter. Die Tugendquästionen sind in fünf Quästionen unterteilt, die erste Quästion über die allgemeinen Tugenden (in communi) wiederum in 12 Artikel. Daher vielleicht Bezug zu Thomas, De virt. q. 1 art. 12 mit der Überschrift: Duodecimo quaeritur utrum virtutes inter se distinguantur. Quaeritur de distinctione virtutum. ( 3, 411). , fol. Q5v , thematisiert das Verhältnis von actio und passio in der Interpretation durch Gilbertus Porretanus. Vgl. V q. 8 art. 1, fol. p1v–p2r , befasst sich mit dem Verhältnis von Körper und Substanz; , V q. 9 art. 8, fol. q1r , mit den verschiedenen Formen der Distinktion. Vgl. Capreolus, in I Sent. d. 8 q. 4 concl. 4: Ex quo patet quod idem est formalitas quod quidditas. Cum igitur ad unum sensum in Deo sint multae quidditates . Potest etiam intelligi per quidditatem ratio vel intentio cuiuscumque substantiae, vel accidentis, vel relationis . Ex quo patet quod quidditas potest accipi interdum pro ratione alicuius, et quod ubicumque sunt plures rationes, sunt plures quidditates illo modo. ( 1, 376). Vermutlich Bezug zu Franciscus Mayronis, für den das Prädikat risibile keine Formalität darstellte, aber formalen Gehalt besaß, vgl. , 296f. Vgl. Thomas, In I Sent. d. 33 q. 1 art. 2 co.: Similiter de ratione abstracti duo sunt, scilicet simplicitas, et imperfectio; quia quod significatur in abstracto, significatur per modum formae, cuius non est operari vel subsistere in se, sed in alio. ( 1, 86). Vgl. Thomas, De hebd. lec. 2 ( 50, 270–274; 4, 539). Zu Abstrakta vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 10 ( 3, 247f.). Aristot. Top. 7,151b–155a ( V 1–3, 146–155) über die Bestimmung von Identität und ihre Gegensätze, die Überprüfung der Unmöglichkeit von Gemeinsamem sowie Begriffsbestimmungen auf Grund von Gattungs- und Artenbildung, Ableitung und Begriffsreihung. Arist. Metaph. 7,1,1028a10–b5 ( XXV 3.2, 132–134) über die Singularität der Dinge, ihre Beschaffenheit und die Vervielfältigung des Einen; Arist. Metaph. 11,2,1060a4–13 ( XXV 3.2, 220,70–221,79) über die Frage, ob jenseits der Einzeldinge etwas anzunehmen sei. Zur mathematischen Abstraktion vgl. Thomas, Met. X lec. 4 n. 22 ( 4, 481). Vgl. Thomas, De virt. q. 1 art. 12 ( 3, 411–413) über die Unterscheidungen der Tugenden. S. . Vgl. Thomas, S. th. I q. 77 art. 1 ad 3: Ad tertium dicendum quod actio est compositi, sicut et esse, existentis enim est agere. Compositum autem per formam substantialem habet esse substantialiter; per virtutem autem quae consequitur formam substantialem, operatur. ( 5, 237; 2, 295). Vgl. Ps.-Thomas, De int.: Sciendum, quod sicut secundum actionem quae tendit in exteriorem materiam, est aliqua processio ad extra; ita secundum actionem quae manet in agente, est quaedam processio ad intra: et hoc maxime patet in intellectu, cuius actio, scilicet intelligere, manet in agente. Quicumque enim intelligit, ex hoc ipso quod intelligit, procedit ad aliquid intra ipsum, quod est conceptio rei intellectae, ex eius notitia procedens, quam quidem conceptionem vox significat: et dicitur verbum cordis signatum verbo vocis. ( 7, 636). Vgl. Thomas, Phys. I lec. 10 n. 5: Verum enim est bonum intellectus, ad quod naturaliter ordinatur: unde sicut res cognitione carentes moventur ad suos fines absque ratione, ita interdum intellectus hominis quadam naturali inclinatione tendit in veritatem, licet rationem veritatis non percipiat. ( 2, 34; 4, 64). Zur im folgenden abgehandelten privatio und prima materia s. , I lec. 13 n. 3f. u. 9 ( 2, 45f.; 4, 66). Thomas, Phys. I lec. 15 n. 5: Quia Aristoteles ponit ista duo esse materiam et privationem, quae sunt unum subiecto et differunt ratione . ( 2, 52; 4, 67). Vgl. Arist. Ph. 1,7,190b24–25: Est autem subiectum numero quidem unum, specie autem duo ( VII 1.2, 33,9f.). Vgl. Thomas, Phys. I lec. 15 n. 4: Dicit ergo primo, quod multum differt aliquid esse unum numero vel subiecto, et esse unum potentia vel ratione. Quia nos ipsi dicimus, ut ex superioribus patet, quod materia et privatio, licet sint unum subiecto, tamen sunt alterum ratione. ( 2, 52; 4, 67). Vgl. Capreolus, In II Sent. d. 1 q. 2 art. 3 concl. 2 cap. ad 9: Ubi patet quod eadem secundum subiectum, intelligit illa quae sunt idem realiter, et quae praedicantur de eodem subiecto logico: non quod sint in eodem subiecto physico, sicut albedo et dulcedo in lacte; nam ens et unum non sunt illo modo in subiecto. ( 3, 59). Der Prinzipal der Kölner Montanerburse Valentin Engelhardt stammte aus Geldersheim im Bistum Würzburg. 1, 5f. vermutet, dass bereits Empfehlungen aus der gemeinsamen Heimat die persönlichen Beziehungen zwischen Karlstadt und Engelhardt knüpften. Zu den fränkischen Verbindungen an der Montanerburse vgl. auch , 458–460; , 601–605. Engelhardt war ein Freund von Conrad Celtis. Auf humanistischer Grundlage, mit einer Gewichtung auf Spracherwerb und Originallektüre, reorganisierte er den Studienbetrieb an der Montanerburse, an der im philosophischen Kanon allein die Schriften des Thomas von Aquin maßgeblich waren. Vgl. , 679–689; , 20f.; 26; 1, 6. Trotz der humanistisch-rhetorischen Ansätze wurde er später zu einer Zielscheibe der Dunkelmännerbriefe. , 22f.; , 7. Thomas, Phys. III lec. 5 n. 6: quod actio et passio non sunt duo motus, sed unus. ( 2, 113; 4, 79). Vgl. auch , fol. 63r : Utrum actio et passio sint motus. et utrum sint unus motus. Vgl. V q. 22 art. 1 u. 3, fol. y4v : Ad primum igitur dicendum quod actio physica et passio sunt unus motus materialiter accipiendo actionem pro forma fluente. Non autem sunt unum essentialiter neque realiter. Hier setzt das erste Korrekturverzeichnis ein. Vgl. hierzu die Einleitung. Das seltene Wort zamia nachgewiesen bei Plaut. Aulul. 195. Vgl. IV q. 4, fol. m2v–m3r . Vgl. I q. 9, fol. c2v . Vgl. Capreolus, In II Sent. d. 1 q. 2 art. 1 concl. 2 ( 3, 27f.). Vgl. II q. 62, fol. 134r , unter der Fragestellung: Utrum actio sit subiective in agente vel in passo. Oben zitiert Karlstadt aus dem ersten Buch des Physikkommentars. Eine Referenz könnte zu folgender Stelle vorliegen: Thomas, Phys. III lec. 4 n. 6: Huiusmodi enim formae sunt causae et principia motuum, cum omne agens moveat secundum formam. Omne enim agens agit inquantum est actu, sicut actu homo facit ex homine in potentia hominem actu: unde, cum unumquodque sit actu per formam, sequitur quod forma sit principium movens. ( 2, 110; 4, 78). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 32 q. 1 art. 1 concl. 4: Ad cuius explanationem, considerandum, inquit, quod secundum diversam generis naturam, diversus est modus denominationis. Quaedam enim genera, secundum rationem suam, significant ut inhaerens, sicut qualitas, et quantitas, et huiusmodi; et in talibus non sit denominatio nisi per formam inhaerentem sicut praecipue patet in actione. Actio enim, secundum quod est actio, significatur ut ab agente. Unde in genere actionis, denominatur agens per id quod est ab eo, et non quod est principium eius . ( 2, 327). Zur intrinsischen und extrinsischen Denomination der Prädikamente s. I q. 9 art. 3 ad 3, fol. c3r . Vgl. V q. 7 art. 2, fol. o6r–o7r . Vgl. Thomas, Phys. III lec. 5 n. 14: Sed restat circa hoc duplex dubitatio. Prima quidem quia, si actio et passio sint unus motus, et non differunt nisi secundum rationem, ut dictum est, videtur quod non debeant esse duo praedicamenta, cum praedicamenta sint genera rerum. Item, si motus vel est actio vel passio, non invenietur motus in substantia, qualitate, quantitate et ubi, ut supra dictum est; sed solum continebitur in actione et passione. ( 2, 114; 4, 79). Vgl. Thomas, Phys. III lec. 5 n. 15 ( 2, 114; 4,79). Vgl. Thomas, Met. V lec. 9 n. 8: Tertio modo ut praedicatum sumatur ab eo quod est extra subiectum: et hoc dupliciter. Uno modo ut sit omnino extra subiectum: quod quidem si non sit mensura subiecti, praedicatur per modum habitus, ut cum dicitur, Socrates est calceatus vel vestitus. Si autem sit mensura eius, cum mensura extrinseca sit vel tempus vel locus, sumitur praedicamentum vel ex parte temporis, et sic erit quando: vel ex loco, et sic erit ubi, non considerato ordine partium in loco, quo considerato erit situs. Alio modo ut id a quo sumitur praedicamentum, secundum aliquid sit in subiecto, de quo praedicatur. Et si quidem secundum principium, sic praedicatur ut agere. Nam actionis principium in subiecto est. ( 4, 435). Vgl. I q. 9 art. 3 ad 3, fol. c3r ; s. . Vgl. II q. 6, fol. 94r–95r ausführlich zur Frage: Utrum aliquid sit predicamentum entis rationis logicalis. Zur Anzahl der Prädikamente , q. 5; s. . Zitatpassagen aus II q. 5, fol. 93v : Sufficientia predicamentorum que datur per distinctos modos predicandi fundatos in distinctis modis denominandi a distinctis rebus sumptis: talis est artificialis et bona et congruit metaphisico et logico. Vgl. I q. 9 art. 3, fol. c3v : quantum autem ad distinctionem entis in ista ut predicamenta sunt prout scilicet predicamentum accipitur pro secunda intentione: cum ut si dicant entia rationis ad divisionem entis in ea ut sic accipiuntur: facit operatio intellectus possibilis eo modo quo facit ad entia rationis. Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 2 art. 2 ( 1, 353). S. auch Capreolus, In II Sent. d. 1 q. 2 art. 1 concl. 2 ( 3, 27). Vgl. Capreolus, In II Sent. d. 15 q. 1 art. 3 § 3 ( 4, 89f.). Vgl. , tr. 2, cap. 191, fol. L5r , zur Quaestio: Quomodo actio et passio faciunt diversa predicamenta quamvis realiter sint idem. Die 5. Quästion des 2. Teils unter der Frage: Utrum decem et non plura sint predicamenta. Vgl. II q. 5, fol. 93r–94r . Vgl. V q. 7 art. 2, fol. o6r–v . Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 50 art. 1 ad 3: Sed hoc improbat Simplicius, in commento praedicamentorum, quia secundum hoc calefactio esset in tertia specie qualitatis, calor autem in prima, Aristoteles autem ponit calorem in tertia. Vgl. , fol. P6v , mit Erläuterungen zur Aussage des Petrus Hispanus: Tercia species qualitatis est passio et passibilis qualitas ut ille qualitates que efficiunt in sensibus passiones. ( 6, 318; 2, 417). Zitiert unter Auslassungen Thomas, S. th. I-II q. 49 art. 2 ad 1: Unde et ipsae figurae et passibiles qualitates, secundum quod considerantur ut convenientes vel non convenientes naturae rei, pertinent ad habitus vel dispositiones, nam figura, prout convenit naturae rei, et color, pertinent ad pulchritudinem; calor autem et frigus, secundum quod conveniunt naturae rei, pertinent ad sanitatem. Et hoc modo caliditas et frigiditas ponuntur a philosopho in prima specie qualitatis. ( 6, 311; 2, 416). Zu calor als tertia species qualitatis vgl. auch Thomas, S. th. I-II q. 49 art. 2 arg. 2 ( 6, 310; 2, 416). Vgl. Capreolus, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 3 § 2 arg. 3f. ( 5, 306f.), die Argumentation des Petrus Aureoli hinsichtlich copulata, albedo und respectu congruentiae aufnehmend. Vgl. V q. 15 art. 1, fol. s7v–s8r . S. oben . Vgl. , fol. Q5v : Postquam author superius determinavit de actione que est causa passionis. Hic consequenter determinat de passione que est effectus proprius actionis. Der author superius ist der im vorherigen Abschnitt erwähnte Gilbertus Porretanus. Vgl. Capreolus, In IV Sent. d. 17 q. 1 art. 3 § 2: Nec valet, quod dicit, quod actio infert passionem, etc. Quia, licet hoc sit verum logicaliter loquendo, vel grammaticaliter ( 6, 368). Thomas, In II Sent. d. 12 q. 1 art. 5 ad 2: quia locus est idem per essentiam quod superficies corporis locantis . ( 1, 160). S. oben . Vgl. Thomas, Met. V lec. 15 n. 9: Alio modo dicuntur aliqua quanta per accidens non ratione subiecti, in quo sunt, sed eo quod dividuntur secundum quantitatem ad divisionem alicuius quantitatis; sicut motus et tempus, quae dicuntur quaedam quanta et continua, propterea quod ea, quorum sunt, sunt divisibilia, et ipsa dividuntur ad divisionem eorum. ( 4, 439). Thomas bezieht sich auf Arist. Metaph. 5,13,1020a26–29: Secundum accidens vero dictorum quantorum hoc quidem sic discitur sicut dictum est quia musicum quantum et album per esse quantum quid cui insunt, hec autem ut motus et tempus . ( XXV 3.2, 111,1–4). Vgl. Arist. Cat. 1,5a39–b3: Proprie autem quantitates hae solae sunt quas diximus, alia vero omnia secundum accidens; ad haec enim aspicientes et alias dicimus quantitates, ut multum dicitur album eo quod superficies multa sit, et actio longa eo quod tempus et longum et multum sit, et motus multus ( I 2, 56,18–21). Vgl. II q. 5, fol. 7v . Vermutlich Bezug auf Thomas, In II Sent. d. 3 q. 1 art. 1 co.: sicut motus est id quo aliquid denominatur moveri ( 1, 132). Vgl. , tr. 2, cap. 255, fol. O4v–O5r zur Quästion: De motu et mutationibus et speciebus earum quomodo se habent ad invicem. Vgl. Thomas, Met. V lec. 9 n. 8: Si autem sit mensura eius, cum mensura extrinseca sit vel tempus vel locus, sumitur praedicamentum vel ex parte temporis, et sic erit quando: vel ex loco, et sic erit ubi, non considerato ordine partium in loco, quo considerato erit situs. ( 4, 435). Vgl. Thomas, Phys. III lec. 1 n. 3: Quaedam autem consequuntur motum extrinsece, sicut exteriores quaedam mensurae, ut locus et vacuum et tempus. ( 2, 102; 4, 76f.); , III lec. 5 n. 15: Denominari autem ab aliquo extrinseco invenitur quidem quodammodo communiter in omnibus, et aliquo modo specialiter in iis quae ad homines pertinent tantum. Communiter autem invenitur aliquid denominari ab aliquo extrinseco, vel secundum rationem causae, vel secundum rationem mensurae; denominatur enim aliquid causatum et mensuratum ab aliquo exteriori. Exteriores autem mensurae sunt tempus et locus: secundum igitur quod aliquid denominatur a tempore, est praedicamentum quando; secundum autem quod denominatur a loco, est praedicamentum ubi et situs, quod addit supra ubi ordinem partium in loco. ( 2, 114; 3, 79). S. oben . Vgl. , tr. 2, cap. 191, fol. L5r : Ex istis ad propositum quamvis actio et passio sint una et eadem res et unus actus simpliciter tamen ex diversitate rationis potest esse quod faciant duo predicamenta. Et tamen quodlibet eorum res vera et tam actio quam passio. Sed eorum divisio et diversitas non est realis. sed secundum rationem tamen. Vgl. Thomas, Phys. III lec. 1 n. 6: Aliae vero relationes fundantur super actionem et passionem.; , lec. 5 n. 2: actus vero passivi vocatur passio . Zum Weiteren vgl. , lec. 1 n. 7: Quomodo autem motus se habeat ad praedicamentum actionis vel passionis, infra ostendetur.; sowie , lec. 5 n. 2–8 ( 2, 102f.; 112f.; 4, 77–79). Auf welchen Montaner Karlstadt verweist, wird nicht deutlich. Vgl. Thomas, Phys. I lec. 13 n. 7: Sed in generatione et corruptione requiritur praesentia unius contrarii et absentia eius, quae est privatio. Sic igitur in omni mutatione naturali requiritur subiectum et forma et privatio. Non autem ratio motus salvatur in omni generatione et corruptione, sicut patet in generatione et corruptione substantiarum. Unde subiectum et forma et privatio salvantur in omni mutatione; non autem subiectum et duo contraria. ( 2, 46; 4, 66). Vgl. Scotus, Ord. III d. 19 n. 7: Dico quod sicut omne aliud a Deo ideo est bonum quia a Deo volitum . ( 7, 417; 3.2, 220). Vgl. Arist. de An. 2,2,413b11–12: Nunc autem in tantum dictum sit solum quod est anima horum que dicta sunt principium et hiis determinata est, vegetativo, sensitivo, intellectivo, motu. ( XII 2, 77,21f.). Vgl. Thomas, Sent. de an. II lec. 4 n. 1: Cum anima, quae est principium vivendi, sit determinata vegetativo, sensitivo, motivo secundum locum, et intellectivo, utrum quodlibet eorum sit anima per se, aut sit pars animae. Si unumquodque praedictorum est pars animae, puta cum omnia inveniantur in una anima sicut in humana, utrum hoc modo sint partes, quod separentur adinvicem solum secundum rationem . ( 45.1, 82f.; 4, 343). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 33 q. 1 art. 1 co.: Et ita dicendum, quod proprietates et essentia sunt idem re, sed differunt ratione. In aliis autem realibus relationibus in creaturis existentibus est aliud esse relationis, et substantiae quae refertur; et ideo dicuntur inesse; et secundum quod insunt, compositionem faciunt accidentis ad subiectum. ( 1, 86). Referenz nicht klar. Vgl. Thomas, In I Sent. d. 8 q. 4 art. 2 s. cap. 2: Omne quod est in genere, habet quidditatem differentem ab esse, sicut homo; humanitati enim ex hoc quod est humanitas, non debetur esse in actu; potest enim cogitari humanitas et tamen ignorari an aliquis homo sit. ( 1, 25). S. auch , d. 8 q. 5 art. 2 ad 5: Inter formas autem corporum magis appropinquat ad similitudinem Dei, anima rationalis; et ideo participat de nobilitatibus Dei, scilicet quod intelligit, et quod potest movere, et, quod habet esse per se; et anima sensibilis minus, et vegetabilis adhuc minus et sic deinceps. ( 1, 26f.). Vgl. V q. 9 n. 8, fol. q1r-v . Vgl. I q. 5, fol. 13v u. 15r . S. auch tr. 2, cap. 209, fol. M5r: quod accipiendo rationem rei pro ipsa conceptione intellectus de re formata. ratio non est in re extra subiective. sed est in intellectu formaliter et subiective. Vgl. Scotus, Ord. I d. 8 p. 1 q. 4 n. 187: et ita si ista est obiectorum formalium distinctorum in obiecto, erunt ista distincta formaliter. Vgl. , q. 6 art. 14, fol. B6r : Secunda Conclusio quod distinctio rationis in entibus realibus esse non potest: quia sicut distinctio realis est adequata enti reali. ita rationis distinctio enti rationis. Et ideo sicut distinctio realis repugnat enti rationis: ita videtur repugnare distinctio rationis enti reali eadem ratione. Vgl. hierzu auch I q. 3, fol. 6v . Unter den Lemmata ordo und ratio sind entsprechende Passagen nicht zu finden. Vgl. , fol. 211v–213r u. fol. 252r–253r . Vgl. Thomas, S. th. I q. 28 art. 2 resp. 2: Ad secundum dicendum quod relatio quae importatur per hoc nomen idem, est relatio rationis tantum, si accipiatur simpliciter idem, quia huiusmodi relatio non potest consistere nisi in quodam ordine quem ratio adinvenit alicuius ad seipsum, secundum aliquas eius duas considerationes. ( 4, 319; 2, 229). Vgl. Thomas, Met. VI lect. 4 n. 19: Consistit enim in quadam duorum comparatione conceptorum; sive illa duo sint idem secundum rem, sive diversa. Utitur enim intellectus quandoque uno ut duobus compositionem formans. ( 4, 449). Propositio und enuntiatio sind die Termini für die Aussage als Ergebnis einer intellektuellen Operation, dem eine Vergleichung (comparatio, commensuratio, adaequatio, proportio) der Begriffe mittels compositio bzw. divisio hinsichtlich ihrer Prädikate vorausgeht, vgl. , 115–119. Vgl. Thomas, In I Sent. d. 26 q. 2 art. 2 unter der Überschrift: Utrum remotis relationibus per intellectum, hypostases remaneant distinctae. ( 1, 71). S. auch ders., In I Sent. d. 26 q. 2 art. 1 co.: sed est tantum quidam respectus respersus in omnibus entibus, et quod relationes sunt de intentionibus secundis quae non habent esse nisi in anima. ( 1, 71). Vgl. Thomas, De pot. 7 art. 11 s.c.: Sed contra, est quod nomina significant rationes, sive intellectus, ut dicitur in principio Periher. Constat autem ista nomina relative dici. Ergo oportet huiusmodi relationes secundum rationem esse. ( 3, 248). Vgl. I q. 10 ad 2, fol. 24v–28v : de distinctione relationis et essentie, gegen die rein formale Unterscheidung von essentia und relatio setzt Nigri die Unterscheidung ex natura rei: igitur relatio et essentia distinguitur ex natura rei, , fol. 24v . I q. 42, fol. 68r–v : Quibuscumque non repugnat esse extrema relationis eisdem non repugnat esse extrema distinctionis rationis: sed entibus realibus non repugnat esse extrema relationis rationis. Vgl. Thomas, Met. VII lec. 12 n. 13; 18f. ( 4, 462). Thomas, In I Sent. d. 25 q. 1 art. 1 ad 2: Unde dicit philosophus, quod ratio quam significat nomen, est definitio: et sic definitio et definitum sunt idem, et hoc modo ea quae ponuntur in definitione in recto, non sunt partes definitionis, id est rei per definitionem significatae, sicut nec definiti. ( 1, 68). Vgl. V q. 9 n. 8, fol. q1r : Distinctio autem rationis est duplex. Nam quedam est secundum rationem rei raciocinantis: quedam secundum racionem rei raciocinabilis. Vgl. auch , IV q. 3 n. 1, fol. h1r . Vgl. Arist. Top. 1,6,102b29–35: Ostendentes enim quoniam non soli inest quod sub diffinitione quemadmodum et in proprio, aut quoniam non genus quod assignatum est in diffinitione, aut quoniam non inest aliquid eorum quae in diffinitione dicta sunt, quod et in accidente dicetur interimentes erimus diffinitionem; quare secundum prius assignatam rationem omnia erunt quodammodo diffinitiva quae enumerata sunt. ( V 1–3, 11,23–12,5). Arist. Top. 1,7,103a24–25: Maxime autem indubitanter quod unum est numero idem ab omnibus videtur dici. ( V 1–3, 13,7f.). Vgl. V q. 9 art. 8, fol. q1r , s. . Ganz anders der Skotist Mauricius Hibernicus in dem Referenzwerk , fol. c6r : Distinctio realis est alietas vel diversitas entium habentium aliam et aliam realitatem formaliter positivam actu existentem. Capreolus, In II Sent. d. 3 q. 1 art. 3 § 2 ( 3, 239f.; 242). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 5 q. 2 art. 1 ad 2: Quia Socrates subsistit non tantum per essentiam, sed etiam per materiam, per quam individuatur natura humanitatis in ipso. ( 1, 18). Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 75 n. 2: Videtur enim quod omnis forma quae est una secundum speciem et multiplicatur secundum numerum, individuetur per materiam: quae enim sunt unum specie et multa secundum numerum, conveniunt in forma et distinguuntur secundum materiam. Si igitur intellectus possibilis in diversis hominibus sit multiplicatus secundum numerum, cum sit unus secundum speciem, oportet quod sit individuatus in hoc et in illo per materiam. Relinquitur ergo quod individuetur per materiam quae est corpus hominis cuius ponitur forma. Omnis autem forma individuata per materiam cuius est actus, est forma materialis. Oportet enim quod esse cuiuslibet rei dependeat ab eo a quo dependet individuatio eius: sicut enim principia communia sunt de essentia speciei, ita principia individuantia sunt de essentia huius individui. Sequitur ergo quod intellectus possibilis sit forma materialis. Et per consequens quod non recipiat aliquid nec operetur sine organo corporali. Quod etiam est contra naturam intellectus possibilis. Igitur intellectus possibilis non multiplicatur in diversis hominibus, sed est unus omnium. ( 13, 473; 2, 48). Vgl. Thomas, De ver. q. 2 art. 6 co.: Unde, cum similitudo rei quae est in intellectu nostro, accipiatur ut separata a materia, et ab omnibus materialibus conditionibus, quae sunt individuationis principia; relinquitur quod intellectus noster, per se loquendo, singularia non cognoscit, sed universalia tantum. Omnis enim forma, in quantum huiusmodi, universalis est; nisi forte sit forma subsistens, quae, ex hoc ipso quod subsistit, incommunicabilis est. ( 22.1, 65f.; 3, 13). Eine häufig Thomas von Aquin zugeschriebene Schrift über sensuale und intellektuale Erkenntnis. Der Autor war vermutlich Thomas de Sutton. Karlstadt bezieht sich auf folgende Sequenzen: Ps. Thomas, De princ. ind.: Ratio enim materiae sub forma aliqua est alia a ratione sua sub alia forma, quia certificatur ratio sua per determinationem quantitatis, quae in diversa proportione et dimensione requiritur ad diversas formas. Essentia tamen materiae non diversificatur sub diversis formis sicut ratio sua: ratio enim materiae non est una et communis sicut sua essentia est: ratio enim formae in diversis materiis est una, licet secundum esse sit diversa. Et ideo communitas, secundum essentiam tantum quae est ipsius materiae et non secundum eamdem rationem, non impedit materiam esse primum principium individuationis. 6, 564). S. oben . Vgl. , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v : Nam aliquid potest distingui ab alio per formam dupliciter: uno modo quod distinguatur per formam secundum absolutam rationem forme: prout est talis forma specifica: et quod sic distinguitur per formam ab alio necesse est differe ab eo specie. Karlstadt kennzeichnete in seinem eigenen Exemplar diese Passage mit Unterstreichung und der Marginalie distinctio formalis. Die Angabe erscheint unvollständig. Karlstadt bezieht sich wohl auf Thomas, Quodl. II, q. 1 art. 1 co.: corpus vero fuit idem numero secundum materiam, sed non secundum formam substantialem, quae est anima. ( 25.2, 212; 3, 443). In der alten Bucheinteilung entspricht dies Quodl. II art. 1 co., vgl. , fol. 7r . Wenn iiii eine Angabe für die Buchzählung ist und nicht die Artikelnummer des vorhergehenden Literaturverweises, referiert Karlstadt höchstwahrscheinlich Thomas, S.c.g. IV cap. 81: In corpore autem hominis, quandiu vivit, non semper sunt eaedem partes secundum materiam, sed solum secundum speciem; secundum vero materiam partes fluunt et refluunt: nec propter hoc impeditur quin homo sit unus numero a principio vitae usque in finem. ( 15, 254; 2, 146). Vgl. , II cap. 73 n. 19: Pati autem ipsum patientis diversificatur secundum diversas formas activorum sive species, non secundum diversitatem eorum in numero. ( 13, 460; 2, 47); , II cap. 83 n. 31: Differentia autem secundum numerum est secundum principia materialia. ( 13, 523; 2, 54); , III cap. 92 n. 3: diversitas enim formalis induceret diversitatem secundum speciem; diversitas autem materialis inducit diversitatem secundum numerum. ( 14, 280; 2, 90). De spiritualibus creaturis ist heute nicht in Quästionen unterteilt, sondern in Artikel und Argumente. Karlstadt könnte verweisen auf Thomas, De sp. cr. art. 1 arg. 19: Praeterea, in his quae numerantur et essentialiter differunt, est materia: quia materia est principium distinctionis secundum numerum. ( 24.2, 7; 3, 353). S. auch , art. 1 ad 19: Ad undevicesimum dicendum quod materia est principium distinctionis secundum numerum in eadem specie, non autem distinctionis specierum. ( 24.2, 18f.; 3, 354). S. oben . Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 75 n. 2 ( 13, 473; 2, 48), s. oben , sowie Thomas, S.c.g. II cap. 75 n. 10: Nec propter hoc oportet quod, si species intelligibiles sint plures numero et eaedem specie, quod non sint intelligibiles actu, sed potentia tantum, sicut alia individua. Et ideo in illis in quibus individuatio fit per hanc materiam signatam, individuata non sunt intelligibilia actu. Si autem individuatio fiat non per materiam, nihil prohibet ea quae sunt individua esse actu intelligibilia. Species autem intelligibiles individuantur per suum subiectum, qui est intellectus possibilis, sicut et omnes aliae formae. Unde, cum intellectus possibilis non sit materialis, non tollitur a speciebus individuatis per ipsum quin sint intelligibiles actu. ( 13, 474f.; 2, 48). Vgl. Thomas, De sp. cr. art. 5 ad 8: Ad octavum dicendum quod materia est individuationis principium, in quantum non est nata in alio recipi. Formae vero, quae natae sunt recipi in aliquo subiecto, de se individuatae esse non possunt; quia quantum est de sui ratione, indifferens est eis quod recipiantur in uno vel pluribus. Sed si aliqua forma sit quae non sit in aliquo receptibilis, ex hoc ipso individuationem habet, quia non potest in pluribus esse, sed ipsa sola manet in seipsa. ( 24.2, 63; 3, 360). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 7 q. 2 art. 2: Ad secundum dicitur quod procedit ex falso intellectu, ac si sanctus Thomas ponat quod materia sit formale distinctivum formarum unius speciei, vel habitudo aliqua, seu relatio ad materiam. Hoc enim sanctus Thomas non intelligit, sed solum quod materia est unum de necessario requisitis ad initiandum individuationem formarum et distinctionem earum secundum numerum, loquendo de formis receptibilibus in materia . ( 1, 290). Vgl. , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v : Alio modo potest aliquid differe per formam ab alia non secundum absolutum rationem forme: sed secundum quod hec forma. Et sic differunt numero due quantitates: separate enim a materia vel realiter virtute divina: vel per intellectum abstrahentem mathematica a naturalibus: adhuc different numero et illa differentia esset per formam que est quantitas: qui quantitas est quaedam forma. Vgl. , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v . Karlstadt markierte in seinem eigenen Exemplar mit Unterstreichung und Kreuzen einige zitierte Passagen (aliquam potentialitatem habere rationem partis alicuius totius). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 8 q. 5 art. 2 ad 6: Sed quamvis individuatio animarum dependeat a corpore quantum ad sui principium, non tamen quantum ad sui finem, ita scilicet quod cessantibus corporibus, cesset individuatio animarum. ( 1, 27). Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 80 n. 9: Non enim quaelibet formarum diversitas facit diversitatem secundum speciem, sed solum illa quae est secundum principia formalia, vel secundum diversam rationem formae: constat enim quod alia est essentia formae huius ignis et illius, nec tamen est alius ignis neque alia forma secundum speciem. ( 13, 505; 2, 51). Ausführlicher zu den accidentia in der 1. Quästio, vgl. Thomas, Quodl. III q. 1 art. 2 ad arg.: Ad id ergo quod in contrarium obicitur, dicendum, quod difficilius est hoc accidens mutari in illud accidens quam hanc substantiam mutari in illam substantiam: tum quia duae substantiae conveniunt in subiecto materiali, quod est pars essentialis utriusque substantiae: tum quia substantia habet individuationem per seipsam, accidens vero non est individuabile per seipsum, sed per subiectum; unde non potest ei convenire quod hoc accidens convertatur in hoc accidens. ( 25.2, 243; 3, 448). Alte Bucheinteilung Quodl. III art. 2 ad 1, vgl. , fol. 12v, mit leicht abweichendem Beginn: Ad illud ergo . Vgl. Thomas, De pot. q. 3 art. 10 ad 16: Ad decimumsextum dicendum, quod licet anima dependeat a corpore quantum ad sui principium, ut in perfectione suae naturae incipiat, tamen quantum ad sui finem non dependet a corpore, quia acquiritur sibi esse in corpore ut rei subsistenti: ( 3, 206). Thomas, De pot. q. 9 art. 1 ad 8: Ad octavum dicendum, quod accidentia non individuantur nisi ex suis subiectis. Sola autem substantia per seipsam individuatur, et per propria principia; et ideo convenienter in solo genere substantiae particulare habet proprium nomen. ( 3, 252). Die Stellenangabe ist unklar. Vermutlich bezieht sich Karlstadt auf Thomas, S.c.g. II cap. 80f. ( 13, 504f.; 2, 51f.). Der Begriff der commensuratio wurde eingeführt in Thomas, S.c.g. II cap. 81 n. 9 ( 13, 505; 2, 51f.). Thomas, De sp. cr. art. 9 ad 4: Ad quartum dicendum quod licet corpus non sit de essentia animae, tamen anima secundum suam essentiam habet habitudinem ad corpus, in quantum hoc est ei essentiale quod sit corporis forma; et ideo in definitione animae ponitur corpus. Sicut igitur de ratione animae est quod sit forma corporis, ita de ratione huius animae, in quantum est haec anima, est quod habeat habitudinem ad hoc corpus. ( 24.2, 96; 3, 364). Zur Verbindung von anima und forma corporis vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 56 n. 11–13; cap. 57 n. 1; cap. 58 n. 1; n. 7; cap. 65 n. 8; cap. 68; cap. 69 n. 6; cap. 72 n. 2; cap. 83 n. 33; cap. 87 n. 2; cap. 88 n. 4; cap. 90 n. 4 ( 13, 404; 406; 409f.; 414; 435; 440f.; 447; 456; 523; 533; 537; 539; 549; 2, 41f.; 44–46; 54f.; 57). Capreolus, In I Sent. d. 7 q. 2 art. 2: formale vero individuativum et distinctivum unius speciei, est commensuratio ad diversa susceptiva; quam commensurationem, credo, intelligit acquisitam in materia. Ex quibus omnibus patet quod formale distinctivum animae ab anima in eadem specie, et formale individuativum est commensuratio eius ad tale corpus, ita quod illa commensuratio dicit mihi esse et actualitatem qua anima formaliter est tali corpori coaptata . ( 1, 290f.). Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 80 n. 9: non tamen ista diversitas procedit ex diversitate principiorum essentialium ipsius animae, nec est secundum diversam rationem animae; sed est secundum diversam commensurationem animarum ad corpora; haec enim anima est commensurata huic corpori et non illi, illa autem alii, et sic de omnibus. Huiusmodi autem commensurationes remanent in animabus etiam pereuntibus corporibus: sicut et ipsae earum substantiae manent, quasi a corporibus secundum esse non dependentes. ( 13, 505; 2, 51). S. auch Thomas, S.c.g. II cap. 82 n. 12: nam intellectus apprehendit res in abstractione a materia et materialibus conditionibus, quae sunt individuationis principia . ( 13, 514; 2, 52). Vgl. Thomas, De sp. cr. art. 9 arg. 4: Praeterea, individuatio fit secundum determinationem principiorum essentialium; sicut enim de ratione hominis est ut componatur ex anima et corpore . Sed corpus non est de essentia animae. Ergo impossibile est quod anima individuetur per corpus, et ita non multiplicabuntur animae secundum multiplicationem corporum. ( 24.2, 88; 3, 363); , art. 9 ad 3: Ad tertium dicendum, quod sicut corpus se habet ad esse animae, ita ad eius individuationem; quia unumquodque secundum idem est unum et ens. Esse autem animae acquiritur ei secundum quod unitur corpori, cum quo simul constituit naturam unam, cuius utrumque est pars. ( 3, 364). Vgl. Capreolus, In II Sent. d. 3 q. 1 art. 1 concl. 5; art. 3 § 2; § 4 ( 3, 205; 230 u. 249). Vgl. III q. 9, fol. l1r–l2v . Vgl. II q. 9, fol. g2r–v stellt folgende Fragen: Secunda opinio est que ponit quod recipere magis et minus convenit forme secundum gradus in esse: et non in essentia. Et ideo alia opinio est scilicet quod ratio suscipiendi magis et minus intrinsece et formaliter est latitudo forme: licet cum hoc concurrat subiectum et agens. S. auch , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v , vgl. oben . Capreolus, In I Sent. d. 3 q. 1 zur Fragestellung Utrum unitas Dei ex creaturis demonstrative concludi possit ( 1, 164–172). Allerdings wurde keine signifikante Referenz entdeckt. S. stattdessen Capreolus, In I Sent. d. 9 q. 1 art. 2 ( 2, 8–10) zur Einheit der Zeit und ihrer Ausdehnung. Vgl. , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v : Et sic differunt numero due quantitates adhuc different numero et illa differentia esset per formam que est quantitas . Zur materia als principium individuationis in materialibus vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 49 n. 4: Principium diversitatis individuorum eiusdem speciei est divisio materiae secundum quantitatem: forma enim huius ignis a forma illius ignis non differt nisi per hoc quod est in diversis partibus in quas materia dividitur; nec aliter quam divisione quantitatis, sine qua substantia est indivisibilis. Quod autem recipitur in corpore, recipitur in eo secundum quantitatis divisionem. ( 13, 381; 2, 38). Vgl. auch Ps.-Thomas, Nat. mat. cap. 3: Ad hanc igitur divisionem formae non requiritur in materia dimensio aliqua interminata: materia enim est principium individuationis ut est primum subiectum, ut dictum est, et solum sic. ( 6, 560); sowie Petrus Aureoli, Quodl. q. 7: Dicendum ad hoc, quod immo portiones primae materiae sub quantitate interminata appropriant sibi diversas quantitates indeterminatas, quibus invicem distinguuntur. (, 305). Vgl. , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v : Ad cuius evidentiam est sciendum quod licet differentia que est per formam quoniam illa differentia non accipitur secundum absolutam rationem forme: sed secundum quod hec forma non faciat differentiam specificam sed numeralem: sicut differunt anime separate et quantitates separate: tamen ille que differunt per formam secundum rationem absolutam forme specifice oportet quod differant specifice. Nicht jede distinctio formalis ist spezivok, vgl. V q. 9 art. 8, fol. q1r : Sed distinctio formalis etiam est duplex. Quedam est que est per diversas formas non individuatas per habitudinem ad materiam sicut duo angeli distinguuntur formaliter. Et talis distinctio formalis est distinctio specifica et essentialis. S. . Thomas, S.c.g. II cap. 75 befasst sich mit der Solutio rationum quibus videtur probari unitas intellectus possibilis. ( 13, 473–476; 2, 48f.). Vgl. Thomas, De Trin. p. 2 q. 4 art. 1 co. 4: Loquitur ergo Boethius de pluralitate compositorum, quod patet ex hoc, quod inducit probationem de his quae sunt diversa genere vel specie vel numero, quod non est nisi compositorum. Omne enim, quod est in genere, oportet esse compositum ex genere et differentia. ( 50, 121; 4, 529); , p. 2 q. 4 art. 2 ad 3: Et ideo recte materiae convenit individuare omnes alias formas ex hoc, quod subditur illi formae, quae ex se ipsa habet individuationis rationem, ita quod etiam ipsae dimensiones terminatae, quae fundantur in subiecto iam completo, individuantur quodammodo ex materia individuata per dimensiones interminatas praeintellectas in materia. ( 50, 126; 4, 530). S. auch , p. 2 q. 4 art. 1 co. 1–2 ( 50, 120f.; 50, 529). Vgl. Thomas, In II Sent. d. 32 q. 2 art. 3 ad 1: Ad primum ergo dicendum, quod diversitas formalis est duplex. Quaedam quae est formae per se, secundum id quod ad rationem formae pertinet: et talis diversitas formae, diversitatem speciei inducit. Est autem quaedam diversitas formae non per se, sed per accidens, ex diversitate materiae resultans, secundum quod in materia melius disposita dignius forma participatur; et talis diversitas speciem non diversificat: et haec est diversitas animarum. ( 1, 227). Capreolus, In II Sent. d. 3 q. 1 art. 3 § 2: Omnis differentia formalis est specifica, vera est . ( 3, 236). Weniger deutlich der zweite angegebene Verweis: Capreolus, In IV Sent. d. 44 q. 3 art. 3 § 3 ( 7, 87. Vgl. Thomas, Quodl. VIII q. 1 art. 2 s.c.: Sed ideatum, idest res creata, magis assimilatur divino exemplari secundum formam, a qua est ratio speciei, quam secundum materiam, quae est individuationis principium. Ergo idea per prius respicit naturam speciei quam singularitatem individui. ( 25.1, 54; 3, 483 = VIII art. 2 s. c., fol. 50v ). S. auch Thomas, Quodl. VIII q. 1 art. 2 co.: Per ipsam enim duplex imperfectio perficitur; imperfectio scilicet materiae, quae est singularitatis principium, quae, cum sit in potentia ad formam speciei, perficitur quando naturam speciei consequitur: et iterum imperfectio formae generalis, quae se habet ad differentias specificas in potentia ut materia ad formam; unde species specialissima est primo in intentione naturae ( 25.1, 54; 3, 483 = VIII art. 2 co., fol. 50v ). Vgl. Thomas, In IV Sent. d. 12 q. 1 art. 1 qc. 3 co.: Sed non minus difficile est materialem formam substantialem a materia separare quam accidentia a substantiis. Et praeterea quantitas non respicit formam nisi ratione materiae; unde formae immateriales dimensionibus carent; et ideo, cum alia accidentia mediante quantitate referantur ad substantiam, non poterit forma existens sine materia, accidentium sensibilium subiectum esse. Boetius etiam dicit in Lib. de Trin. quod forma simplex subiectum esse non potest. ( 1, 484). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 17 q. 2 art. 3 ad 4, zur Vermehrung der caritas und der Hervorbringung von perfectio auf zweifache Weise: Unum ex parte introducentis, ut sua operatio commensuretur secundum aequalitatem perfectioni introducendae . Aliud ex parte recipientis, ut dispositio sua proportionetur eodem modo perfectioni inducendae. ( 1, 48). Ein Bezug könnte auch bestehen zu , d. 18 q. 1 art. 5 expos.: Sed ex virtute naturae, non tamquam generante, sed tamquam principio generationis per modum formae: subsistit filius nativitate; idest, nascitur subsistens: in naturam eandem, non solum specie, sicut in aliis generationibus univocis, sed numero. ( 1, 51). Thomas, De ver. q. 22 art. 3, unter der Überschrift: Tertio quaeritur utrum appetitus sit quaedam specialis potentia animae. ( 22.3, 617; 3, 128). Der Zusammenhang zum Referenztext ist undeutlich. Thomas, De pot. q. 3 art. 7 co., zur Unterscheidung von göttlichem Wesen und dem Wesen der himmlischen Körper, von Akzidentien und formgebunden Verschiedenem. ( 3, 201–202). Vgl. auch , q. 2 art. 4 co.: Nec potest dici, quod sint plures numero in eadem specie existentes, sicut apud nos accidit; cum ibi non sit materia, quae est principium distinctionis secundum numerum in eadem specie. ( 3, 194). Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 42 n. 9: Multa autem sunt rerum quae non possunt procedere in esse nisi per creationem: sicut omnia quae non sunt composita ex forma et materia contrarietati subiecta; huiusmodi enim ingenerabilia oportet esse, cum omnis generatio sit ex contrario et ex materia. ( 13, 365; 2, 36). Vermutlich Bezug zu , Additiones in I Sent. d. 24 q. 2 art. 1, fol. 4 IVv–5v . Vgl. , fol. 70r : Distinctio numeralis sive essentialis est distinctio aliquorum/ quorum unum non est aliud/ neque aliquod idem singulare est verumque vel est illorum quae de se invicem vere negantur: ut Petrus et Iohannes. Vgl. Thomas, Comp. th. I cap. 15: Duplex est modus quo aliqua forma potest multiplicari: unus per differentias, sicut forma generalis ; alius per subiectum . Omnis ergo forma quae non potest multiplicari per differentias, si non sit forma in subiecto existens, impossibile est quod multiplicetur . Cum igitur ipsum esse divinum sit quasi forma per se subsistens, eo quod Deus est suum esse, impossibile est quod essentia divina sit nisi una tantum. ( 42, 87; 3, 602). Den Begriff der coaptatio (Anpassung, Zusammenfügung) verwendet Thomas von Aquin für das freiwillige Streben nach dem Guten, indem man sich dieses geneigt macht, bzw. für die Zusammenfügung distinkter Teile. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 26 art. 1 co.: coaptatio appetitus sensitivi vel voluntatis ad aliquod bonum est complacentia boni ( 6, 188; 2, 390); Thomas, S. th. II-II q. 1 art. 6 co.: coaptationem aliquarum partium distinctarum ( 8, 18; 2, 525). Der Text ist nicht, wie hier angegeben, in Quästionen unterteilt. Vgl. Thomas, De sp. cr. art. 9 ad 4: Ad quartum dicendum quod licet corpus non sit de essentia animae, tamen anima secundum suam essentiam habet habitudinem ad corpus . ( 24.2, 96; 3, 364). Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 80: Sunt enim animae secundum substantias suas formae corporum. ( 13, 505; 2, 51). Zum Vorherigen vgl. auch , II cap. 75 n. 6: Sicut enim animae humanae secundum suam speciem competit quod tali corpori secundum speciem uniatur, ita haec anima differt ab illa numero solo ex hoc quod ad aliud numero corpus habitudinem habet. ( 13, 474; 2, 48). Vgl. Thomas, Q. de an. art. 4 arg. 6: Praeterea, ad hoc quod aliquid quod est in potentia reducatur in actum in rebus naturalibus, sufficit id quod est in actu eiusdem generis ( 24.1, 32; 3, 373). Vgl. Thomas, Met. IX lec. 1 n. 3f.: Potentia enim et actus, ut plurimum, dicuntur in his quae sunt in motu, quia motus est actus entis in potentia. Sed cum dixerimus de potentia, quae est in rebus mobilibus, et de actu, ei correspondente, ostendere poterimus et de potentia et actu secundum quod sunt in rebus intelligibilibus, quae pertinent ad substantias separatas. ( 4, 472). Vgl. Thomas, Quodl. VII q. 4 art. 3 ad 4: Accidens autem non habet subiectum ex hoc quod comparatur ad Deum; et ideo nihil prohibet quin Deus facere possit aliquod accidens esse sine subiecto. ( 25.1, 24; 3, 478). Nach alter Bucheinteilung Quodl. VII art. 10 ad 4 (, fol. 45r ). S. auch Thomas, Quodl. VII q. 1 art. 4 arg. 1: Nullum enim accidens excedit suum subiectum. ( 25.1, 15; 3, 476). Nach alter Bucheinteilung Quodl. VII art. 4 arg. 1 (, fol. 43r ). Weiter hierzu Thomas, In II Sent. d. 27 q. 1 art. 6 arg. 1; Accidens enim non extendit se ultra suum subiectum. ( 1, 206); , d. 27 q. 1 art. 6 ad 1: Ad primum ergo dicendum, quod cum dicitur quod accidens non excedit suum subiectum, non intelligitur quod accidens non possit esse principium actionis in aliud subiectum tendentis sed quia accidens non habet esse extra proprium subiectum, nec habet virtutem agendi nisi secundum conditionem sui subiecti. ( 1, 206). Der Bezug konnte nicht hergestellt werden. Thomas, Quodl. VIII art. 9 (vgl. , fol. 53v ) nach alter Einteilung befasst sich mit der Gültigkeit der suffragia ecclesie. Quodl. VIII q. 9 gemäß neuer Einteilung beschäftigt sich mit der Frage, ob die Glückseligkeit der Heiligen – laut Aug. conf. 10,23, besteht sie in der Freude über die Wahrheit – im Intellekt oder in der liebevollen Zuneigung gebildet wird. ( 25.1, 80–83; 3, 487f.). Capreolus, In II Sent. d. 3 q. 1 ( 3, 199–253, allenfalls S. 236–239) berichtet nicht einschlägig über die formae accidentales. Dagegen sehr intensive Ausführungen in Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 2 art. 2; d. 43 q. 1 art. 2 ( 1, 343; 2, 554). Vgl. Thomas, S. th. I q. 44 art. 2 co.: Hoc igitur quod est causa rerum inquantum sunt entia, oportet esse causam rerum, non solum secundum quod sunt talia per formas accidentales, nec secundum quod sunt haec per formas substantiales, sed etiam secundum omne illud quod pertinet ad esse illorum quocumque modo. ( 4, 458; 2, 251). Vgl. Thomas, In II Sent. d. 12 q. 1 art. 1 ad 3: similiter etiam composita quae conveniunt in materia distinguuntur per formas diversas; sed diversae materiae seipsis distinguuntur secundum analogiam ad diversos actus, prout in eis diversa ratio possibilitatis invenitur. ( 1, 158). S. auch , d. 12 q. 1 art. 1 ad 2: Ad secundum dicendum, quod sicut omnes res, prout modo sunt in suo complemento, dicuntur unus mundus, vel unum universum; ita etiam, prout erant informes ex defectu ultimi complementi, dicebantur una materia informis; non quidem per continuitatem, tamquam omnia ex una materia numero facta sint. ( 1, 158). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 17 q. 2 art. 1 ( 2, 128f.), der die zeitlich bedingte Inhärenz und den Wandel der Formen mit den unten angeführten Schlüsselwörtern inesse, perfectio, imperfectio, essentia, causa, dispositio, albedo diskutiert. Ein wörtliches Zitat konnte nicht nachgewiesen werden. Vgl. stattdessen Capreolus, In I Sent. d. 27 q. 1 art. 1 ( 2, 95; 97) mit Verweisen auf Thomas, In I Sent. d. 17 q. 2 art. 2 co. ( 1, 47). Vgl. Thomas, S. th. I q. 50 art. 4 ad 2: Ad secundum dicendum quod magis et minus, secundum quod causantur ex intensione et remissione unius formae, non diversificant speciem. Sed secundum quod causantur ex formis diversorum graduum, sic diversificant speciem, sicut si dicamus quod ignis est perfectior aere. Et hoc modo Angeli diversificantur secundum magis et minus. ( 5, 10; 2, 261). Thomas, S. th. I q. 44 art. 2 co. beschäftigt sich mit der Entwicklung des Wissens von der Wahrheit von den Vorsokratikern bis in die Gegenwart. Die Quintessenz der aktuellen Diskussion lautet: Hoc igitur quod est causa rerum inquantum sunt entia, oportet esse causam rerum, non solum secundum quod sunt talia per formas accidentales, nec secundum quod sunt haec per formas substantiales, sed etiam secundum omne illud quod pertinet ad esse illorum quocumque modo. Et sic oportet ponere etiam materiam primam creatam ab universali causa entium. ( 4, 458; 2, 251). , In I Sent. d. 17 q. 4 art. 2, fol. 36r–37v zur Frage, ob sich charitas secundum gradus in essentia oder secundum gradus in esse vermehre. Siehe auch , fol. 37r : Si ergo secundum gradus intensionis tam esse quam essentia tam subiecti quam forme sunt indivisibilia: impossibile est esse magis vel minus intimari vel participari a subiecto. Vgl. , tr. 2, cap. 262, fol. O6v–P1v . I q. 13, fol. d1r zum Verhältnis von forma und terminus. , fol. 128r : Forma est variabilis terminative: sed est invariablis subiective. Die Angabe et iii. ist ein Druckfehler, denn Thomas, S. th. I q. 3 ( 4, 35–49; 1, 188–190) beschäftigt sich nur mit der Zusammensetzung aller beseelten Körper aus Materie und Form. Es handelt sich, wie in , fol. 128r angegeben, um Thomas, S. th. I q. 9 art. 2 ad 3: Ad tertium dicendum quod formae dicuntur invariabiles, quia non possunt esse subiectum variationis, subiiciuntur tamen variationi, inquantum subiectum secundum eas variatur. Unde patet quod secundum quod sunt, sic variantur, non enim dicuntur entia quasi sint subiectum essendi, sed quia eis aliquid est. ( 4, 92; 2, 195). S. auch , I q. 16 art. 8 co. ( 4, 216; 2, 213). Vgl. Thomas, S. th. I q. 39 art. 3 co.: Accidentia autem, sicut esse habent in subiecto, ita ex subiecto suscipiunt unitatem et multitudinem, et ideo in adiectivis attenditur singularitas et pluralitas secundum supposita. ( 4, 400; 2, 242). Vermutlich Referenz auf Thomas, In I Sent. d. 9 q. 1 art. 2 co.: Unde etiam non multiplicatur secundum numerum per divisionem alicuius quod sit pars sui, sicut species substantiarum multiplicantur per individua, secundum divisionem materiae. Sed accidens multiplicatur secundum divisionem subiecti in quo est. ( 1, 28). Vgl. Thomas, In IV Sent. d. 4 q. 1 art. 3 qc. 2 co.: Primo ergo modo nullum accidens potest esse in pluribus potentiis quia accidens numeratur et distinguitur penes materiam et distinctionem subiecti. ( 1, 437). Vgl. Thomas, S. th. I q. 29 art. 1 co.: Substantia enim individuatur per seipsam, sed accidentia individuantur per subiectum, quod est substantia. ( 4, 327; 2, 230). Thomas, Q. de an. 7 ad 6: Ad sextum dicendum quod magis et minus est dupliciter. Uno modo secundum quod materia eandem formam diversimode participat, ut lignum albedinem; et secundum hoc magis et minus non diversificant speciem. Alio modo secundum diversum gradum perfectionis formarum; et hoc diversificat speciem. Diversi enim colores specie sunt secundum quod magis et minus propinque se habent ad lucem; et sic magis et minus in diversis Angelis invenitur. ( 24.1, 61; 3, 377). Thomas, De pot. q. 7 art. 7 ad 2: Primo, quia non est per participationem unius formae, sicut duo calida secundum participationem unius caloris; hoc enim quod de Deo et creaturis dicitur, praedicatur de Deo per essentiam, de creatura vero per participationem . ( 3, 245). Thomas, S. th. I q. 50 art. 4 ad 2: Ad secundum dicendum quod magis et minus, secundum quod causantur ex intensione et remissione unius formae, non diversificant speciem. Sed secundum quod causantur ex formis diversorum graduum, sic diversificant speciem, sicut si dicamus quod ignis est perfectior aere. Et hoc modo Angeli diversificantur secundum magis et minus. ( 5, 10; 2, 261). Vgl. auch Thomas, S. th. I-II q. 50 art. 1 ad 3: Sed hoc improbat Simplicius, quia talis intensio et remissio non important diversitatem ex parte ipsius formae, sed ex diversa participatione subiecti. Et ita non diversificarentur per hoc species qualitatis. ( 6, 318; 2, 417). Thomas, S. th. I-II q. 53 art. 2 ad 2: Ad secundum dicendum quod ratio illa procederet, si ipsa essentia habitus nullo modo diminueretur. Hoc autem non ponimus, sed quod quaedam diminutio essentiae habitus non habet principium ab habitu, sed a participante. ( 6, 338; 2, 422). Thomas, S. th. I-II q. 52 art. 2 co.: Dictum est enim supra quod augmentum et diminutio in formis quae intenduntur et remittuntur, accidit uno modo non ex parte ipsius formae secundum se consideratae, sed ex diversa participatione subiecti. Et ideo huiusmodi augmentum habituum et aliarum formarum, non fit per additionem formae ad formam; sed fit per hoc quod subiectum magis vel minus perfecte participat unam et eandem formam.; , art. 3 co.: Si vero intensio actus proportionaliter deficiat ab intensione habitus, talis actus non disponit ad augmentum habitus, sed magis ad diminutionem ipsius. ( 6, 334; 2, 421). Zum genus qualitatis vgl. Arist. Cat. 8,8b25–11a39 ( I 1, 23,22–30,11). Vgl. Thomas, S. th. II-II q. 24 art. 4 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod caritati non convenit quantitas dimensiva, sed solum quantitas virtualis. Quae non solum attenditur secundum numerum obiectorum, ut scilicet plura vel pauciora diligantur, sed etiam secundum intensionem actus, ut magis vel minus aliquid diligatur. ( 8, 177; 2, 555). Vgl. Thomas, S. th. II-II q. 24 art. 5 ad 1: Inquantum vero est forma accidentalis, est distinguibilis solum secundum subiectum. Et secundum hoc habet proprium augmentum, sicut et aliae formae accidentales, per modum intensionis eius in subiecto. ( 8, 178; 2, 555). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 17 q. 2 art. 2 ad 3: Ad tertium dicendum, quod non est de ratione intensionis alicuius qualitatis, quod sit per remotionem a contrario; sed hoc accidit qualitati, secundum quod inest in subiecto participante contrarium. ( 1, 47). Vgl. Thomas, De sp. cr. art. 3 co. ( 24.2, 38–44; 3, 357); , art. 3 ad 19: Ad undevicesimum dicendum quod idem specie calor est in igne et aere, quia quaelibet qualitas specialiter attribuitur uni elemento in quo est perfecte, et per concomitantiam vel derivationem alteri, tamen imperfectius. Cum ergo ex hoc aere fit hic ignis, calor manet idem specie, sed augmentatus; non tamen idem numero, quia non manet idem subiectum. ( 24.2, 48; 3, 358). Capreolus, In I Sent. d. 30 q. 1 art. 1 ( 2, 305), zur identitas numeralis als relatio rationis, wogegen die identitas specifica eine relatio realis bildet. Thomas, S. th. II-II q. 1 art. 6 co. zur coaptatio in grammatischem Zusammenhang: Respondeo dicendum quod nomen articuli ex Graeco videtur esse derivatum. Arthron enim in Graeco, quod in Latino articulus dicitur, significat quandam coaptationem aliquarum partium distinctarum. Et ideo particulae corporis sibi invicem coaptatae dicuntur membrorum articuli. ( 8, 18; 2, 525). Karlstadt bezieht sich hier wohl auf Thomas, In I Sent. d. 22 q. 1 art. 1 ad 3: Ad tertium dicendum, quod potest significari et nomine et pronomine et verbo et participio. Cum enim dicitur, quod nomen significat substantiam cum qualitate, non intelligitur qualitas et substantia proprie, secundum quod logicus accipit praedicamenta distinguens. Sed grammaticus accipit substantiam quantum ad modum significandi, et similiter qualitatem; et ideo, quia illud quod significatur per nomen significatur ut aliquid subsistens, secundum quod de eo potest aliquid praedicari, quamvis secundum rem non sit subsistens, sicut albedo dicit, quod significat substantiam, ad differentiam verbi, quod non significat ut aliquid subsistens. ( 1, 60). Vgl. Thomas, Met. IV lec. 1 n. 5: Omne principium est per se principium et causa alicuius naturae: sed nos quaerimus prima rerum principia et altissimas causas, sicut in primo dictum est: ergo sunt per se causa alicuius naturae. ( 4, 418); , lec. 7 n. 22: Uno modo quia ex albo et Socrate fieret unum. Et sic sicut Socrates est unum subiectum albedinis, ita Socrates albus esset subiectum alterius accidentis. ( 4, 423); , n. 25: Nam unum accidens est causa alterius, sicut calidum et humidum dulcis et sicut superficies coloris. Subiectum enim per hoc quod subiicitur uni accidenti, est susceptivum alterius. ( 4, 423); , V lec. 2 n. 13: Dico autem utrumque horum sibi invicem esse causam essendi vel simpliciter vel secundum quid. Nam forma substantialis dat esse materiae simpliciter. Forma autem accidentalis secundum quid, prout etiam forma est. Materia etiam quandoque non sustentat formam secundum esse simpliciter, sed secundum quod est forma huius, habens esse in hoc, sicut se habet corpus humanum ad animam rationalem. ( 4, 430). Vgl. Thomas, De ver. q. 3 art. 2 ad 3: Ad tertium dicendum, quod pluralitas rationis quandoque reducitur ad aliquam diversitatem rei, sicut Socrates et Socrates sedens differunt ratione; et hoc reducitur ad diversitatem substantiae et accidentis; et similiter homo et animal ratione differunt; et haec differentia reducitur ad diversitatem formae et materiae, quia genus sumitur a materia, differentia vero specifica a forma . ( 22.1, 105; 3, 21). Vgl. Thomas, Comp. th. cap. 14: Individua enim diversa quae conveniunt in una essentia speciei, distinguuntur per aliqua quae sunt praeter essentiam speciei . Plura individua sub una specie contenta differunt secundum esse, et tamen conveniunt in una essentia. Ubicumque igitur sunt plura individua sub specie una, oportet quod aliud sit esse, et aliud essentia speciei. ( 42, 86f.; 3, 602). Vgl. Arist. Top. 6,6,144a28–b11 ( V 1, 126,24–127,14). S. auch Arist. Top. 1,5,102a32: genus autem est quod de pluribus et differentibus specie in eo quod quid est praedicatur. ( V 1, 10,14f.). Vgl. Arist. Metaph. 7,12,1037b19–1038a36 ( XXV 3.2, 156,662–158,711); , 7,14,1039a25–26 ( XXV 3.2, 160,773–775). S. auch Thomas, Met. VII lec. 2 n. 4; lec. 3 n. 22f.; , VIII lec. 2 n. 2; , n. 4: Primo ostendit, quod in his differentiis consistit esse eorum quorum sunt differentiae constitutivae. ( 4, 450–452; 468f.). Der genaue Verweis ist nicht zu ermitteln. Möglicherweise Thomas, De sp. cr. art. 3 ad 3: Cum enim genus et species significent quasdam intentiones intelligibiles, non requiritur ad distinctionem speciei et generis distinctio realis formarum, sed intelligibilis tantum. ( 24.2, 45; 3, 357); , art. 3 ad 15: Ad quintum decimum dicendum quod partes diffinitionis sunt partes formae vel speciei, non propter realem distinctionem formarum, sed secundum distinctionem intelligibilem, ut dictum est. ( 24.2, 47; 3, 358). Das konkret verwirklichte Substrat im Gegensatz zur formalen ratio als solche. Vgl. 10, 557. Vgl. Thomas, S. th. I q. 50 art. 3–4 ( 5, 8–10; 2, 260f.). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 12 n. 3 ( 4, 462). Die Buchstaben a, b, c und d verweisen als Anmerkungszeichen auf die unten folgenden Quellenangaben. Vgl. Thomas, S. th. I q. 47 art. 2 co.: Duplex enim distinctio invenitur in rebus, una formalis, in his quae differunt specie; alia vero materialis, in his quae differunt numero tantum. Cum autem materia sit propter formam, distinctio materialis est propter formalem. ( 4, 487; 2, 256). Vgl. Thomas, S.c.g. III cap. 97 n. 3: Unde in formis differentia esse non potest nisi secundum quod una perfectior existit quam alia: propter quod Aristoteles, in VIII Metaphys., definitiones, per quas naturae rerum et formae significantur, assimilat numeris, in quibus species variantur per additionem vel subtractionem unitatis, ut ex hoc detur intelligi quod formarum diversitas diversum gradum perfectionis requirit. ( 14, 299; 2, 92). Vgl. Thomas, Met. VIII lec. 3 n. 20: Deinde cum dicit palam autem postquam determinavit de formis secundum quod comparantur ad ideas introductas a Platone, nunc determinat de formis per comparationem ad numeros. ( 4, 470). , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v , zur rationalen Unterscheidung der genera in species und der species in individua. Vgl. Thomas, In II Sent. d. 32 q. 2 art. 3 ad 1: Ad primum ergo dicendum, quod diversitas formalis est duplex. Quaedam quae est formae per se, secundum id quod ad rationem formae pertinet: et talis diversitas formae, diversitatem speciei inducit. Est autem quaedam diversitas formae non per se, sed per accidens, ex diversitate materiae resultans, secundum quod in materia melius disposita dignius forma participatur; et talis diversitas speciem non diversificat: et haec est diversitas animarum. ( 1, 221). Vgl. Thomas, S.c.g. II cap. 80 n. 9: Multitudo igitur animarum a corporibus separatarum consequitur quidem diversitatem formarum secundum substantiam, quia alia est substantia huius animae et illius: non tamen ista diversitas procedit ex diversitate principiorum essentialium ipsius animae, nec est secundum diversam rationem animae; sed est secundum diversam commensurationem animarum ad corpora; haec enim anima est commensurata huic corpori et non illi, illa autem alii, et sic de omnibus. ( 13, 505; 2, 51). Vgl. Thomas, De Trin. p. 3 q. 5 art. 1 arg. 8: Praeterea, multae aliae divisiones sunt entium, de quibus sunt scientiae, magis essentiales quam istae quae sunt per mobile et immobile, per abstractum et non abstractum, utpote per corporeum et incorporeum, animatum et inanimatum et per alia huiusmodi. Ergo magis deberet divisio partium philosophiae accipi per huiusmodi differentias quam per illas quae hic tanguntur. ( 50, 137; 4, 532). Vgl. Thomas, De virt. q. 5 art. 3 co.: Secundum quidem rationem propriae speciei, formae diversarum specierum sunt inaequales; sed formae unius speciei quaedam quidem possunt esse aequales, quaedam autem non. Oportet enim principium specificum accipi in aliquo indivisibili. Differentia enim huiusmodi principii speciem variat, et ideo, si hoc principio esset additio vel subtractio, ex necessitate species variaretur. Unde et philosophus dicit in VIII Metaph., quod species rerum sunt sicut numeri, in quibus unitas addita vel subtracta variat speciem. ( 3, 436). Thomas, In I Sent. d. 13 q. 1 art. 2 co.: sicut nec quaerimus quo distinguuntur rationale et irrationale. ( 1, 34). Vgl. Arist. Metaph. 7,14,1039a25–33 ( XXV 3.2, 160,773–781); Thomas, Met. VII lec. 14 n. 7 ( 4, 464). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 13 q. 1 art. 2 co.: Respondeo dicendum, quod quidam dicunt quod istae duae processiones realiter distinguuntur, nec oportet quaerere quo distinguantur, quia sunt prima distinguentia personas; sicut nec quaerimus quo distinguuntur rationale et irrationale. Sed hoc non videtur conveniens: quia generatio et processio nullam habent oppositionem ad invicem; omnis autem distinctio formalis est secundum aliquam oppositionem. ( 1, 34). Thomas, In I Sent. d. 26 q. 2 art. 2 arg. 3: Item, relatio non habet virtutem distinguendi, nisi secundum quod habet oppositionis rationem. ( 1, 72). Vgl. Thomas, S.c.g. IV cap. 24 n. 8: In rebus enim, remota materiali distinctione, quae in divinis personis locum habere non potest, non inveniuntur aliqua distingui nisi per aliquam oppositionem. Quae enim nullam oppositionem habent ad invicem, simul esse possunt in eodem, unde per ea distinctio causari non potest. ( 15, 91; 2, 126). Thomas, De Quodl. IV q. 4 art. 2 co.: In rebus autem naturalibus distinguitur aliquid per formam suam ab alio dupliciter. Alio modo distinguitur res naturalis per suam formam secundum habere et non habere. ( 25.2, 327; 3, 459). Nach alter Zählung Quodl. IV art. 7 co., vgl. , fol. 24r . Vgl. Thomas, In I Sent. d. 26 q. 2 art. 2 co.: Omnis autem distinctionis formalis principium est aliqua oppositio secundum quod etiam imperfectum et perfectum opponuntur . ( 1, 72); , art. 3 co.: et distinctio in divinis non est nisi per oppositionem relationis ( 1, 72). Vgl. , In II Sent. d. 3 q. 2 art. 1, fol. 8v , s. oben . S. oben . Vgl. auch Thomas, In I Sent. d. 17 q. 2 art. 2 co. ( 1, 47). , In I Sent. d. 8 q. 2, fol. 23v–24r zur Unvollendetheit der Geschöpfe im Gegensatz zur Einfachheit und Vollendetheit Gottes. Vgl. , In I Sent. d. 17 q. 4 art. 1, fol. 36v : Non autem intelligit quin quantum ad rem loquendo de perfectionis magnitudine forma intensa sit semper essentialiter perfectior et quantum ad perfectionem essentialem maior quam remissa. Diesen Satz markierte Karlstadt in seinem eigenen Exemplar. Vgl. I q. 13, fol. d1r . I q. 9, fol. 20r–v , beschäftigt sich mit dem Verhältnis von distinctio potentiarum und distinctio obiectorum: Queritur numquid remota distinctione obiectorum removeatur distinctio potentiarum. Dabei bezieht sich Nigri auf Herveus, Quodl. I q. 12 und IV q. 9. Er kommt zu dem Schluss, dass potentia und actus nicht durch obiecta, sondern durch principia intrinseca intrantia essentiam earum unterschieden werden. , In I Sent. d. 2 q. 2 art. 2, fol. 10v–11r zu verschiedenen Gründen der diversitas rationum secundum genus cause formalis secundum esse suum reale. Karlstadt annotierte diesen Artikel in seinem eigenen Exemplar intensiv, es finden sich zahlreiche Unterstreichungen, marginale Anmerkungen und Schlagworte, u. a. zur Definition des Begriffs Weiß und zum Zusammenhang von diversitas realis und diversitas ratione. Vgl. Thomas, Eth. I lec. 9 n. 4: Si ergo occurrat statim aliquis finis, ad quem ordinentur omnia quae operantur omnes artes et operationes humanae, talis finis erit operatum bonum simpliciter, idest quod intenditur ex omnibus operationibus humanis. Si autem adhuc occurrant plura bona ad quae ordinentur diversi fines diversarum artium, oportebit quod inquisitio rationis nostrae transcendat ista plura, quousque perveniat ad hoc ipsum, id est ad aliquod unum . ( 47.1, 31; 4, 148). S. auch , I lec. 5 n. 4: Et quia homo maxime afficitur ad ultimum finem, necesse est, quod vitae diversificentur secundum diversitatem ultimi finis. Finis autem habet rationem boni. ( 47.1, 18; 4, 146). Vgl. Thomas, Phys. II lec. 15 n. 4: Non tamen res factae aut generatae sic disponuntur propter hoc, quod principia materialia sunt talia, nisi sicut ly propter dicit causam materialem; sed sic disponuntur propter aliquem finem, et principia materialia quaeruntur ut sint apta huic dispositioni, quam requirit finis, ut patet in serra. Est enim serra huiusmodi, idest talis dispositionis aut formae: quare oportet quod sit talis, idest ut habeat talem materiam: et est huiusmodi, idest talis dispositionis aut formae, propter hoc, idest propter aliquem finem. Sed tamen iste finis, qui est sectio, non posset provenire nisi esset ferrea: necessarium est ergo serram esse ferream, si debeat esse serra, et si debeat esse eius finis, quod est opus ipsius. ( 2, 5; 4, 59); vgl. auch , I lec. 1 n. 5: Nam materia est propter formam; forma autem est ab agente propter finem, nisi ipsa sit finis: ut puta dicimus quod propter secare serra habet dentes, et ferreos oportet eos esse ut sint apti ad secandum. ( 2, 5; 4, 59). Vgl. Thomas, Met. V lec. 2 n. 13: Nam efficiens et finis sibi correspondent invicem, quia efficiens est principium motus, finis autem terminus. Et similiter materia et forma: nam forma dat esse, materia autem recipit. Est igitur efficiens causa finis, finis autem causa efficientis. Efficiens est causa finis quantum ad esse quidem, quia movendo perducit efficiens ad hoc, quod sit finis. Finis autem est causa efficientis non quantum ad esse, sed quantum ad rationem causalitatis. ( 4, 430). Vgl. Thomas, Anal. Post. II lec. 7 n. 2: Eadem quidem, sicut forma et materia, quae sunt partes essentiae; alia vero, sicut efficiens et finis: quae quidem duae causae sunt quodammodo causae formae et materiae, nam agens operatur propter finem et unit formam materiae. ( 1, 352; 4, 303). Der Verweis auf – vermutlich – Scotus ist nicht eindeutig. Vgl. Scotus, Ord. prol. p. 3 q. 1–3 ad 2: Secundum, quia illae proprietates re differunt ab essentia, essentia esset realiter causa earum; igitur sicut differunt rationes, ita essentia de ratione sua habet rationem incausati, aliae autem licet propter identitatem cum essentia sicut incausatae, non tamen secundum rationem formalem primo includunt incausationem sui. ( 1, 107 § 162); , ad 3: Et ista forte ratio quare non possumus scire de intellectu creato quod ordinatur ad hunc finem ut hic est, quia non possumus cognoscere respectum fundatum in natura intellectuali ad istam essentiam tamquam ad proprium finem . ( 1, 139). Der selten verwendete Begriff taucht bei Thomas in anderem Zusammenhang auf, s. Thomas, S.c.g. IV cap. 41 n. 12 ( 15, 141; 2, 133). Bezug auf Thomas, Met. VIII lec. 4 ( 4, 470f.). Vgl. Thomas, Met. VIII lec. 4 n. 14–15: Corpus autem comparatur ad locum non sicut materia ad formam, sed magis sicut subiectum ad accidens. Deinde cum dicit neque quaecumque ostendit quomodo materia attribuitur accidentibus; et dicit, quod illa, quae sunt secundum naturam, non tamen sunt substantiae, sed accidentia, non habent materiam ex qua sint, sed substantia est eis subiectum. Subiectum autem habet aliquid simile materiae, inquantum est receptibile accidentis. Differt autem a materia, inquantum materia non habet actu esse nisi per formam; subiectum autem non constituitur in esse per accidens. ( 4, 471). Der genaue Textbezug erscheint unklar. Vgl. Thomas, Q. de an. art. 1 co.: Sic enim anima neque per se poterit subsistere, neque erit aliquid completum in aliqua specie vel genere substantiae; sed erit forma tantum similis aliis materialibus formis. ( 24.1, 8; 3, 369). S. auch Thomas, Sent. de an. II lec. 1 n. 5 : Est ergo differentia inter materiam et formam, quod materia est ens in potentia, forma autem est endelechia, id est actus, quo scilicet materia fit actu, unde ipsum compositum est ens actu. ( 45.1, 69; 4, 341); , II lec. 4 n. 11: Primo ponit maiorem; dicens, quod quo vivimus et sentimus dicitur dupliciter: scilicet altero, sicut forma, et altero sicut materia. Semper enim activorum actus, idest formae, quae inducuntur ab agentibus in materia, videntur esse in patiente et disposito, idest in eo quod est natum pati actiones agentis a tali agente, et quod est dispositum ad consequendum finem passionis, scilicet formam ad quam patiendo perducitur. ( 45.1, 85; 4, 344). Vgl. Thomas, Met. VIII lec. 4 n. 3: Fiunt autem secundo dicit quomodo e contrario unius sunt plures materiae; dicens, quod eiusdem rei sunt plures materiae, quando una earum est alterius materia. ( 4, 470); , VII lec. 6 n. 25: Et hoc ideo, quia formae in materia sunt propter esse rerum formatarum: formae autem in anima sunt secundum modum cognoscibilem et intelligibilem. Esse autem unius contrarii tollitur per esse alterius; sed cognitio unius oppositi non tollitur per cognitionem alterius, sed magis iuvatur. ( 4, 456). Vgl. Thomas, Phys. II lec. 11 n. 2: Finis enim generationis hominis est forma humana; non tamen finis hominis est forma eius, sed per formam suam convenit sibi operari ad finem. Sed causa movens est eadem secundum speciem utrique earum. Et hoc praecipue in agentibus univocis, in quibus agens facit sibi simile secundum speciem, sicut homo generat hominem. ( 2, 88; 4, 74). Vgl. Thomas, De gen. I lec. 13 n. 4: Oportet etiam quod id quod generatur, generetur ab aliquo agente ente in actu aut homogeneos, idest quod sit saltem unius generis, aut homoideos, idest quod sit unius formae vel speciei aut oportet quod saltem ab aliquo actu existente, sive ab actione alicuius actu existentis, aliquid generetur, etiam si generans non sit simile generato in genere seu specie, sicut durum generatur a non duro, puta cum lac induratur per ignem. ( 3, 308; 4, 56). Vgl. Thomas, De pot. q. 3 art. 9 ad 21: Ad vicesimumprimum dicendum, quod duo agentia omnino disparata non possunt hoc modo se habere quod actio unius terminetur ad materiam, et alterius ad formam; hoc tamen contingit in duobus agentibus ordinatis, quorum unum est instrumentum alterius. ( 3, 205); s. auch , q. 3 art. 10 co.: Formalis autem differentia diversitatem speciei inducit. Diversitas autem secundum numerum in eadem specie ex differentia materiali procedit ( 3, 206). Karlstadt bezieht sich in dem mit der Literaturangabe ausgewiesenen Satz, dass durch bestimmte Wesensart unterschiedene Ereignisse auch die Wirkung der Wesensart nach sich ziehen, auf verstreute Aussagen in der gesamten Quaestio. Verdichtet findet sich diese Folgerung in: Capreolus, In II Sent. d. 15 q. 1 mit Bezug auf Herveus Natalis: si aliqua accidentia consequantur aliquam formam substantialem ut causam effectivam completam, nullum agens posset causare illa accidentia sic consequentia, nisi creando formam illam. Sed agens quod causat aliqua accidentia consequentia formam substantialem, non ut causam effectivam, sed ut causam subiectivam non oportet quod causet vel producat illam formam substantialem. ( 4, 76). Vgl. auch VIII q. 8 ad 1 pro, fol. q2r : Ad cuius probationem dico, quod agencia specie distincta immediate causant in passo in quod agunt formas sive qualitates diversarum rationum. Der Metaphysikkommentar des Paulus Soncinas lag 1496 erstmalig im Druck vor. Wir verwenden die Ausgabe Venedig 1498. Vgl. 3, 203 n. 3177. Vgl. Thomas, De un. ver. art. 5 co.: Sicut visio et auditio sunt operationes specie differentes. ( 3, 401). Thomas, In III Sent. d. 33 q. 1 art. 2 qc. 4 ad 1: Ad primum igitur dicendum, quod effectus proportionatus agenti differt specie secundum diversitatem agentis: unde animalia generata ex semine et ex putrefactione non sunt eiusdem speciei. ( 1, 381). Vgl. VII q. 13 art. 3–5, fol. C6r–C7v . Vgl. Thomas, In III Sent. d. 33 q. 1 art. 2 qc. 4 ad 2: Ad secundum dicendum, quod quamvis sit idem actus virtutis acquisitae et infusae materialiter, non tamen est idem actus formaliter. ( 1, 381). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 33 q. 1 art. 2 qc. 4 ad 4: Ad quartum dicendum, quod quamvis finis ultimus non faciat identitatem in specie, facit tamen diversitatem, sicut generis diversitas facit diversitatem in specie. Tamen sciendum, quod relatio actualis ad remotum finem non facit praedictam differentiam, sed originalis relatio ad ipsum, secundum scilicet quod ex diversitate finis fit diversa proportio in actu et habitu. ( 1, 381). Zur Thematik , d. 33 q. 1 art. 2 qc. 4 arg. 2: Praeterea habitus specificantur ex actibus et obiectis. Sed idem est obiectum et idem actus temperantiae infusae et acquisitae. Ergo non differunt specie. ( 1, 380). Vgl. Thomas, Sent. de an. II lec. 1 n. 5: Secunda divisio est secundum quod substantia dividitur in materiam et formam et compositum.. ( 45.1, 69; 4, 341). S. auch Thomas, Met. VII lec. 2 n. 7: Dicit ergo primo, quod subiectum, quod est prima substantia particularis, in tria dividitur; scilicet in materiam, et formam, et compositum ex eis. ( 4, 450); weiter , lec. 9 n. 8: nam forma partis dicitur secundum quod perficit materiam, et facit eam esse in actu: forma autem totius, secundum quod totum compositum per eam in specie collocatur. ( 4, 459). Eine direkte Aristotelesreferenz scheint nicht vorzuliegen. Vgl. allenfalls Arist. Metaph. 7,10,1035b21–22: Corpus vero et huius partes posteriora sunt hac substantia, et dividitur in hec ut in materiam non substantia sed simul totum. ( XXV 3.2, 151,529–531). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 1 ( 1, 312), in Vorstellung der zweiten Conclusio mit Referenz auf Thomas, S.c.g. II cap. 54 n. 3: Secundo autem quia ipsum esse non est proprius actus materiae, sed substantiae totius. Eius enim actus est esse de quo possumus dicere quod sit. Esse autem non dicitur de materia, sed de toto. Unde materia non potest dici quod est, sed ipsa substantia est id quod est. ( 13, 392; 2, 39). Vgl. I q. 32 p. 2, fol. 57v : Secunda pars questionis scilicet quod esse non sit, proprie creatura Creari est fieri: fieri autem ordinatur ad esse rei.. Vgl. Thomas, Phys. II lec. 2 n. 1: Et haec est una differentia quam ponebant inter principia materialia et formalia, quia dicebant ea differre secundum substantiam et accidens. ( 2, 59; 4, 69). S. , I lec. 11 n. 14: sed tota generatio rerum naturalium potest compleri ponendo unum principium materiale et duo formalia, quia ad patiendum sufficit unum materiale principium. ( 2, 39; 4, 65). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 9 n. 8: Et propter hoc dicunt, quod eadem secundum rem est forma totius quae significatur nomine humanitatis, et forma partis, quae significatur nomine animae, sed differunt solum secundum rationem: nam forma partis dicitur secundum quod perficit materiam, et facit eam esse in actu: forma autem totius, secundum quod totum compositum per eam in specie collocatur. Et ex hoc volunt, quod nullae partes materiae ponantur in definitione indicante speciem, sed solum principia formalia speciei. ( 4, 459). Vgl. Thomas, Met. I lec. 4 n. 2: Causae autem quadrupliciter dicuntur: quarum una est ipsa causa formalis, quae est ipsa substantia rei, per quam scitur quid est unaquaeque res. ( 4, 394); , n. 5: Prima pars dividitur in duas. Prima ponit opiniones praetermittentium causam formalem. Secundo ponit opinionem Platonis, qui primo causam formalem posuit, ibi, post dictas vero philosophias et cetera. ( 4, 394). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 15 n. 1: Circa primum ponit tres rationes: quarum primam ponit sic dicens, quod substantiarum alia est sicut ratio, idest sicut quod quid erat esse et forma, et alia est sicut compositum ex materia et forma, quod est totum simul coniunctum ex materia et forma. Dico autem eas esse alteras quia hoc quidem, scilicet substantia, quae est totum, sic est substantia sicut habens rationem conceptam cum materia; illa vero, quae est sicut forma et ratio et quod quid erat esse, est totaliter ratio et forma non habens materiam individualem adiunctam. ( 4, 465). Die Stellenangabe der Quelle scheint fehlerhaft. S. stattdessen Thomas, S. th. I-II q. 18 art. 10 co.: Respondeo dicendum quod, sicut species rerum naturalium constituuntur ex naturalibus formis, ita species moralium actuum constituuntur ex formis prout sunt a ratione conceptae, sicut ex supradictis patet. ( 6, 138; 2, 381). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 17 art. 1 ad 2: Ad secundum dicendum quod radix libertatis est voluntas sicut subiectum, sed sicut causa, est ratio. Ex hoc enim voluntas libere potest ad diversa ferri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni. Et ideo philosophi definiunt liberum arbitrium quod est liberum de ratione iudicium, quasi ratio sit causa libertatis. ( 6, 118; 2, 377). Die Stellenangabe ist unvollständig und ungenau. Vermutlich Referenz auf Thomas, S. th. I q. 59 art. 4 co.: Respondeo dicendum quod intellectivus appetitus non dividitur per irascibilem et concupiscibilem, sed solum appetitus sensitivus. Cuius ratio est quia cum potentiae non distinguantur secundum distinctionem materialem obiectorum, sed solum secundum rationem formalem obiecti; si alicui potentiae respondeat aliquod obiectum secundum rationem communem, non erit distinctio potentiarum secundum diversitatem propriorum quae sub illo communi continentur. Sicut si proprium obiectum potentiae visivae est color secundum rationem coloris, non distinguuntur plures potentiae visivae secundum differentiam albi et nigri, sed si proprium obiectum alicuius potentiae esset album inquantum album, distingueretur potentia visiva albi a potentia visiva nigri. ( 5, 96; 2, 270). Vgl. auch , I-II q. 60 art. 1 arg. 2: Praeterea, habitus non distinguuntur secundum materialia obiecta, sed secundum formales rationes obiectorum. Formalis autem ratio boni ad quod ordinatur virtus moralis, est unum, scilicet modus rationis. ( 6, 385; 2, 430). Vgl. Thomas, Met. V lec. 8 n. 7: Deinde cum dicit uni vero ponit quamdam proprietatem consequentem unum; et dicit, quod ratio unius est in hoc, quod sit principium alicuius numeri. Quod ex hoc patet, quia unum est prima mensura numeri, quo omnis numerus mensuratur: mensura autem habet rationem principii, quia per mensuram res mensuratae cognoscuntur, res autem cognoscuntur per sua propria principia. Et ex hoc patet, quod unum est principium noti vel cognoscibilis circa quodlibet, et est in omnibus principium cognoscendi. ( 4, 434). Vgl. Thomas, Met. X lec. 2, n. 2–4; 10; 16; 18; 20 ( 4, 479). Vgl. Thomas, Met. V lec. 15 n. 1: Quoniam ens non solum dividitur in potentiam et actum, sed etiam in decem praedicamenta, postquam philosophus distinxit hoc nomen potentia, hic incipit distinguere nomina, quae significant praedicamenta. Et primo nomen quantitatis. Secundo nomen qualitatis, ibi, quale autem. Tertio distinguit modos ad aliquid, ibi, ad aliquid dicuntur. ( 4, 438). Vgl. Thomas, Phys. I lec. 13 n. 3: Tertium autem est species vel forma Sic igitur forma et subiectum sunt principia per se eius quod fit secundum naturam .. S. Arist. Metaph. 7,3,1029a4–5: Dico formam autem figuram speciei . ( XXV 3.2, 134,71f.). Vgl. auch Thomas, Met. VII lec. 7 n. 4: Et ita sicut sphaera aerea erit composita ex materia et forma, sic et forma sphaerae aereae erit composita ex materia et forma: et redibit eadem quaestio de forma formae, et sic in infinitum: et ita generationes procedent in infinitum, quia omne generatum habet materiam et formam. Palam igitur est quod non fit species rei generatae, nec aliquid aliud quodcumque fit, quod oporteat vocare formam in rebus sensibilibus, sicut ordo et compositio et figura quae in aliquibus tenet locum formae, maxime in artificialibus. ( 4, 456). Weiterhin Thomas, S. th. I-II q. 23 art. 1 co.: Sicut enim in naturalibus diversitas generis consequitur diversitatem potentiae materiae, diversitas autem speciei diversitatem formae in eadem materia . ( 6, 173; 2, 387). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 6 n. 24: Deinde cum dicit ab arte vero ostendit modum generationis, quae est ab arte; et praecipue quantum ad principium effectivum. Dicit ergo primo, quod illa fiunt ab arte, quorum species factiva est in anima. Per speciem autem exponit quod quid erat esse cuiuslibet rei factae per artem, ut quod quid erat esse domus, quando fit domus. Et hoc etiam nominat primam substantiam, idest primam formam. ( 4, 455.). Vgl. Thomas, S. th. I q. 28 art. 2 co.: Sic igitur ex ea parte qua relatio in rebus creatis habet esse accidentale in subiecto, relatio realiter existens in Deo habet esse essentiae divinae, idem omnino ei existens. In hoc vero quod ad aliquid dicitur, non significatur aliqua habitudo ad essentiam, sed magis ad suum oppositum. Et sic manifestum est quod relatio realiter existens in Deo, est idem essentiae secundum rem; et non differt nisi secundum intelligentiae rationem, prout in relatione importatur respectus ad suum oppositum, qui non importatur in nomine essentiae. ( 4, 321; 2, 229). Vgl. Thomas, S. th. I q. 13 art. 7 ad 6: Ad sextum dicendum quod, ad cognoscendum utrum relativa sint simul natura vel non, non oportet considerare ordinem rerum de quibus relativa dicuntur, sed significationes ipsorum relativorum. ( 4, 153f.; 2, 204). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 8 q. 4 art. 1 ad 3: Ad tertium dicendum, quod huiusmodi relationes quae dicuntur de Deo ex tempore, non ponunt aliquid in ipso realiter, sed tantum in creatura. Contingit enim, ut dicit philosophus, aliquid dici relative, non quod ipsum referatur, sed quia aliquid refertur ad ipsum; sicut est in omnibus quorum unum dependet ab altero, et non e contrario; sicut scibile non est relativum, nisi quia scientia refertur ad ipsum; scibile enim non dependet a scientia, sed e converso. ( 1, 25). Thomas, S. th. III q. 1. art. 1 beschäftigt sich mit der Frage, was Gott bzw. einem Wesen seiner rationalen Natur der Sache nach eignet. ( 11, 6f.; 2, 768). Vgl. besonders Thomas, Quodl. I q. 2 art. 1 co.: Dicendum, quod relationes differunt in hoc ab omnibus aliis rerum generibus, quia ea quae sunt aliorum generum, ex ipsa ratione sui generis habent quod sint res naturae ; sed relationes non habent quod sint res naturae ex ratione respectus ad alterum. Inveniuntur enim quidam respectus qui non sunt reales, sed rationales tantum: sicut scibile refertur ad scientiam, non aliqua reali relatione in scibile existente, sed potius quia scientia refertur ad ipsum . Sed relatio habet quod sit res naturae ex sua causa, per quam una res naturalem ordinem habet ad alteram: qui quidem ordo naturalis et realis est ipsis ipsa relatio. ( 25.2, 178; 2, 438). Nach alter Bucheinteilung Quodl. I art. 2 co., vgl. , fol. 1r . Vgl. Thomas, De pot. q. 2 art. 5 co.: nam ipsa relatio secundum rationem sui generis, in quantum est relatio, non habet quod sit aliquid, sed solum quod sit ad aliquid. ( 3, 194). Capreolus, In I Sent. d. 3 q. 1 ( 1, 164–172) beschäftigt sich damit, ob die Einheit Gottes aus den Geschöpfen geschlossen werden kann und thematisiert in dieser Hinsicht die Bezüge von Gott und Geschöpf, ohne relatio explizit zu definieren. Vielleicht eher Referenz auf , d. 30 q. 1: Quia nomen relativum refertur primo ad correlativum, ut ad terminum, etiam in creaturis. ( 2, 315). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 26 art. 1 concl. 3 ( 2, 216f.). Arist. Cat. 7,8b14–15: noverit quis relativorum diffinite, et illud ad quod dicitur definite nosse. ( I 2, 63,8f.). Siehe auch die Stelle in der Übersetzung von Boethius: quis noverit eorum quae sunt ad aliquid definite, etiam illud ad quod dicitur sciturum esse definite. ( I 1, 23,11f.). Vgl. , tr. 2, cap. 179, fol. L2r : Ex diversa conveniunt relationi secundum quod comparatur ad suum fundamentum. ad suum genus. ad suum oppositum. et ad suum principium. Karlstadt bezieht sich wohl auf , fol. 60v : Alio modo potentia ad contraria accipitur formaliter secundum quod in potentia importatur relatio ad actum et ad obiecta. Et tunc sunt alie et alie potentie ad contraria. Cuius ratio est. quia relatio habet speciem a termino ad quem sive ex correlativo. cum ergo sit aliud correlativum quando subiectum refertur ad diversa contraria. Sic subiectum sive potentia secundum quod huius modi dicitur alterius speciei. Vgl. , fol. P1r : Nulla forma indivisiblis suscipit magis et minus. sed omnis relatio est forma indivisiblis cum sit simplex respectus relativi ad correlativum. ergo nulla relativa suscipiunt magis et minus. Ad primum dicitur licet nulla relativa contrarientur respectu suorum correlativorum. quibus relative opponuntur. tamen bene contrarientur respectu aliorum scilicet suorum contrariorum. Vgl. V q. 16 art. 20, fol. x1v : Utrum quod correlativum non includatur in quidditate relativi. Nam ea que realiter specifice distinguuntur sic se habent quod unum non est de essentia et quidditate alterius. Sed relativum et correlativum realiter et specifice distunguuntur.. Die gesamte 13. Quästion hat die Überschrift: De distinctione potentie possibilis et impotentie sive impossibilis. S. V q. 13, fol. q7v . Der im Literaturverweis angegebene 3. Artikel steht unter der Frage: Utrum quod modi possiblis: non sint sufficienter assignati a philosopho. Nam aliquid dicitur possibile secundum nullam potentiam. , V q. 13 art. 2–4, fol. r1v–r2r . Zur Zuteilung der Begriff und Relativa vgl. Arist. Cat. 7,6b29–7b14 ( I 1, 19,3–20,29). Die Doppelpunkte im folgenden Abschnitt dienen der argumentativen Hervorhebung. Verweis unklar, vielleicht auf Thomas, S. th. I q. 25 art. 3 co.: Sed si quis recte consideret, cum potentia dicatur ad possibilia, cum Deus omnia posse dicitur, nihil rectius intelligitur quam quod possit omnia possibilia, et ob hoc omnipotens dicatur. Possibile autem dicitur dupliciter, secundum philosophum, in V Metaphys. Uno modo, per respectum ad aliquam potentiam, sicut quod subditur humanae potentiae, dicitur esse possibile homini. ( 4, 293; 2, 225). , fol. P2v–P3v . Zu relativa und dem Verhältnis ad aliquid vgl. Arist. Cat. 7,6a36–8b24 ( I 1, 18,4–23,21); Arist. Metaph. V,13,1020a7–15,1021b11 ( XXV 3.2, 110,517–114,629). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 30 q. 1 art. 1–2 ( 2, 282–318 zur Thematik: Utrum inter deum et creaturam sit aliqua realis relatio. Vgl. , Additiones in I Sent. d. 30 art. 1 concl., fol. 5 IIIr : Nam ex Sancto Thoma ibi ad penultimam bene intellecto habere quod licet relatio sit una realitas: tamen ratio relationis duas realitates includit. Vgl. Thomas, S. th. I q. 19 art. 3 co. Necessarium absolute iudicatur aliquid ex habitudine terminorum, utpote quia praedicatum est in definitione subiecti, sicut necessarium est hominem esse animal; vel quia subiectum est de ratione praedicati, sicut hoc est necessarium, numerum esse parem vel imparem. Sicut et quaelibet alia potentia necessariam habitudinem habet ad proprium et principale obiectum, ut visus ad colorem; quia de sui ratione est, ut in illud tendat. ( 4, 235; 2, 216). Vgl. Thomas, S. th. I q. 77 art. 3 co.: Respondeo dicendum quod potentia, secundum illud quod est potentia, ordinatur ad actum. Unde oportet rationem potentiae accipi ex actu ad quem ordinatur, et per consequens oportet quod ratio potentiae diversificetur, ut diversificatur ratio actus. Ratio autem actus diversificatur secundum diversam rationem obiecti. Omnis enim actio vel est potentiae activae, vel passivae. Obiectum autem comparatur ad actum potentiae passivae, sicut principium et causa movens, color enim inquantum movet visum, est principium visionis. Sed tamen considerandum est quod ea quae sunt per accidens, non diversificant speciem. Sic igitur non quaecumque diversitas obiectorum diversificat potentias animae; sed differentia eius ad quod per se potentia respicit. ( 5, 241; 2, 296). Vgl. Thomas, Q. de an. art. 13, unter der Fragestellung: Decimotertio quaeritur de distinctione potentiarum animae, utrum videlicet distinguantur per obiecta. ( 24.1, 113–122; 3, 384–386). , fol. r1r , hält im art. 2 ad 1 – nicht in art. 3, wie hier angegeben – fest: Unde potentie non distinguuntur penes habitus sed penes obiecta . Et sic actus est posterior potentia: et obiectum est extrinsecum. Möglicherweise Bezug zu , fol. 35r . Vgl. Thomas, De pot. q. 9 art. 9 ad 3: Non enim etiam in creaturis oportet quod per quamcumque obiectorum distinctionem potentia distinguatur sed per differentiam formalem obiectorum, et quae in eodem genere accipiatur; sicut potentia visiva non distinguitur per hoc quod est videre hominem et videre asinum, quia ista differentia non est sensibilis in quantum est sensibile; et similiter in divinis absolutum per relationem non distinguitur. ( 3, 260). Vgl. Thomas, De ver. q. 23 art. 7 co.: Voluntatis vero ad voluntatem secundum actum conformitas potest attendi dupliciter: uno modo quasi secundum formam speciei, ut homo similatur homini; alio modo secundum formam superinductam, sicut sapiens sapienti similatur: et dico assimilari secundum speciem, quando est convenientia in obiecto, a quo actus speciem trahit. Sed in obiecto voluntatis duo sunt consideranda: unum quod est quasi materiale, scilicet ipsa res volita; aliud quod est quasi formale, scilicet ratio volendi, quae est finis . ( 22.3, 670f.; 3, 140). Vgl. Thomas, De pot. q. 9 art. 7 ad s. c.: Ad ea quae in oppositum obiiciuntur, secundum praemissa, facile est respondere considerantibus secundum quid veritatem concludant. Unum tamen quod in illis obiectionibus tangebatur considerandum est, quod huiusmodi prima, scilicet essentia, unitas, veritas et bonitas, denominant seipsa ea ratione, quia unum, verum et bonum consequuntur ad ens. Cum autem ens sit primum quod in intellectu concipitur oportet quod quidquid in intellectum cadit, intelligatur ut ens, et per consequens ut unum, verum et bonum. Unde cum intellectus apprehendat essentiam, unitatem, veritatem et bonitatem in abstracto, oportet quod de quolibet eorum praedicetur, ens, et alia tria concreta. Et inde est quod ista denominant seipsa, non autem alia quae non convertuntur cum ente. ( 3, 258). Vgl. Thomas, Q. de an. art. 13 ad 3: Ad tertium dicendum quod eadem res comparatur ad diversas potentias animae non secundum eamdem rationem obiecti, sed secundum aliam et aliam. ( 24.1, 120; 3, 385). Vgl. Thomas, S. th. I q. 77 art. 3 co.; art. 3 ad 4; art. 4 co.; art. 4 ad 2; q. 78 art. 1 co. ( 5, 241; 243f.; 250f.; 2, 296f.). Zu den potentia passiva und potentia activa s. Capreolus, In I Sent. prol. q. 1 ( 1, 18f.); , d. 3 q. 3 ( 1, 192). Capreolus, In I Sent. d. 1. q. 1 und ders., In IV Sent. d. 49 q. 2 ( 1, 66; 81; 7, 154f.; 162), thematisiert mit der Frage, ob der Genuss ein willentlicher Akt ist bzw. ob die Glückseligkeit des Menschen im intellektuellen Akt besteht, implizit die Potentialität von Genuss und Glück, doch treten die Ausformungen der potentia kaum ausdrücklich auf. Vgl. Thomas, Phys. III lec. 5 n. 18: Deinde cum dicit: quid quidem igitur motus etc., definit motum in particulari: et dicit quod dictum est quid sit motus et in universali et in particulari; quia ex hoc quod dictum est de definitione motus in universali, manifestum esse poterit quomodo definiatur in particulari. ( 2, 115; 4, 79). Vermutlich Referenz auf Thomas, De ver. q. 22 art. 11 co.: Perfectio autem et dignitas intellectus in hoc consistit quod species rei intellectae in ipso intellectu consistit; cum secundum hoc intelligat actu, in quo eius dignitas tota consideratur. Nobilitas autem voluntatis et actus eius consistit ex hoc quod anima ordinatur ad rem aliquam nobilem, secundum esse quod res illa habet in seipsa. ( 22.3, 639; 3, 133). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 4 qc. 1 co.: Quia enim actus a proprio obiecto formam recipit, ille actus formaliter dicitur bonus cuius obiectum est bonum secundum rationem boni ( 1, 341). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 3 art. 1 qc. 3 co.: Si ergo actus fidei formatae et informis considerentur secundum speciem naturae, sic sunt idem specie, quia speciem naturalem habet actus ex obiecto proprio. ( 1, 345). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 3 co.: Et utroque modo actus humani, sive considerentur per modum actionum, sive per modum passionum, a fine speciem sortiuntur. ( 6, 10; 2, 355). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 18 art. 2 ad 2: Ad secundum dicendum quod obiectum non est materia ex qua, sed materia circa quam, et habet quodammodo rationem formae, inquantum dat speciem. ( 6, 128; 2, 379). Die Stellenangabe ist ungenau. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 13 art. 1 co.: Est autem considerandum in actibus animae, quod actus qui est essentialiter unius potentiae vel habitus, recipit formam et speciem a superiori potentia vel habitu. ( 6, 98; 2, 373); , q. 54 art. 1 co.: Habitus autem sunt quaedam qualitates aut formae inhaerentes potentiae, quibus inclinatur potentia ad determinatos actus secundum speciem. Unde ad unam potentiam possunt plures habitus pertinere, sicut et plures actus specie differentes. ( 6, 341; 2, 422). Arist. Cat. 8,11a38–39: Amplius si contingat idem et quale esse et relativum, nihil est inconveniens in utrisque hoc generibus ennumerare. ( I 1, 30,10f.). Vgl. Arist. Metaph. V,13,1020a7–15,1021b11 ( XXV 3.2, 110,517–114,629) ad aliquid und Arist. Metaph. V,20,1022b4–14 ( XXV 3.2, 116,695–705) zum habitus; Thomas, Met. V lec. 15 n. 1; lec. 17 n. 1f.; n. 17; n. 21f.; n. 28–32 ( 4, 438–440). Arist. Top. 4,1,124b37–38; 125a1 ( V 1, 68,1f.; 76,4f. ) zum habitus. Vgl. Thomas, Eth. VI lec. 6, n. 2; 4 ( 47.2, 352f.). Vgl. Arist. Ph. 7,3,246a30–247a28 ( VII 1.2, 266,1–267,7) zu habitus enim virtutes et malitie sunt; Thomas, Phys. VII lec. 5 n. 6 zu virtus und habitus ad aliquid ( 2, 339f.; 4, 120f.), s. , lec. 6 n. 5 u. 9 ( 2, 343–345; 4, 121f.). Arist. Cat. 7,6a36–8b24 ( I 1, 18,4–23,21) unter der Überschrift: De relativis vel ad aliquid. , tr. 2, cap. 173, fol. K6v unter der Quästion: Quomodo relativa distinguuntur secundum dici et esse. Vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 10 ad 11: Dicuntur enim relativa secundum esse, quando nomina sunt imposita ad significandas ipsas relationes; relativa vero secundum dici, quando nomina sunt imposita ad significandas qualitates vel aliquid huiusmodi principaliter, ad quae tamen consequuntur relationes. Nec quantum ad hoc differt, utrum sint relationes reales vel rationis tantum. ( 3, 248). Vgl. Thomas, S. th. I q. 13 art. 7 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod relativa quaedam sunt imposita ad significandum ipsas habitudines relativas, ut dominus, servus, pater et filius, et huiusmodi, et haec dicuntur relativa secundum esse. Quaedam vero sunt imposita ad significandas res quas consequuntur quaedam habitudines, sicut movens et motum, caput et capitatum, et alia huiusmodi, quae dicuntur relativa secundum dici. ( 4, 153; 3, 204). Vgl. Thomas, In I Sent. d. 30 q. 1 art. 2 co.: Si primo modo, hoc contingit dupliciter: aliquando enim nomen imponitur ad significandum ipsam habitudinem; sicut hoc nomen dominus, et huiusmodi, quae sunt relativa secundum esse, et alia dicta de Deo, sunt quidem relativa, quia etiam significant ex primo suo intellectu habitudinem quae secundum rationem est in Deo Aliquando autem nomen imponitur ad significandum illud supra quod fundatur habitudo, sicut hoc nomen scientia, qualitatem, quam consequitur respectus quidam ad scibile. Unde ista talia non sunt relativa secundum esse; sed solum secundum dici. Unde ista principaliter dant intelligere rem alterius praedicamenti, et ex consequenti important relationem. ( 1, 80). Einen 5. Artikel enthält diese Quästion nicht. S. stattdessen Thomas, In I Sent. d. 30 q. 1 art. 3 ad 4: Ad quartum dicendum, quod illud non facit ad propositum; quia de utrisque relativis inveniuntur aliqua quae important relationem realem, et quae important relationem rationis; sicut idem importat relationem rationis, quamvis sit relativum secundum esse; et scientia importat relationem realem, quamvis sit relativum secundum dici. ( 1, 80). Capreolus, In III Sent. d. 23 q. 1 zitiert Petrus Aureoli, Quodl. q. 11 art. 2: Virtus non est respectus congruentiae, nec aliqua relatio essentialiter nec qualitas absoluta in essentia sua, a respectu illo praecisa nec essentia constituta ex absoluta qualitate et illo respectu ( 5, 305); , d. 23 q. 1: Unde virtus est absolutum sub respectu, vel ut fundans respectum, non secundum actum completum, sed secundum ultimatam necessitatem. ( 5, 308). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 3 qc. 3 co.: Ad tertiam quaestionem dicendum, quod virtus proprie loquendo includit respectum ad aliquid cuius principium sit, sicut currendi, vel essendi. Et quia actus, inquantum huiusmodi, cum sit ultimum, non ordinatur ad aliquid sicut effectus; ideo actus virtus dici non potest, nisi eo modo loquendi, quo habitus per actus nominantur, sicut causae per effectus. ( 1, 340). Thomas, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 3 qc. 3 co., s. oben . S. bes. Thomas, In III Sent. d. 33 q. 1 art. 1 qc. 1 co. ( 1, 379). Zitiert unter Auslassungen und Umstellungen Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 co.: Habitus autem importat ordinem ad aliquid. Omnia autem quae dicuntur secundum ordinem ad aliquid, distinguuntur secundum distinctionem eorum ad quae dicuntur. ( 6, 342; 2, 422). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 52 art. 1 co.: Si igitur aliqua forma, vel quaecumque res, secundum seipsam vel secundum aliquid sui, sortiatur rationem speciei; necesse est quod, secundum se considerata, habeat determinatam rationem, quae neque in plus excedere, neque in minus deficere possit. Et huiusmodi sunt calor et albedo, et aliae huiusmodi qualitates quae non dicuntur in ordine ad aliud, et multo magis substantia, quae est per se ens. ( 6, 331; 2, 420). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 co.: Respondeo dicendum quod habitus et est forma quaedam, et est habitus. Potest ergo distinctio habituum secundum speciem attendi aut secundum communem modum quo formae specie distinguuntur; aut secundum proprium modum distinctionis habituum. ( 6, 342; 2, 422). Vgl. – an etwas abweichendem Ort – V q. 15 art. 3, fol. t1r : Sicut patet de superficie respectu albedinis que est substantiam albedinis sed non per se. Vgl. , fol. 46v : Ratio autem ordinantis istius tercii ad quartum est. quia in tercio determinatur de passionibus intrinsecis entis mobilis. sed in quarto agitur de passionibus extrinsecis. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 49 pr.: Post actus et passiones, considerandum est de principiis humanorum actuum. Et primo, de principiis intrinsecis; secundo, de principiis extrinsecis. Principium autem intrinsecum est potentia et habitus; sed quia de potentiis in prima parte dictum est, nunc restat de habitibus considerandum. Circa ipsos autem habitus in generali, quatuor consideranda sunt, primo quidem, de ipsa substantia habituum . Circa primum quaeruntur quatuor. Primo, utrum habitus sit qualitas. Secundo, utrum sit determinata species qualitatis. Tertio, utrum habitus importet ordinem ad actum. Quarto, de necessitate habitus. ( 6, 309; 2, 416). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 3 art. 1 qc. 2 co.: Ad secundam quaestionem dicendum, quod virtutis est facere actum perfectum. Actus autem potentiae motae ab alia potentia non potest esse perfectus nisi et superior potentia sit perfecta per habitum . Quia ergo credere est actus intellectus, secundum quod est motus a voluntate; ad hoc quod iste actus perfectus sit, oportet quod intellectus perfectus sit per lumen fidei, et voluntas sit perfecta per habitum caritatis; et ideo informis fides non habet actum perfectum, et ideo non potest esse virtus. ( 6, 385; 1, 345); , art. 2 arg. 4 Praeterea, habitus per seipsum est sufficiens ad movendum potentiam in actum. ( 1, 345). S. auch oben Anm. . Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 co.: Omnia autem quae dicuntur secundum ordinem ad aliquid, distinguuntur secundum distinctionem eorum ad quae dicuntur. ( 6, 342; 2, 422). Thomas, S. th. I-II q. 52 art. 1 ( 6, 330–332; 2, 420f.) zu den intelligibiles perfectiones der Formen. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 co. ( 6, 342; 2, 422); , art. 1 co.: Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, habitus sunt dispositiones quaedam alicuius in potentia existentis ad aliquid, sive ad naturam, sive ad operationem vel finem naturae. ( 6, 341; 2, 422); , art. 2 s.c.: Sed contra, actus differunt specie secundum diversitatem obiectorum, ut supra dictum est. Sed habitus sunt dispositiones quaedam ad actus. Ergo etiam habitus distinguuntur secundum diversa obiecta. ( 6, 342; 2, 422). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 49 art. 3 co.: Respondeo dicendum quod habere ordinem ad actum potest competere habitui et secundum rationem habitus; et secundum rationem subiecti in quo est habitus. Secundum quidem rationem habitus, convenit omni habitui aliquo modo habere ordinem ad actum. Est enim de ratione habitus ut importet habitudinem quandam in ordine ad naturam rei, secundum quod convenit vel non convenit. ( 6, 312; 2, 417); s. , art. 3 ad 3: Ad tertium dicendum quod sanitas dicitur habitus, vel habitualis dispositio, in ordine ad naturam, sicut dictum est. Inquantum tamen natura est principium actus, ex consequenti importat ordinem ad actum. ( 6, 312; 2, 417). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 3 qc. 1 co.: Et quia de virtutibus humanis loquimur; ideo virtus humana erit quae perficiet humanam potentiam ad actum bonum et optimum. ( 1, 340); , art. 4 qc. 1 co.: Sic ergo virtus potest dici dupliciter. Uno modo habitus perficiens ad actum bonum potentiae humanae, sive sit bonus materialiter, sive formaliter ( 1, 341). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 35 art. 4 co.: Est autem considerandum quod quaedam specificantur secundum formas absolutas, sicut substantiae et qualitates, quaedam vero specificantur per comparationem ad aliquid extra, sicut passiones et motus recipiunt speciem ex terminis sive ex obiectis. ( 6, 242; 2, 401f.). Erste Figur des Syllogismus, in der die Hauptprämisse eine allgemeingültige und affirmative Aussage enthält, die Unterprämisse und die Konklusion dagegen partikular und affirmativ sind: A kommt allen B zu, B einigen C, daher A einigen C. Vgl. 10, 691. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 3 arg. 1: Videtur quod actus humani non recipiant speciem a fine. Finis enim est causa extrinseca. Sed unumquodque habet speciem ab aliquo principio intrinseco. Ergo actus humani non recipiunt speciem a fine. ( 6, 10; 2, 355); , q. 54 pr.: Deinde considerandum est de distinctione habituum. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum multi habitus possint esse in una potentia. Secundo, utrum habitus distinguantur secundum obiecta. Tertio, utrum habitus distinguantur secundum bonum et malum. Quarto, utrum unus habitus ex multis habitibus constituatur. ( 6, 341; 2, 422). Vgl. Arist. Ph. 2,1,193b16: Non enim est quemadmodum medicatio dicitur non in medicinam via sed in sanitatem; necesse quidem enim est a medicina, non in medicinam esse medicationem ( VII 1, 49,3f.). Bei Betrachtung des Kontextes und bestimmter Begriffe wird deutlich, dass Karlstadt erneut den Kommentar des Thomas von Aquin nutzt. Vgl. Thomas, Phys. II lec. 2 n. 7: haec enim est differentia inter actiones et passiones, quod actiones denominantur a principiis, passiones vero a terminis; unumquodque enim denominatur ab actu, qui est principium actionis et terminus passionis. Non enim ita est in passionibus sicut in actionibus: medicatio enim non dicitur via in medicinam, sed in sanitatem; necesse est enim quod medicatio sit a medicina, non in medicinam. ( 2, 60; 4, 69). Vgl. Thomas, Q. de an. art. 13 ad 15: Ad decimumquintum dicendum quod res naturalis inanimata simul recipit speciem et debitam quantitatem; quod non est possibile in rebus viventibus, quas oportet in principio generationis esse modicae quantitatis, quia generantur ex semine. Et ideo oportet quod praeter vim generativam in eis sit vis augmentativa, quae perducat ad debitam quantitatem. Hoc autem fieri oportet per hoc quod aliquid convertatur in substantiam augmentandi, et sic additur ei. ( 24.1, 121f.; 3, 386). Vermutlich Verweis auf Thomas, S. th. I q. 16 art. 6 co.: Sicut sanum dicitur de animali et urina et medicina, non quod sanitas sit nisi in animali tantum, sed a sanitate animalis denominatur medicina sana, inquantum est illius sanitatis effectiva, et urina, inquantum est illius sanitatis significativa.; , art. 7 co.: Sicut urina dicitur sana, non a sanitate quae in ipsa sit, sed a sanitate animalis, quam significat. ( 4, 213; 2, 212). Vgl. Thomas, S. th. I q. 77 art. 3 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod actus, licet sit posterior potentia in esse, est tamen prior in intentione et secundum rationem, sicut finis agente. Obiectum autem, licet sit extrinsecum, est tamen principium vel finis actionis. Principio autem et fini proportionantur ea quae sunt intrinseca rei. ( 5, 241; 2, 296). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 3 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod finis non est omnino aliquid extrinsecum ab actu, quia comparatur ad actum ut principium vel terminus; et hoc ipsum est de ratione actus, ut scilicet sit ab aliquo, quantum ad actionem, et ut sit ad aliquid, quantum ad passionem. ( 6, 10; 2, 355); , art. 3 co.: Respondeo dicendum quod unumquodque sortitur speciem secundum actum, et non secundum potentiam, unde ea quae sunt composita ex materia et forma, constituuntur in suis speciebus per proprias formas. ( 6, 10; 2, 355). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 co.: Respondeo dicendum quod habitus et est forma quaedam, et est habitus. Potest ergo distinctio habituum secundum speciem attendi aut secundum communem modum quo formae specie distinguuntur; aut secundum proprium modum distinctionis habituum. ( 6, 342; 2, 422). Vgl. Thomas, S. th. III q. 53 art. 3 co. zu actus und potentia der Auferstehung: Respondeo dicendum quod resurrectio est reparatio a morte in vitam. Dupliciter autem aliquis eripitur a morte. Uno modo, solum a morte in actu, ut scilicet aliquis vivere incipiat qualitercumque postquam mortuus fuerat. Alio modo, ut aliquis liberetur non solum a morte, sed etiam a necessitate et, quod plus est, a possibilitate moriendi. ( 11, 505f.; 2, 852). Vgl. Thomas, S. th. III q. 49 behandelt de ipsis effectibus passionis Christi ( 11, 471–478; 2, 845–847). Vgl. Thomas, S. th III q. 57 art. 2 co.: Sed per hunc modum ascensio competit Christo secundum humanam naturam, quae continetur loco, et motui subiici potest. Unde sub hoc sensu poterimus dicere quod Christus ascendit in caelum secundum quod homo, non secundum quod Deus. ( 11, 530; 2, 857f.). Vgl. II q. 1 concl. 2 und 3, fol. e5r . Zitiert unter Auslassungen II q. 2, fol. e5v : Ad secundum dicendum quod differt intentio finis et finis intentus. nam intentio finis est actus voluntatis respectu finis et iste actus in agente per intellectum et voluntatem est causa effectiva sive primum effectivum. sed finis intentus in hoc quod dat amabilitatem alicui amato propter ipsum habet rationem causalitatis finalis. ideo quando dicitur causalitas finis in intentione est causalitas effectiva: falsum est: licet causalitas intencionis que est de fine sit causalitas effectiva. Arist. APo. 1,24,85b30–35: finis enim et terminus ultimus iam sic est. Ut, cuius causa venit? Ut accipiat argentum; hoc autem est quatinus reddat cui debuit; hoc autem est ut non iniuste agat; et sic procedentes, cum non amplius propter aliud neque alterius causa, propter hoc sicut finem dicimus venire et esse et fieri, et tunc cognoscere magis propter quid venit. ( IV 1, 55,7–12). Vgl. auch Thomas, Anal. Post. I lec. 16 n. 5: Efficiens autem est ratio formae: quia enim agens agit sibi simile, oportet quod secundum modum agentis sit etiam modus formae, quae ex actione consequitur. Ex fine autem sumitur ratio efficientis: nam omne agens agit propter finem. ( 1, 201; 4, 281). Arist. APo. 1. Vgl. II q. 2, fol. e5v : quia omnis finis non ens in actu. sed potentia oportet quod habet suam causalitatem finalem ab aliquo fine ente actu. Vgl. Thomas, Met. I lec. 4 n. 3: Sic igitur causam finalem per tria notificat; scilicet quia est terminus motus, et per hoc opponitur principio motus, quod est causa efficiens . ( 4, 394). Vgl. Thomas, Phys. II lec. 4 n. 8: Quod autem forma sit finis materiae, sic probat. Ad hoc quod aliquid sit finis alicuius motus continui, duo requiruntur: quorum unum est quod sit ultimum motus ( 2, 65; 4, 70). Der Verweis ist nicht eindeutig. Arist. Ph. 2,8,199a beschreibt die zweckgerichtete Kausalität der Wachstumsprozesse in der Natur. Vgl. Thomas, Met. V lec. 2 n. 6: Adiuvans autem dicitur causa secundum quod operatur ad principalem effectum. In hoc tamen differt ab agente principali, quia principale agens agit ad finem proprium, adiuvans autem ad finem alienum . Et haec est dispositio causae secundariae ad primam; nam causa secunda operatur propter finem primae causae in omnibus agentibus per se ordinatis . ( 4, 429). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 1 q. 1 ( 1, 72–77). Vgl. I q. 5, fol. 9r zur Begründung der species intelligibiles und letztlich der Wissenschaft im Objekt. Vgl. V q. 2, fol. e2v : Utrum finis moveat voluntatem metaphorice. Zitiert unter Auslassungen und mit Anverwandlungen V q. 3 co., fol. e3v : Respondeo quod causalitas finis convenit rei que dicitur finis non quantum ad esse quod habet extra sed quod habet in anima. Sed premitto quod duplex potest esse finis propter quem agens agit. Aliquis enim est finis iam existens cuius gratia et amore agens operatur non quidem ut hunc finem producat: Alius est finis actu non existens: sed tantum potentia: propter quem producendum agens agitus sicut agentia naturalia agunt propter formam producendam: et medicus medetur. ut causat sanitatem. Fini primo modo dicto potest convenire causalitas effectiva et causalitas finalis: secundo autem convenit tantum causalitas finalis. Ad primum in oppositum dicitur: quod finis dum causat est realiter non quidem in se: sed in anima. species autem rerum in intellectu: et amor quo voluntas amat sunt accidentia: et per consequens ens reale . Vgl. I q. 9 art. 3, fol. c8v : Ad quartum dicendum quod finis habet rationem causae secundum esse quod habet in intentione agentis per respectum tamen ad esse quod habet in executione. tamen ens intentionale consideratum ut spirituale et per respectum ad esse eius materiale: potest esse vausa realis: sicur species coloris que intentionaliter recipitur id est in oculo vidente .; , V q. 2 art. 2, fol. n5r–v . Zitiert aus und paraphrasiert nach , fol. 45r : Dicendum quod illud quod est finis accipitur dupliciter. uno modo secundum quod est in intentione agentis. et sic precedit omnes alias causas. et illo modo habet rationem cause. quia de ratione cause finalis est movere efficientem. Alio modo accipitur illud quod est finis secundum quod est in exequutione operis. et sic non habet rationem cause sed effectus.; , fol. 47r : primo in diversis generibus causarum quia finis est prima causa in ratione causalitatis. effieciens est prima secundum exequutionem . Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 1 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod finis, etsi sit postremus in executione, est tamen primus in intentione agentis. Et hoc modo habet rationem causae. ( 6, 6; 2, 354). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 12 art. 1 co.: Unde intentio primo et principaliter pertinet ad id quod movet ad finem : ( 6, 94; 2, 372). Vgl. . Vgl. Thomas, De ver. q. 22 art. 1 ad 3: Et ideo etiam quanto ista potentia magis est perfecta et propinquior actui, tanto causat vehementiorem inclinationem; ex quo contingit ut omnis motus naturalis in finem intendatur, quando id quod tendit in finem, iam est fini similius. ( 22.3, 614; 3, 127). Zitatpassagen aus Thomas, S. th. I-II q. 12 art. 4 ad 3: Sic igitur inquantum motus voluntatis fertur in id quod est ad finem, prout ordinatur ad finem, est electio. Motus autem voluntatis qui fertur in finem, secundum quod acquiritur per ea quae sunt ad finem, vocatur intentio. ( 6, 97; 2, 372). Vermutlich Verweis auf Capreolus, In I Sent. d. 1 q. 1 ( 1, 63). Capreolus zitiert dort Thomas, S. th. I-II, q. 12 art. 1 ad 4: Tertio modo consideratur finis secundum quod est terminus alicuius quod in ipsum ordinatur; et sic intentio respicit finem. ( 6, 94; 2, 372). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 4 co.: Id enim quod est primum in ordine intentionis est quasi principium movens appetitum, unde, subtracto principio, appetitus a nullo moveretur. ( 6, 11; 2, 355). Vgl. Thomas I q. 19 art. 6 ad 3: Ad tertium dicendum quod causa prima tunc potest impediri a suo effectu per defectum causae secundae, quando non est universaliter prima, sub se omnes causas comprehendens, quia sic effectus nullo modo posset suum ordinem evadere. Et sic est de voluntate Dei, ut dictum est. ( 4, 241; 2, 217). Vgl. Thomas, Met. I lec. 11 n. 9: Id autem, in quod tendit appetitus, est finis: bonum igitur secundum propriam rationem est causa per modum finis. Illi igitur ponunt bonum simpliciter esse causam, qui ponunt ipsum esse causam finalem. Qui autem attribuunt bono alium modum causalitatis, ponunt ipsum esse causam, et hoc per accidens, quia non ex ratione boni, sed ratione eius cui accidit esse bonum, ut ex hoc quod est esse activum vel perfectivum. ( 4, 400). Vgl. Thomas, De ver. q. 21 art. 3 arg. 5: Praeterea, bonum habet rationem finis. Finis autem est primum in intentione. Ergo intentio boni est prior intentione veri. ( 22.3, 598; 3, 124). Vgl. Thomas, S.c.g. III cap. 17 n. 7: Ad ordinem agentium sequitur ordo in finibus: nam sicut supremum agens movet omnia secunda agentia, ita ad finem supremi agentis oportet quod ordinentur omnes fines secundorum agentium . Omnia igitur quaecumque sunt facta vel ab ipso immediate, vel mediantibus causis secundis, in Deum ordinantur sicut in finem. Omnia autem entia sunt huiusmodi: nam, sicut in secundo probatur, nihil esse potest quod ab ipso non habeat esse. Omnia igitur ordinantur in Deum sicut in finem. ( 14, 40; 2, 65). Diese Literaturangabe ist unklar. Vgl. Thomas, De ver. q. 21 art. 1 ad 1: Ad primum igitur dicendum, quod, cum ens dicatur absolute, bonum autem superaddat habitudinem causae finalis; ipsa essentia rei absolute considerata sufficit ad hoc quod per eam aliquid dicatur ens, non autem ad hoc quod per eam dicatur aliquid bonum; sicut enim in aliis generibus causarum habitudo secundae causae dependet ex habitudine causae primae; primae vero causae habitudo non dependet ex aliquo alio; ita etiam est in causis finalibus, quod secundi fines participant habitudinem causae finalis ex ordine ad ultimum finem, ipse autem ultimus finis habet hanc habitudinem per seipsum. ( 22.3, 594; 3, 123). Die dritte Figur des Syllogismus, in der die beiden Prämissen allgemeingültig und affirmativ sind, die Konklusion dagegen partikular und affirmativ. Vgl. 10, 691. Vgl. Thomas, Met. I lec. 4 n. 3: Nam bonum est quod omnia appetunt. ( 4, 394); s. , lec. 11 n. 9 ( 4, 400). S. oben . Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 1 q. 1 ( 1, 73f.). Vgl. Thomas, De ver. q. 21 art. 6 co.: Et per hunc modum ratio boni respectum implicat: non quia ipsum nomen boni significet ipsum respectum solum, sed quia significat id ad quod sequitur respectus, cum respectu ipso. Respectus autem importatus in nomine boni, est habitudo perfectivi, secundum quod aliquid natum est perficere non solum secundum rationem speciei, sed etiam secundum esse quod habet in rebus; hoc enim modo finis perficit ea quae sunt ad finem. ( 22.3, 609; 3, 126). Vgl. Thomas, Met. I lec. 11 n. 9: Bonum enim secundum propriam rationem est causa per modum causae finalis. Quod ex hoc patet, quod bonum est, quod omnia appetunt. ( 4, 400). Vgl. Thomas, Met. I lec. 4 n. 3: et quia est primum in intentione, ratione cuius dicitur cuius causa: et quia est per se appetibile, ratione cuius dicitur bonum. ( 4, 394). Vgl. Arist. Metaph. 5,1,1013a21–23 ( XXV 3.2, 93,21–24). Referenzbildend ist aber augenscheinlich: Thomas, Met. V lec. 2 n. 13 ( 4, 430). S. weiterhin , lec. 3 n. 4 ( 4, 430); Thomas, S. th. I q. 5 art. 2 ad 1 ( 4, 58; 2, 191). Vgl. Thomas, S.c.g. III cap. 3 n. 3: Finis est in quo quiescit appetitus agentis vel moventis, et eius quod movetur. Hoc autem est de ratione boni, ut terminet appetitum: nam bonum est quod omnia appetunt. Omnis ergo actio et motus est propter bonum. ( 14, 9; 2, 61); , n. 7: Ergo et agens per naturam non movetur neque agit propter aliquem finem nisi secundum quod est bonum: cum agenti per naturam determinetur finis ab aliquo appetitu. Omne igitur agens propter bonum agit. ( 14, 9; 2, 61). Vgl. Thomas, Met. II lec. 4 n. 2: eadem enim ratio boni et finis est; nam bonum est quod omnia appetunt . ( 4, 407). Vgl. Thomas, Met. V lec. 1 n. 14 ( 4, 429); , lec. 3 n. 5 ( 4, 430); , lec. 6 n. 8 ( 4, 432); , lec. 16 n. 14 ( 4, 439). Vgl. Thomas, S.c.g. III cap. 16 n. 4: Sed ea quae cognoscunt finem, semper ordinantur in bonum sicut in finem: nam voluntas, quae est appetitus finis praecogniti, non tendit in aliquid nisi sub ratione boni, quod est eius obiectum. Ergo et ea quae finem non cognoscunt, ordinantur in bonum sicut in finem. Finis igitur omnium est bonum. ( 14, 38; 2, 65). Vgl. Thomas, S.c.g. III cap. 20 n. 1: Patet ergo ex his quae dicta sunt quod assimilari ad Deum est ultimus omnium finis. Id autem quod proprie habet rationem finis, est bonum. Tendunt igitur res in hoc quod assimilentur Deo proprie inquantum est bonus. ( 14, 46; 2, 65). Zitiert unter Auslassungen und mit paraphrasischen Einschüben Thomas, De ver. q. 22 art. 12 co.: Ratio autem agendi est forma agentis per quam agit; unde oportet quod insit agenti ad hoc quod agat. Non autem inest secundum esse naturae perfectum, quia hoc habito quiescit motus; sed inest agenti per modum intentionis; nam finis est prior in intentione, sed posterior in esse. Et ideo finis praeexistit in movente proprie secundum intellectum, cuius est recipere aliquid per modum intentionis, et non secundum esse naturae. ( 22.3, 642; 3, 133). Vgl. Thomas, De ver. q. 22 art. 10 ad 1: Ad primum ergo dicendum, quod distinctio potentiarum non ostenditur ex obiectis secundum rem consideratis, sed secundum rationem: quia ipsae rationes obiectorum specificant ipsas operationes potentiarum. ( 22.3, 636; 3, 132). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 24 q. 1 art. 1 qc. 1 co.: Respondeo dicendum, ad primam quaestionem, quod in obiecto alicuius potentiae contingit tria considerare: scilicet id quod est formale in obiecto, et id quod est materiale . Et quia unumquodque agit secundum quod est in actu et per suam formam, obiectum autem est activum in virtutibus passivis; ideo ratio obiecti, ad quam proportionatur potentia passiva, est id quod est formale in obiecto; et secundum hoc diversificantur potentiae et habitus, qui ex ratione obiecti speciem recipiunt: et haec tria est invenire in obiecto fidei. ( 1, 347). Vgl. Thomas, S. th. I q. 1 art. 1 ad 2: Ad secundum dicendum quod diversa ratio cognoscibilis diversitatem scientiarum inducit. ( 4, 7; 2, 185). Vgl. Thomas, Met. VII lec. 6 n. 25: Haec autem forma quae est in anima, differt a forma, quae est in materia. Nam contrariorum formae in materia sunt diversae et contrariae, in anima autem est quodammodo una species contrariorum. ( 4, 456); , lec. 16 n. 3: Omne enim quod est in actu, oportet esse ab aliis distinctum, quia res una dividitur ab alia per suum actum et per formam, sicut supra dictum est. ( 4, 466). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 ad 2: Et ideo diversa media sunt sicut diversa principia activa, secundum quae habitus scientiarum diversificantur. ( 6, 343; 2, 422). Thomas, In III Sent. d. 24 q. 1 art. 1 qc. 1 co.: Et quia unumquodque agit secundum quod est in actu et per suam formam . ( 1, 347). Vgl. Thomas, Phys. III lec. 4 n. 6: Omne enim agens agit inquantum est actu, sicut actu homo facit ex homine in potentia hominem actu: unde, cum unumquodque sit actu per formam, sequitur quod forma sit principium movens. ( 2, 110; 4, 78). Thomas, Met. IX lec. 1 ( 4, 342) zur potentia activa. Thomas, Sent. de an. II lec. 6 n. 7 ( 45.1, 93; 4, 345) zu den actus potentiae activae vel passivae. Thomas, Eth. II lec. 5 n. 3 ( 47.1, 90; 4, 157) zur potentia passiva. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 18 art. 5 co.: In actibus autem humanis bonum et malum dicitur per comparationem ad rationem . Unicuique enim rei est bonum quod convenit ei secundum suam formam; et malum quod est ei praeter ordinem suae formae. Patet ergo quod differentia boni et mali circa obiectum considerata, comparatur per se ad rationem, scilicet secundum quod obiectum est ei conveniens vel non conveniens. Dicuntur autem aliqui actus humani, vel morales, secundum quod sunt a ratione. Unde manifestum est quod bonum et malum diversificant speciem in actibus moralibus, differentiae enim per se diversificant speciem. ( 6, 131; 2, 379). Vgl. Thomas, S. th. II-II q. 5 art. 3 co.: Respondeo dicendum quod haereticus qui discredit unum articulum fidei non habet habitum fidei neque formatae neque informis. Cuius ratio est quia species cuiuslibet habitus dependet ex formali ratione obiecti, qua sublata, species habitus remanere non potest. Formale autem obiectum fidei est veritas prima secundum quod manifestatur in Scripturis sacris et doctrina Ecclesiae. ( 8, 58; 2, 532). Vgl. Thomas, De car. art. 13 ad 6 = De virt. q. 2 art. 13 ad 6: Ad sextum dicendum, quod habitus respicit, per se, formalem rationem obiecti magis quam ipsum obiectum materialiter; et ideo, si formalis ratio obiecti tollatur, species habitus non manet. ( 3, 427). Vgl. Thomas, S. th. I q. 1 art. 1 ad 2: Ad secundum dicendum quod diversa ratio cognoscibilis diversitatem scientiarum inducit. Eandem enim conclusionem demonstrat astrologus et naturalis, puta quod terra est rotunda, sed astrologus per medium mathematicum, idest a materia abstractum; naturalis autem per medium circa materiam consideratum. Unde nihil prohibet de eisdem rebus, de quibus philosophicae disciplinae tractant secundum quod sunt cognoscibilia lumine naturalis rationis, et aliam scientiam tractare secundum quod cognoscuntur lumine divinae revelationis. Unde theologia quae ad sacram doctrinam pertinet, differt secundum genus ab illa theologia quae pars philosophiae ponitur. ( 4, 7; 2, 185). Vgl. Thomas, S. th. II-II q. 1 art. 1 co.: Respondeo dicendum quod cuiuslibet cognoscitivi habitus obiectum duo habet, scilicet id quod materialiter cognoscitur, quod est sicut materiale obiectum; et id per quod cognoscitur, quod est formalis ratio obiecti. ( 8, 7; 2, 524). Vgl. auch Thomas, In III Sent. d. 24 q. 1 art. 1 qc. 1 co., s. . Ps. Thomas, De dem., hat zum Ziel, die demonstratio zu erklären als syllogismus ex veris, primis et immediatis, prioribus, notioribus, causisque conclusionis: et haec est demonstratio potissima; aut ex talibus quae per aliqua vera et prima principium suae cognitionis sumpserunt: et haec est demonstratio non potissima. ( 7, 806). Vgl. Capreolus, In I Sent. prol. q. 4 art. 1 concl. 3 ( 1, 47). I q. 6, fol. 17r–v . Diese Questio de obiecto sapientie diskutiert realiter bestehende Unterschiede zwischen dem Objekt der sapientia und der scientia. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 16 art. 2 ad 2: Ad secundum dicendum quod animalia per sua membra aliquid agunt instinctu naturae, non per hoc quod cognoscant ordinem membrorum ad illas operationes. Unde non dicuntur proprie applicare membra ad agendum, nec uti membris. ( 6, 115; 2, 376). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 27 q. 2 art. 4 qc. 2 co.: Ratio autem obiecti sumitur secundum proportionem rei circa quam est operatio habitus vel potentiae, ad actum animae, in qua sunt habitus vel potentiae. ( 1, 363). Zum Kontext der demonstratio vgl. Thomas, S. th. I-II, q. 13 art. 3 co.: Sed sicut in speculativis nihil prohibet id quod est unius demonstrationis vel scientiae principium, esse conclusionem alterius demonstrationis vel scientiae; primum tamen principium indemonstrabile non potest esse conclusio alicuius demonstrationis vel scientiae; ita etiam contingit id quod est in una operatione ut finis, ordinari ad aliquid ut ad finem. ( 6, 101; 2, 373). Vgl. Thomas, S. th. II-II q. 1 art. 1 co. ( 8, 7; 2, 524), s. . Vgl. Thomas, Q. de an. art. 13 ad 3: Ad tertium dicendum quod eadem res comparatur ad diversas potentias animae non secundum eamdem rationem obiecti, sed secundum aliam et aliam. ( 24.1, 120; 3, 385). Vgl. auch ebd., art. 1 s. c. 1: Ergo anima rationalis est propria forma hominis. Est autem hoc aliquid et per se subsistens, cum per se operetur. ( 24.1, 7; 3, 369); ebd. art. 7 co.: Formalis autem differentia speciem variat. Nam forma est quae dat esse rei. ( 24.1, 58; 3, 377) und ebd., art. 9 co.: Unde cum anima rationalis sit perfectissima formarum naturalium, in homine invenitur maxima distinctio partium propter diversas operationes; et anima singulis earum dat esse substantiale, secundum illum modum qui competit operationi ipsorum. ( 24.1, 82; 3, 380). , fol. 27v : Forma et efficiens nunquam coincidunt in unum numero, ergo si anima sit forma corporis non poterit esse causa efficiens eius. S. auch ebd., fol. 24v: Ex qua patet quod anima est principium potentiarum in triplici genere cause. scilicet efficientis materialis et finalis.; sowie ebd., fol. 23r: Quare anima rationalis inter ceteras habet plures potentias.. Vgl. , fol. 43v : esse, posse und operare als Komponenten der anima rationalis. Zu den Ursachen von unitas und pluralitas – an abweichendem Ort – vgl. V q. 9 art. 4, fol. p5v–p6r : Ergo diversitas accidentium est causa pluralitatis secundum numerum. Vgl. Thomas, In II Sent. d. 27 q. 1 art. 2 ad 2: inde est quod habitus electivi ex fine speciem sortiuntur; et propter hoc horum habituum bonum et malum sunt differentiae constitutivae, non quidem prout communiter sumuntur, sed per modum iam dictum. ( 1, 205). Vgl. Arist. Metaph. 7,8,1033a24–b7. Karlstadt referiert aber Thomas, Met. VII lec. 6 n. 6–8, bes. n. 6: Materia autem et forma, quae est principium agentis in agente, non sunt substantia, nisi inquantum sunt principia substantiae compositae. ( 4, 455); weiter , n. 32; , lec. 7 n. 4 u. 13 ( 4, 456f.). Vgl. Thomas, Phys. I lec. 8 n. 2; lec. 15 n. 11; II lec. 4 n. 10 ( 2, 24; 54; 66f.; 4, 62; 68; 70). Vgl. Thomas, Met. I l. 1 n. 26f. ( 4, 392). Hierbei scheint es sich tatsächlich um eine Wortschöpfung Karlstadts zu handeln. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 13 art. 1 co.: Est autem considerandum in actibus animae, quod actus qui est essentialiter unius potentiae vel habitus, recipit formam et speciem a superiori potentia vel habitu, secundum quod ordinatur inferius a superiori, si enim aliquis actum fortitudinis exerceat propter Dei amorem, actus quidem ille materialiter est fortitudinis, formaliter vero caritatis. Manifestum est autem quod ratio quodammodo voluntatem praecedit, et ordinat actum eius, inquantum scilicet voluntas in suum obiectum tendit secundum ordinem rationis, eo quod vis apprehensiva appetitivae suum obiectum repraesentat. Sic igitur ille actus quo voluntas tendit in aliquid quod proponitur ut bonum, ex eo quod per rationem est ordinatum ad finem, materialiter quidem est voluntatis, formaliter autem rationis. In huiusmodi autem substantia actus materialiter se habet ad ordinem qui imponitur a superiori potentia. Et ideo electio substantialiter non est actus rationis, sed voluntatis, perficitur enim electio in motu quodam animae ad bonum quod eligitur. ( 6, 98; 2, 373). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 15 art. 1 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicitur in III de anima, voluntas in ratione est. Unde cum Augustinus attribuit consensum rationi, accipit rationem secundum quod in ea includitur voluntas. ( 6, 110; 2, 375). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 16 art. 1 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod ratio quidem in aliud refert, sed voluntas tendit in id quod est in aliud relatum per rationem. Et secundum hoc dicitur quod uti est referre aliquid in alterum. ( 6, 114; 2, 376). Vgl. Thomas, De ver. q. 22 art. 13 co.: Dicendum, quod intentio est actus voluntatis: quod quidem manifeste apparet ex eius obiecto. ( 22.3, 644; 3, 134). Karlstadt beklagt sich zum zweiten Mal über die Qualität des Drucks von De intentionibus. Vgl. oben . Der Drucker habe nicht nur Buchstaben vertauscht, sondern ganze Sätze verdreht. Indem er behauptet, die Ursachen für die Fehler (Nachlässigkeit beim Druck oder Unklarheiten im Manuskript) nicht zu kennen, insinuiert er, bei der Drucklegung nicht anwesend gewesen zu sein. Vgl. Arist. EN 3,5,1113a13; 6,2,1139a; 6,2,1139b8 ( XXVI 2.1, 186,18; , 254,8; 255,1; , XXVI 3, 479,14 u. 29). S. weiterhin Thomas Eth. III lec. 8 n. 1; , VI, lec. 2 n. 6; 10 u. 14 ( 47.1, 142f.; 336–338; 4, 157 u. 193f.). Vgl. Thomas, S. th. I q. 21 art. 2 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod iustitia, quantum ad legem regulantem, est in ratione vel intellectu, sed quantum ad imperium, quo opera regulantur secundum legem, est in voluntate. ( 4, 260; 2, 220). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 54 art. 2 co.: Respondeo dicendum quod habitus et est forma quaedam, et est habitus. Potest ergo distinctio habituum secundum speciem attendi aut secundum communem modum quo formae specie distinguuntur; aut secundum proprium modum distinctionis habituum. Distinguuntur siquidem formae ad invicem secundum diversa principia activa, eo quod omne agens facit simile secundum speciem. ( 6, 342; 2, 422). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 18 art. 4 ad 2: Ad secundum dicendum quod, quamvis finis sit causa extrinseca, tamen debita proportio ad finem et relatio in ipsum, inhaeret actioni. ( 6, 130; 2, 379). Thomas, S. th. I-II q. 13 art. 1 co., s. oben . Vgl. Thomas, De virt. q. 2 art. 5 co.: Est ergo caritas alia ab his quae ordinantur ad ea quae sunt ad finem, licet illa quae ordinatur ad finem, sit principalior . Unde manifestum fit quod necesse est caritatem esse quamdam virtutem specialem distinctam ab aliis virtutibus, sed principalem et motivam respectu earum. ( 3, 419). Thomas, In III Sent. d. 27 q. 2 art. 4 qc. 2 co. ( 1, 363) zu habitus und potentia. Thomas, S. th. II-II q. 23 art. 4 ( 8, 168f.; 2, 553). Vermutlich Bezug zu Thomas, De mal. q. 11 art. 2 ( 23, 227f.; 3, 325f.), der sich mit der Frage befasst, utrum accidia sit speciale peccatum. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 16 art. 1 ad 1; art. 3 co.; art. 3 ad 2 ( 6, 114–116; 2, 376). Vgl. Thomas, Quodl. VIII q. 9 art. 1 co.: Dicendum, quod felicitas sive beatitudo in operatione consistit, et non in habitu, ut philosophus probat in I Ethicorum, unde beatitudo hominis potest comparari ad aliquam potentiam animae dupliciter. Uno modo sicut obiectum potentiae: et sic beatitudo praecipue comparatur ad voluntatem; nominat enim beatitudo ultimum finem hominis, et summum bonum ipsius. Finis autem et bonum sunt obiectum voluntatis. Alio modo sicut actus ad potentiam: et sic beatitudo originaliter et substantialiter consistit in actu intellectus; formaliter autem et completive in actu intellectus; quia impossibile est ipsum actum voluntatis esse ultimum finem hominis. ( 25.1, 81; 3, 487). Alte Bucheinteilung Quodl. VIII art. 19 co. (, fol. 55r ). Vgl. Thomas, In IV Sent. d. 3 q. 1 art. 1 qc. 1 co.: Quia autem omne completivum quodammodo formale est respectu eius quod completur, ideo definitio formalis non dicitur quae solum continet formam, sed illa quae continet hoc quod est completivum respectu alterius. ( 1, 431). Vgl. Thomas, S. th I-II q. 4 art. 3 ad 2: Ad secundum dicendum quod, sicut ad voluntatem pertinet spes et amor, quia eiusdem est amare aliquid et tendere in illud non habitum; ita etiam ad voluntatem pertinet et comprehensio et delectatio, quia eiusdem est habere aliquid et quiescere in illo. ( 6, 40; 2, 361). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 3 art. 1 qc. 3 co.: Ad tertiam quaestionem dicendum, quod differentia habituum pensanda est ex actibus. Contingit autem aliquos actus dupliciter considerari: vel secundum speciem naturae, vel secundum speciem moris. ( 1, 345). Thomas, S. th. I-II q. 4 ( 6, 37–46; 2, 360–362) beschäftigt sich mit der Frage, was zur Erlangung von beatitudo dringlich ist. Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 23 art. 4 co.: Respondeo dicendum quod passiones differunt secundum activa, quae sunt obiecta passionum animae. Differentia autem activorum potest attendi dupliciter, uno modo, secundum speciem vel naturam ipsorum activorum, sicut ignis differt ab aqua; alio modo, secundum diversam virtutem activam. ( 6, 176f.; 2, 388). Der gesamte Abschnitt beruht auf Zitatpassagen mit paraphrasischen Einschüben aus Capreolus, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 3 ad 1 : Et ideo ad argumenta Durandi dicitur primo, quod omnis actus humanus actualiter existens in rerum natura, extra suam potentiam elicitivam, est determinatus ad esse naturae, quantum ad speciem, non ex se solo formaliter, sed ex suo principio vel termino . Dicitur tertio, quod quilibet talis actus determinatur ad speciem in esse moris, non ex se solo formaliter, sed ex alio. actio humana in generali accepta habet bonitatem vel malitiam ex obiecto, et ex circumstantiis, et ex fine. Bonitas autem actus interioris voluntatis dependet ex obiecto, ex fine, et conformitate ad rectam rationem, et ex lege aeterna. ( 5, 294). Einige Zitationsfehler (u. a. wird quantum zu quo) können auf mangelhafter Abschrift im Manuskript Karlstadts oder Fehllesungen des Druckers beruhen. Des weiteren Anleihen bei Capreolus, In II Sent. d. 35 q. 1 art. 1 concl. 1 ( 4, 407), der wiederum Thomas, S. th. I-II q. 21 art. 1 co. zitiert: Quando ergo actus procedit a virtute naturali secundum naturalem inclinationem in finem . Quando ergo actus hominis procedit in finem secundum ordinem rationis et legis aeternae . Manifestum est autem ex praemissis quod omnis actus voluntarius est malus per hoc quod recedit ab ordine rationis et legis aeternae, et omnis actus bonus concordat rationi et legi aeternae. ( 6, 164; 2, 385). Vgl. weiter Capreolus, In II Sent. d. 39 q. 1 art. 3 ad 1: Et consimile dicit, q. 20, art. 3 (ad 1um), de actu voluntatis et de actu exteriori, scilicet: quod sunt duo actus in genere naturae, sed unus in genere moris. ( 4, 447). Capreolus’ Einlassungen beruhen auf: Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 3 ( 6, 10; 2, 355); , q. 18 art. 5 co.: omnis actus speciem habet ex suo obiecto ( 6, 131; 2, 379); , q. 20 art. 3 ad 1: Ad primum ergo dicendum quod ratio illa probat quod actus interior et exterior sunt diversi secundum genus naturae. Sed tamen ex eis sic diversis constituitur unum in genere moris, ut supra dictum est. ( 6, 158; 2, 384); , q. 20 art. 6 co.: Si ergo accipiatur unus actus prout est in genere moris, impossibile est quod sit bonus et malus bonitate et malitia morali. Si tamen sit unus unitate naturae, et non unitate moris, potest esse bonus et malus. ( 6, 163; 2, 355). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 1 art. 3 ad 3: Et ideo nihil prohibet actus qui sunt iidem secundum speciem naturae, esse diversos secundum speciem moris, et e converso. ( 6, 10; 2, 355). Verweis auf die Ausführungen zur dem Gegenstand zugeordneten distinctio realis auf fol. 12r [X], s. oben . Capreolus, In III Sent. d. 23 q. 1 art. 3 ad 1 ( 5, 296), zitiert Thomas, S. th. II-II q. 23 art. 2 co.: Nullus autem actus perfecte producitur ab aliqua potentia activa nisi sit ei connaturalis per aliquam formam quae sit principium actionis. Unde Deus, qui omnia movet ad debitos fines, singulis rebus indidit formas per quas inclinantur ad fines sibi praestitutos a Deo, et secundum hoc disponit omnia suaviter, ut dicitur Sap. VIII. Manifestum est autem quod actus caritatis excedit naturam potentiae voluntatis. Nisi ergo aliqua forma superadderetur naturali potentiae per quam inclinaretur ad dilectionis actum, secundum hoc esset actus iste imperfectior actibus naturalibus et actibus aliarum virtutum, nec esset facilis et delectabilis. ( 8, 165; 2, 553). Thomas, S. th. II-II q. 23 art. 3 co.: Respondeo dicendum quod humani actus bonitatem habent secundum quod regulantur debita regula et mensura, et ideo humana virtus, quae est principium omnium bonorum actuum hominis, consistit in attingendo regulam humanorum actuum. Quae quidem est duplex, ut supra dictum est, scilicet humana ratio, et ipse Deus. ( 8, 167f.; 2, 553); , q. 23 art. 6 co.: Respondeo dicendum quod, cum bonum in humanis actibus attendatur secundum quod regulantur debita regula, necesse est quod virtus humana, quae est principium bonorum actuum, consistat in attingendo humanorum actuum regulam. Est autem duplex regula humanorum actuum, ut supra dictum est, scilicet ratio humana et Deus, sed Deus est prima regula, a qua etiam humana ratio regulanda est. ( 8, 170; 2, 553). Thomas, De mal. q. 14 art. 3 co.: Dicendum quod in distinguendis speciebus moralium actuum, oportet praecipue attendere ad motiva quae sunt propria obiecta actuum voluntariorum, eo quod obiectum movens voluntatem est sicut forma ipsius; unde actus voluntarii distinguuntur secundum diversa motiva, sicut actus rerum naturalium secundum diversas formas agentium. ( 23, 265; 3, 334). Thomas, S. th. II-II q. 23 art. 3 co. S. . Der Verweis auf diese Textstelle schon bei Thomas, S. th. II-II q. 23 art. 3 co.: Unde sicut virtus moralis definitur per hoc quod est secundum rationem rectam, ut patet in II Ethic., ita etiam attingere Deum constituit rationem virtutis, sicut etiam supra dictum est de fide et spe. ( 8, 167–168; 2, 553). Karlstadt vermischt Zitate aus zwei Widerlegungen des Thomas von Aquin und verbindet sie paraphrasisch. S. Thomas, De virt. q. 2 art. 5 ad 3: Ad tertium dicendum, quod caritas non producit actus aliarum virtutum elicitive, sed imperative tantum. Elicit enim virtus illos actus tantum qui sunt secundum rationem propriae formae; , ad 9: Ad nonum dicendum, quod licet caritas sufficienter per modum imperii in omnibus nos dirigat quae ad rectam vitam pertinent; tamen requiruntur aliae virtutes quae eliciendo actus exequantur imperium caritatis, ad hoc quod homo prompte et sine impedimento operetur. (beide Zitate in 3, 419). Zur caritas elicitive et imperans vgl. Thomas, S. th. II-II q. 26 art. 7 co. ( 8, 216; 2, 561f.). Vgl. Thomas, In III Sent. d. 23 q. 3 art. 1 qc. 1 co.: Et ideo vires motae a voluntate, duo ab ea recipiunt. Secundo recipiunt a voluntate consummationem in fine; et sic caritas dicitur finis aliarum virtutum, inquantum per eam fini ultimo coniunguntur. ( 1, 345). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 1 q. 1 art. 3 § 4: Ad tertium dicitur quod in via charitas est nobilior quocumque habitu animae, et actus eius praeeminet cuilibet actui cuiuscumque potentiae. ( 1, 83–86). Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 7 art. 1 co.: Et inde est quod nomen circumstantiae ab his quae in loco sunt, derivatur ad actus humanos. Dicitur autem in localibus aliquid circumstare, quod est quidem extrinsecum a re, tamen attingit ipsam, vel appropinquat ei secundum locum. Et ideo quaecumque conditiones sunt extra substantiam actus, et tamen attingunt aliquo modo actum humanum, circumstantiae dicuntur. Quod autem est extra substantiam rei ad rem ipsam pertinens, accidens eius dicitur. Unde circumstantiae actuum humanorum accidentia eorum dicenda sunt. ( 6, 64; 2, 367). S. . Vgl. Thomas, S. th. I-II q. 72 art. 9 co.: Et in talibus diversarum circumstantiarum corruptiones non diversificant species peccatorum, sed pertinent ad unam et eandem peccati speciem. Quandoque vero contingit quod corruptiones diversarum circumstantiarum proveniunt a diversis motivis. ( 7, 23; 2, 450). Vgl. Thomas, De mal. q. 2 art. 6 arg. 8: Ergo nec in moralibus species peccati diversificatur per corruptionem diversarum circumstantiarum. ( 23, 46; 3, 280). Weiter , art. 6 ad 2f.; ad 5; ad 7–15 ( 23, 48–50; 3, 281). , tr. 2, cap. 114, fol. B3r . Vgl. Thomas, De mal. q. 2 art. 6 arg. 11; ad 7f.; art. 7 ad 4 ( 23, 46; 49; 51; 3, 280–282). Vgl. Capreolus, In I Sent. d. 8 q. 2 sol. § 1 ad 7: Ad decimumnonum dico, ut prius, quod praedicamenta non oportet habere unitatem realem, sic quod omnia contenta sub aliquo praedicamento conveniant in aliqua natura, quae sit una in omnibus realiter et extra intellectum; sed sufficit quod habeant unum modum praedicandi de substantia prima. ( 1, 354); ders., In II Sent. d. 1 d. 15 q. 1 s.c. ad 3–4: Ad primam harum secundum Hervaeum, dicitur quod ordo praedicamentalis non fundatur immediate super rem extra . Et ideo, ordo praedicamentalis non requirit realem diversitatem in ipsis ordinatis, sed tantum ordinem rationis. ( 4, 89); ders., In II Sent. d. 1 q. 2 art. 3 § 2: Posset tamen dici quod quaecumque differunt genere, differunt numero illius genere. ( 3, 61). Mehr zur generischen Unterscheidung bei Capreolus, In II Sent. d. 3 q. 2 art. 3 § 7 ad 3; d. 12 q. 1 art. 3 § 2 ad 2 ( 3, 314; 4, 15f.). Zu den Prädikamenten bei I q. 9 art. 3 ad 3, fol. c3r s. oben bzw. . Vgl. tr. 2, cap. 206, 209, 211, fol. M4v-M6r . I q. 5, fol. 12r–v zur qualitativen und quantitativen Unterscheidung der Prädikamente, fol. 16v–17v zur diversitas scientiarum secundum genus, fol. 16r zur unitas specifica und zum Zusammenhang von unitas generica und numerus; , II q. 5, fol. 93r zur Unterscheidung der zehn Prädikamente gemäß modus significandi. Vgl. V q. 13 art. 2 ad 1, fol. r1r ; , fol. 22v . Die marginale Nummerierung scheint sich auf die Preterea zu beziehen, von denen Karlstadt aber nur vier aufführt. Auf jeden Fall liefert er auf den nächsten beiden Seiten fünf Responsionen. Vgl. Thomas, Anal. Post. I lec. 26 n. 7: Scilicet quia id quod est in uno praedicamento, non est in altero, manifestum est quod contingat b non esse in toto, in quo est a, aut e converso, quia videlicet contingit unum terminorum accipi in uno praedicamento, in quo non est alius. ( 1, 244; 4, 286). S. auch Arist. APo. 1,22,83a21; 83b16. Zu den Kategorien des Seienden vgl. Arist. Metaph. 5,28,1024b13; 9,1,1045b. Zur Ausarbeitung der zehn Kategorien s. Arist. Cat. 4,1b25; Top. 1,9,103b20. Hier vgl. auch Thomas, Met. V lec. 9 n. 1: Sciendum tamen est quod illa divisio entis non est eadem cum illa divisione qua dividitur ens in substantiam et accidens. Quod ex hoc patet, quia ipse postmodum, ens secundum se dividit in decem praedicamenta, quorum novem sunt de genere accidentis. Unde patet quod divisio entis secundum se et secundum accidens, attenditur secundum quod aliquid praedicatur de aliquo per se vel per accidens. Divisio vero entis in substantiam et accidens attenditur secundum hoc quod aliquid in natura sua est vel substantia vel accidens. ( 4, 434). Vgl. Thomas, Met. V lec. 9 n. 6: Unde oportet, quod ens contrahatur ad diversa genera secundum diversum modum praedicandi, qui consequitur diversum modum essendi; quia quoties ens dicitur, idest quot modis aliquid praedicatur, toties esse significatur, idest tot modis significatur aliquid esse. ( 4, 434f.). Vgl. Capreolus, In II Sent. d. 1 q. 2 concl. 3 u. art. 3 § 3 (, 3, 28f.; 68f.). Karlstadt verweist auf seine Ausführungen auf S. R [fol. 10r], s. oben . Capreolus’ Konzeption von actio und passio legte er aber schon auf S. O [fol. 8v] nieder (). Vgl. Thomas, S. th. I q. 3 art. 7 co.: Unde, cum Deus sit ipsa forma, vel potius ipsum esse, nullo modo compositus esse potest. Et hanc rationem tangit Hilarius, VII de Trin., dicens, Deus, qui virtus est, ex infirmis non continetur, neque qui lux est, ex obscuris coaptatur. ( 4, 47; 2, 189). Vgl. Thomas, S. th. I q. 29 art. 3 ad 3: Ad tertium dicendum quod nomen hypostasis non competit Deo quantum ad id a quo est impositum nomen, cum non substet accidentibus, competit autem ei quantum ad id, quod est impositum ad significandum rem subsistentem. ( 4, 332; 2, 231). Thomas, In II Sent. d. 2 hat weder eine 5. Quästion noch einen 5. Artikel. Zur coaptatio vgl. stattdessen Thomas, S. th. I-II q. 26 art. 1 co.; art. 2 co.( 6, 188f.; 2, 390); S. th. II-II q. 1 art. 6 co. ( 8, 18; 2, 525). Vgl. Thomas, De pot. q. 8 art. 3 ad 9: Ad nonum dicendum, quod relatio, ut dictum est, distinguit in quantum est relatio; constituit autem hypostasim in quantum est divina essentia, et utrumque facit in quantum est divina essentia et relatio. ( 3, 251); , ad 12: Ad duodecimum dicendum, quod relatio praesupponit distinctionem aliorum generum, utpote substantiae et quantitatis,- quandoque etiam actionis et passionis,- sed distinctionem, quae est secundum ad aliquid, relatio non supponit, sed facit; sicut relatio dupli praesupponit diversitatem magni et parvi; hanc autem differentiam quae est secundum duplum et dimidium, non praesupponit, sed facit. In divinis autem non est alia distinctio nisi secundum relationem. ( 3, 251). Vgl. Thomas, De pot. q. 8 art. 4 co.: Dicendum quod, sicut supra dictum est, quidam posuerunt hypostases in divinis non constitui nec distingui relationibus, sed per solam originem. ( 3, 251); , ad 3: Et similiter est in proposito; hypostasis enim, communiter sumpta, est substantia distincta: unde cum in divinis non possit esse distinctio nisi per relationem, cum dico hypostasim divinam, oportet quod intelligatur relatione distincta. Et ita relatio, quamvis non cadat in definitione hypostasis quod est homo, cadit tamen in definitione hypostasis divinae. ( 3, 252). Vgl. Arist. APo. 1,33,88b30–89b9 ( IV 1, 65,11–67,19). Vgl. Thomas, De pot. q. 7 art. 3 ad 3: Ad tertium dicendum, quod Deus dicitur diversus genere ab aliis creaturis, non quasi in alio genere existens, sed omnino existens extra genus. ( 3, 242). Verweis auf S. L [fol. 7r], s. oben , wo Karlstadt neben einer Tabelle, die verschiedene thomistische Konzepte der distinctio rationis wiedergibt, auf die konfuse Repräsentation der Dinge in den Begriffen eingeht, während umgekehrt unterschiedliche Dinge in einem Begriff aufgehen können. Hierin liegt die Ursache für die Abstraktion. Vgl. Thomas, De ent. cap. 2: Ipsa enim natura humana in intellectu habet esse abstractum ab omnibus individuantibus, et ideo habet rationem uniformem ad omnia individua, quae sunt extra animam, prout aequaliter est similitudo omnium et ducens in omnium cognitionem in quantum sunt homines. ( 43, 375; 3, 585). Es folgt ein zweites Korrekturverzeichnis. Die folgende Protestatio ist in Hexametern verfasst, aber ohne Einrückungen für die epische Gedichtform in einem Fließtext gedruckt. Die letzten vier Verse sind in Doppelspalte neben die vorherige vierversige Strophe gesetzt, um den Abdruck des gesamten Epigramms auf eine Seite zu bekommen. Die besondere Schreibweise von Jesus als יהשוה (ihsuh) geht auf Johannes Reuchlin zurück. Sie findet sich bereits in , fol. g1v–g3v ( 1.1, 354–374) mit lateinischen Buchstaben als ihsuh, auf Hebräisch in , 31. Gemäß Reuchlin entsteht ihsuh durch die Einfügung des Buchstabens Schin in die Wortmitte des Gottesnamens יהוה (Jahwe), der auf diese Weise seine Unaussprechbarkeit verliert. Vgl. 1, 49 Anm. 5; , 17–22. Mit der Übernahme rezipiert Karlstadt den kabbalistischen Kontext der Deutung Reuchlins. Das Gottesattribut הֲ ist eine Abkürzung für HaShem (השם), übersetzt der Name. , 299–301, vermutet, dass sie Karlstadt einem zeitgenössischen jüdischen Gebetbuch entnommen habe. Vgl. , 31. Vgl. , 68; 618; s. , 300 Anm. 23. Der Gottesname Schaddai ist biblisch überliefert (1. Mose 17,1; 28,3; 35,11; 48,3; 2. Mose 6,3). Karlstadts Schreibung mit Samech statt Schin am Wortanfang ist fehlerhaft, sie beruht auf einer falschen hebräischen Translitteration der lateinischen Schreibweise des Namens in , fol. g7v (= 1.1, 402). Vgl. auch 2.1, 468f.; 1, 868.